Adhyaya 3

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अहो ब्रह्मण्यदेवस्य कृष्णस्यामिततेजसः । महिमा यदयं नैव मृषा चक्रे मुनेर्वचः

ऋषी म्हणाले—अहो! ब्राह्मणप्रिय, अमित तेजस्वी श्रीकृष्णाची ही महिमा की त्यांनी मुनींचे वचन खोटे होऊ दिले नाही.

Verse 2

तेन चक्रे न रोषं स सेतुपालो जनार्दनः । भृगोर्यश्चरणाघातं दधार हृदि लाञ्छनम्

म्हणून सेतुपाल जनार्दन क्रोधित झाले नाहीत; आणि भृगूंचा चरणाघात त्यांनी वक्षस्थळी लांछन म्हणून धारण केला.

Verse 3

सा तु देवी कथं तेन प्रेयसा विप्रयोजिता । एकाकिनी स्थिता तत्र कथ्यतामसुरेश्वर

पण ती देवी आपल्या प्रियापासून कशी विरक्त झाली? तिथे एकटीच राहिली—हे असुरेश्वर, आम्हाला सांगा.

Verse 4

उत्कण्ठिता अति वयं श्रोतुं द्वारवतीं मुदा । इदमादौ बुभुत्सामश्चित्तखेदापनुत्तये

आम्ही अत्यंत उत्कंठित होऊन आनंदाने द्वारवतीची कथा ऐकू इच्छितो. प्रथम हे जाणून घ्यावे, जेणेकरून चित्ताचा खेद दूर होईल.

Verse 5

प्रह्लाद उवाच । श्रूयतामृषयः सर्वे गदतो मम विस्तरात् । यथा शापोद्भवं दुःखं मुमोच हरिवल्लभा

प्रह्लाद म्हणाला—हे सर्व ऋषींनो, माझे वचन विस्ताराने ऐका; शापातून उत्पन्न झालेले दुःख हरिप्रिया (रुक्मिणी) कशी मुक्त झाली ते सांगतो.

Verse 6

अथ दुर्वाससः शापमवाप्यारुन्तुदं तदा । यादवेन्द्रस्य गृहिणी सहसा पर्यदेवयत्

त्यानंतर दुर्वासांच्या तीक्ष्ण, हृदयाला टोचणाऱ्या शापास प्राप्त होऊन यादवेंद्राची गृहिणी (रुक्मिणी) सहसा विलाप करू लागली.

Verse 7

रुक्मिण्युवाच । कल्याणी बत वाणीयं लौकिकी संविभाव्यते । कूपके चैव सिन्धौ च प्रमाणान्नाधिकं जलम्

रुक्मिणी म्हणाली—अहो! ही ‘कल्याणी’ वाणीही लौकिक रीतीने तोलली जाते; कूपात असो वा सिंधूत, मापापेक्षा अधिक जल होत नाही.

Verse 8

यासाहं भूरिभाग्या वै प्राप्य नाथं जगत्पतिम् । इयमेकाकिनी जाता पौलस्त्याद्देवहेलनात्

मी जी खरोखर अतिभाग्यवती होते—जगत्पती नाथाला प्राप्त करून—आता पौलस्त्य (दुर्वासा) कडून देवहेलनामुळे एकाकी झाले आहे.

Verse 9

क्व मंगलालयः श्रीमाननवद्यगुणो हरिः । अल्पपुण्या सुसंबाधा कामिनी क्वातिचञ्चला

कुठे मंगलालय, श्रीमान् व निर्दोषगुणसम्पन्न हरि—आणि कुठे मी, कामवश अतिचंचल कामिनी, अल्पपुण्या व मर्यादांनी कोंडलेली।

Verse 10

तथापि घटयामास धाता वंचनकोविदः । विधानमशुभाया मे वियोगविषमव्यथम्

तरीही, वंचना-प्रपंचात कुशल धात्याने, मी अभागिनी—माझ्यासाठी वियोगजन्य कठोर व्यथांनी भरलेले विधान घडविले।

Verse 11

अन्यथा वर्णगुरवः स्नातास्त्रैविद्यवर्त्मनि । कथं नु शप्तुमर्हन्ति स्वयं खिन्नामनागसम्

नाहीतर, त्रैवेदिक मार्गात स्नात झालेले वर्णगुरु—स्वतः खिन्न व निरपराध स्त्रीला शाप देण्यास कसे योग्य ठरतील?

Verse 12

विदधे वज्रमयं तु किं न्विदं हृदयं मेऽतिकठोरमेव हि । शतधा न विदीर्यते यतो विरहे दुर्विषहे मधुद्विषः

धात्याने माझे हृदय वज्रमय केले आहे काय? ते अत्यंत कठोर आहे; कारण मधुद्विष (कृष्ण) यांच्या दुर्विषह वियोगातही ते शतधा फुटत नाही।

Verse 13

अधिकृत्य सुदुश्चरं तपः प्रतिलब्धः प्रथमं मयात्मजः । तनयेन विनाकृताऽप्यहं न मृता पंचसु वासरेष्विह

अतिदुष्कर तप आचरून मी प्रथम पुत्र प्राप्त केला; तरीही, पुत्रवियोगाने रिकामी असूनही, येथे पाच दिवसांत मी मेली नाही।

Verse 14

उपलभ्य सुदारुणामिमामपि पीडामवितास्म्यहं तदा । यदिदं विधुनोति कल्मषं खलु तन्मां समुपेत्य लक्षवृद्धिम्

ही अत्यंत दारुण पीडा जरी मला प्राप्त झाली, तरी मी तेव्हा जगत राहीन; कारण हीच खरोखर पापमल झटकून टाकते. म्हणून ती माझ्यावर येवो आणि माझे पुण्य लक्षपटीने वाढवो.

Verse 15

इति साऽतिविलप्य दुःखितार्था कुररीतुल्यतया शुशोच वेगात् । विरहेण विघूर्णिताशया द्विजशापापहता मुमूर्च्छ सद्यः

असे म्हणून ती दुःखाने व्याकुळ होऊन फार विलाप करू लागली आणि वेगाने कुररी पक्ष्यासारखी शोक करू लागली. विरहाने तिचे मन घोंगावत होते; द्विजाच्या शापाने आहत होऊन ती तत्क्षणी मूर्छित झाली.

Verse 16

अथ दुर्वाससा शप्ता रुक्मिणी कृष्णवल्लभा । मूर्च्छनामाप तत्रैव ह्याजगाम पयोनिधिः

तेव्हा दुर्वासांच्या शापाने शप्त झालेली कृष्णवल्लभा रुक्मिणी तेथेच मूर्छित झाली; आणि त्याच क्षणी पयोनिधी—समुद्र—तेथे आला.

Verse 17

सुधाशीकरगर्भेण पद्मकिंजल्कवायुना । न्यवीजयदिमां देवीं रुक्मिणीं कृष्णवल्लभाम्

अमृतासारख्या थेंबांनी युक्त आणि कमळाच्या परागाचा सुगंध घेऊन आलेल्या वाऱ्याने समुद्राने या देवी, कृष्णवल्लभा रुक्मिणीला कोमलपणे वारा घातला.

Verse 18

एतस्मिन्नन्तरे तत्र व्योममार्गेण नारदः । गायन्गुणान्भगवतो वीणापाणिः समागतः

याच दरम्यान तेथे आकाशमार्गाने नारदमुनी आले—हातात वीणा घेऊन, भगवंतांचे गुणगान करीत.

Verse 19

स दृष्ट्वा सिंधुनाऽश्वास्यमानां विश्वस्य मातरम् । अवतीर्य श्रुतकथो बोधयामास नारदः

सिंधूने सांत्वन केलेली विश्वमाता पाहून, कथा ऐकून नारद अवतरले आणि तिला जागृत करून उपदेश करू लागले।

Verse 20

नारद उवाच । मा खेदं देव देवेशि देवि त्वदधिपे पतौ । दूरीकृते विप्रशापात्कुरु कल्याणि धीरताम्

नारद म्हणाले—हे देवी, देवदेवेश्वरी! खेद करू नकोस. तुझ्या स्वामी-पतीने ब्राह्मणाचा शाप दूर केला आहे; म्हणून हे कल्याणी, धैर्य धारण कर।

Verse 21

त्वं हि साक्षाद्भगवती कृष्णश्च पुरुषोत्तमः । अवतीर्णो धराभारमपनेतुं यदृच्छया

तू साक्षात् भगवती आहेस आणि कृष्ण पुरुषोत्तम आहेत. त्यांनी स्वेच्छेने अवतार घेऊन पृथ्वीचा भार दूर करण्यास आले आहेत।

Verse 22

देवो ह्यसौ परं ब्रह्म सदाऽनिर्विण्णमानसः । मायाशक्तिस्त्वमेतस्य सर्गस्थित्यन्तकारिणः

तो देवच परम ब्रह्म आहे, ज्याचे मन सदैव अकलुष व अचंचल आहे. आणि तू त्याची मायाशक्ती आहेस, ज्यामुळे सृष्टी-स्थिती-प्रलय घडतो।

Verse 23

संहृत्य निखिलं शेते ययाऽसौ कलया स्वराट् । तदापि न वियुज्येत त्वया विश्वपतिः प्रभुः

ज्या कलांशाने तो स्वराट् सर्व विश्व संहृत करून शयन करतो, तेव्हाही विश्वपती प्रभू तुझ्यापासून कधीही विभक्त होत नाही।

Verse 24

अवियुक्तस्त्वया नित्यं देवदेवो जगत्पतिः । लीलावतारेष्वेतस्य सर्वेषु त्वं सहायिनी

देवदेव जगत्पती तुझ्यापासून नित्य कधीही वियुक्त होत नाही. त्याच्या सर्व लीला-अवतारांत तूच त्याची सहचरी व सहायिका आहेस.

Verse 25

योगं वियोगं च तथा न यात्येष त्वयाऽनघे । विडंबयति भूतानामुपकाराय चेश्वरः

हे अनघे, तो तुझ्याशी खरोखर ना योगात जातो, ना वियोगात. भूतांच्या उपकारासाठी व शिक्षेसाठी ईश्वर केवळ तसा भास निर्माण करतो.

Verse 26

आराधनीयाः सततं भूदेवा भूतिमीप्सता । प्रकोपनीया नैवैते तत्त्वज्ञा हि तपस्विनः

समृद्धी व मंगल इच्छिणाऱ्याने ‘भूदेव’ ब्राह्मणांची सतत आराधना करावी. त्यांना कधीही क्रोधास प्रवृत्त करू नये; तत्त्वज्ञ तपस्वी हेच खरे सत्यद्रष्टे आहेत.

Verse 27

इत्येवं शिक्षयंल्लोकं वियोगं तेऽनुमन्यते । मुनि शापाद्धरिः साक्षाद्गूढः कपटमानुषः

अशा रीतीने लोकाला शिक्षा देण्यासाठी तो तुझ्या वियोगास संमती देतो. मुनिशापामुळे साक्षात् हरि कपट-मानुष रूप धारण करून गूढ राहतो.

Verse 28

अपि स्मरसि कल्याणि जातो रघुकुले स्वयम् । लोकानुग्रहमन्विच्छन्भूभारहरणोत्सुकः

हे कल्याणी, तुला आठवते का—तो स्वतः रघुकुलात जन्मला, लोकांच्या अनुग्रहासाठी इच्छित, पृथ्वीचा भार हरायला उत्सुक होऊन.

Verse 29

तं हरिं जगतामीशं रुक्मिणि त्वं न वेत्सि किम् । प्राणेभ्योऽपि गरीयांसमयं देवः स एव हि

हे रुक्मिणी, तू त्या हरिला ओळखत नाहीस काय, जो जगाचा ईश्वर आहे? तो देव प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय आहे; तोच तुझा परम आश्रय आहे।

Verse 30

येनेदं पूरितं विश्वं बहिरन्तश्च सुव्रते । असंगस्य विभोः संगः कथं स्यादिति मन्मतिः

हे सुव्रते, ज्याने हे सर्व विश्व बाहेर-आत भरून राहिले आहे, त्या स्वभावतः असंग सर्वसमर्थ विभूला ‘संग’ कसा होईल? असे माझे मत आहे।

Verse 31

तया त्वया नियुक्तोऽसाविति प्रत्येमि सर्वशः । तद्विमुञ्चाऽधिमत्यर्थमात्मानमनुसंस्मर । प्रसीद मातः संधेहि धीरतां स्वमनीषया

या हेतूसाठी तो तुझ्याच आज्ञेने नियुक्त झाला आहे, असे मला पूर्ण खात्रीने वाटते. म्हणून अतिशोक सोड; आपल्या आत्मस्वरूपाचे स्मरण कर. हे माता, प्रसन्न हो—स्वबुद्धीने धैर्य धारण कर।

Verse 32

इति ब्रुवति देवर्षाववसाने नदीपतिः । प्रोवाच वचनं तस्यै वाचा मृदुसुवर्णया

देवर्षी असे बोलून थांबताच, नद्यांचा स्वामी तिला प्रत्युत्तर देऊ लागला—त्याची वाणी कोमल व सुवर्णासारखी मधुर होती।

Verse 33

समुद्र उवाच । यदाह देवि देवर्षिर्नत्वा त्वां सत्यमेव तत् । गीयसे त्वं हि वेदेषु नित्यं विष्णुः सहायिनी

समुद्र म्हणाला—हे देवी, देवर्षींनी तुला नमस्कार करून जे सांगितले ते निःसंशय सत्य आहे. तू वेदांत सदैव विष्णूची नित्य सहायिनी म्हणून गाईली जाते.

Verse 34

परः पुमानेव निरस्तविग्रहो गूढोऽधिपस्ते विदधाति भूयः । विश्वं व्यवस्थापयति स्वरोचिषा त्वया सहायेन बिभर्ति मूर्तिम्

तो परम पुरुष—स्वभावतः निराकार—तरीही अधिपतीरूपाने गूढ राहून पुन्हा पुन्हा आपली कार्ये घडवितो। स्वप्रभेने तो विश्वाची व्यवस्था करतो आणि तुला सहाय्य करून साकार मूर्ती धारण करतो।

Verse 35

तदेष परिखेदस्ते न मनागपि युज्यते । वक्षःस्थलस्था भवती नित्यं श्रीवत्सलक्ष्मणः

म्हणून तुझा हा खेद किंचितही योग्य नाही। तू नित्य श्रीवत्सचिन्हधारी भगवान् विष्णूच्या वक्षःस्थळी वास करतेस।

Verse 36

इयं भागीरथी देवी मदादेशादुपागता । विनोदयिष्यत्यनिशं त्वां हि देवि शरीरिणी

ही देवी भागीरथी माझ्या आज्ञेने येथे आली आहे। हे देवि, सशरीर उपस्थित राहून ती तुला अखंड आनंद व दिलासा देईल।

Verse 37

एतस्याः स्यान्मृदु स्वादु पयः पूरोपशोभितम् । प्रदेशोऽयमशेषोऽपि भविता त्वत्सुखप्रदः

हिचे जल मृदु व मधुर असेल आणि विपुल प्रवाहाने शोभेल। हा संपूर्ण प्रदेशही उरला-सुरला न ठेवता तुला सुख देणारा होईल।

Verse 38

नानाद्रुमलताकीर्णं निकुंजैरुपशोभितम् । मातंगैश्च समाजुष्टं मंजुगुंजन्मधुव्रतम्

तो प्रदेश नानाविध वृक्ष-लतांनी भरून गेला, आणि निकुंजांनी शोभून दिसू लागला। तेथे हत्तींचा संचार होता, व मधुलोलुप भुंग्यांचा मंजुळ गुंजारव निनादत होता।

Verse 39

नवपल्लवभङ्गीभिः कुसुमस्तबकैः शुभैः । फलैरमृतकल्पैश्च मंजरी राजिभिस्तथा

नव्या पल्लवांच्या मोहक भंगिमांनी, शुभ पुष्पगुच्छांनी, अमृतासारख्या फळांनी आणि मंजरींच्या रांगांनी तो प्रदेश अत्यंत शोभून दिसत होता।

Verse 40

नंदनस्य श्रिया जुष्टं मनोनयननन्दनम् । वनं रम्यतरं चात्र ह्यचिरेण भविष्यति

नंदनवनाच्या श्रीने अलंकृत, मन व नेत्रांना आनंद देणारे हे वन येथे लवकरच पूर्वीपेक्षा अधिक रम्य होईल।

Verse 41

त्वया संबोधनीयाः स्म वयं मातः सदैव हि । अगम्यरूपा विद्या त्वमस्माभिर्बोध्यसे कथम्

हे मातः, आम्ही तर सदैव तुमच्याकडूनच बोध घ्यावा. तू अगम्यस्वरूप अशी स्वयं विद्या आहेस—आम्ही तुला कसे बोध देऊ?

Verse 42

तदा वामनुजानीहि प्रसीद परमेश्वरि । नमस्ते विश्वजननि भूयो ऽपि च नमोनमः

मग आम्हाला आज्ञा द्या, हे परमेश्वरी; प्रसन्न व्हा. हे विश्वजननी, तुला नमस्कार—पुन्हा पुन्हा नमो नमः।

Verse 43

प्रह्लाद उवाच । एवमुक्त्वा जगद्धात्रीं जग्मतुस्तौ यथागतम् । आजगाम च तत्रैव देवी भागीरथी स्वयम्

प्रह्लाद म्हणाला—जगद्धात्रीला असे सांगून ते दोघे जसे आले होते तसेच परत गेले; आणि तेथेच देवी भागीरथी स्वयं आली।

Verse 44

वनं समभवत्तत्र दिव्यभूरुहसेवितम् । सेव्यं समस्तलोकानां फलपुष्पसमृद्धिमत्

तेथे दिव्य वृक्षांनी शोभित असे वन प्रकट झाले; ते सर्व लोकांस सेवनीय व फळे-फुले यांनी समृद्ध होते।

Verse 45

प्रसादेन च भूतानां गंगाऽशेषाघहारिणी । भूषयामास तद्देशं सा च विष्णुपदी सरित्

सर्व भूतांवर प्रसाद करून, अशेष पापांचा नाश करणारी गंगा त्या देशास भूषवू लागली; विष्णुपदी म्हणून प्रसिद्ध ती सरिता भूमीला शोभा देऊ लागली।

Verse 46

देवो च मुनिवाक्येन गंगायाश्च विनोदनात् । सौन्दर्या तस्य देशस्य किञ्चित्स्वास्थ्यमवाप ह

मुनींच्या वचनाने आणि गंगेच्या आनंददायी सहाय्याने त्या देशाचे सौंदर्य काहीसे स्वास्थ्य व समतोल पुन्हा प्राप्त झाले।

Verse 47

अथ विष्णुपदीं देवीं श्रुत्वा सागरसंगताम् । इतस्ततः समाजग्मुः श्रद्दधानाः पयस्विनीम्

नंतर विष्णुपदी देवी (गंगा) सागरास मिळाली असे ऐकून, श्रद्धावान लोक सर्व दिशांतून त्या जलसमृद्ध सरितेकडे एकत्र आले।

Verse 48

द्वारकावासिनश्चैव जनाः काननशोभया । हृष्टचित्ताः समाजग्मुरनिशं रुक्मिणीवनम्

आणि द्वारकावासी लोक वनाच्या शोभेने हर्षित होऊन, निरंतर आनंदचित्ताने रुक्मिणीवनात जात राहिले।

Verse 49

श्रुत्वा तदखिलं सर्वं दुर्वासाः शांभवी कला । चुकोप स्मयमानश्च भूय एतदभाषत

ते सर्व ऐकून शांभवी-शक्तिरूप दुर्वासा क्रोधावले; तरीही स्मित करीत त्यांनी पुन्हा हे वचन उच्चारले.

Verse 50

दुर्वासा उवाच । कः प्रभुस्त्रिषु लोकेषु मह्यं वचनमन्यथा । विधातुमपि देवानामाद्यो लोकपितामहः

दुर्वासा म्हणाले—त्रैलोक्यात असा कोण प्रभू आहे की माझे वचन अन्यथा करील—देवांचा आद्य लोकपितामह ब्रह्मादेखील?

Verse 51

किं न जानाति लोकोऽयं मयि रोषकषायिते । शक्रं प्रति त्रिभुवनं भ्रष्टश्रीकमभूत्तदा

हा लोक जाणत नाही काय—माझा क्रोध जागृत झाला की काय होते? एकदा शक्रामुळे त्रिभुवनाची श्री नष्ट झाली होती.

Verse 52

मम शापमविज्ञाय नन्दनप्रतिमे वने । कथं सा रुक्मिणी तत्र रमते जनसेविते

माझ्या शापाची पर्वा न करता, नंदनसदृश त्या वनात—जे जनसेवित आहे—तेथे ती रुक्मिणी कशी रमते?

Verse 53

तदेते तरवः सर्वे संत्वभोज्यफला नृणाम् । विभ्रष्टसर्वसौभाग्याः कुसुमस्तबकोज्झिताः

म्हणून हे सर्व वृक्ष असे होवोत की त्यांची फळे मनुष्यांस भोग्य राहू नयेत; सर्व सौभाग्यापासून च्युत व पुष्पगुच्छरहित होवोत.

Verse 54

इयं तु शापनिर्दग्धा हरचूडामणिः सरित् । वार्यस्याः स्यादपेयं तु नैवेह स्थातुमर्हति

ही हरचूडामणि नदी शापाने दग्ध झाली; हिचे पाणी अपेय व्हावे, आणि हिला येथे राहणे योग्य नाही।

Verse 55

प्रह्लाद उवाच । तदा सर्वमभूत्तत्र यद्यदाह च वै मुनिः । वाचि वीर्यं हि विप्राणां निर्मितं विष्णुना स्वयम्

प्रह्लाद म्हणाला—तेव्हा तेथे मुनींनी जे जे सांगितले होते ते सर्व तसेच घडले; कारण ब्राह्मणांच्या वाणीतील वीर्य स्वयं विष्णूंनीच निर्मिले व प्रतिष्ठिले आहे।

Verse 56

सा तु देवी तथा वृत्तमवेक्ष्य भृशदुःखिता । मेने दुरत्ययं दैवमापतत्तत्पुनःपुनः

देवीने हे सर्व तसेच घडताना पाहून ती अत्यंत दुःखी झाली; तिला वाटले की दुरत्यय दैव वारंवार तिच्यावर कोसळले आहे।

Verse 57

ततस्तु सा विनिश्चित्य मरणं दुःखभेषजम् । उत्तरीयांबरेणैव बहिः किञ्चित्प्रबद्ध्य तु

मग तिने निश्चय केला की मरण हेच दुःखाचे औषध; आणि आपल्या उत्तरीय वस्त्राने बाहेर थोडेसे बांधून (फास) घट्ट केला।

Verse 58

अथावबुध्य तत्सर्वं सर्वभूतगुहाशयः । तां ज्ञात्वा सत्वरं चाऽगात्सुपर्णेन दयानिधिः

तेव्हा सर्वभूतांच्या हृदयगुहेत वास करणाऱ्याने ते सर्व जाणले; तिची अवस्था कळताच दयानिधी भगवान सुपर्ण (गरुड)ावर आरूढ होऊन त्वरेने तेथे गेले।

Verse 59

ददर्श तादृशीं देवीं कण्ठपाशकरां विभुः । अधस्तात्तरुशाखायां निमीलितविलोचनाम्

प्रभूंनी देवीला त्या अवस्थेत पाहिले—गळ्यात पाश धरलेला, वृक्षशाखेखाली उभी, नेत्र मिटलेले।

Verse 60

विभ्रष्टभूषणगणां कृशदेहवल्लीं म्लानाननांबुजरुचं मरणे प्रसक्ताम् । मेने स विग्रहवतीं करुणां कृपालुस्तां सौख्यदां गुणवतीं प्रणतार्तिहन्त्रीम्

भूषणे गळून पडली होती, देह कोरड्या वेलीप्रमाणे कृश, मुखकमळाची प्रभा म्लान, आणि ती मरणाकडे आसक्त होती. तिला पाहून कृपालू प्रभूंनी तिला साक्षात् करुणेचे देहधारी रूप मानले—सुखदायिनी, गुणवती, शरणागतांचे दुःख हरिणारी।

Verse 61

संश्रुत्य साऽपि पतगाधिपते रवं वै प्रोन्मील्य नेत्रकमलेऽथ ददर्श कृष्णम् । सामन्यत त्रिकविवर्तितलोचनाब्जं प्राप्तं तमिष्टसुहृदं निजजीवनाथम्

गरुडाच्या नादाचा शब्द ऐकून तिनेही कमलनेत्र उघडले आणि कृष्णाला पाहिले. आपला इष्टसुहृद, निजजीवननाथ तेथे आलेला पाहून ती विस्मयाने वारंवार फिरत्या दृष्टीने त्याच्याकडे पाहू लागली।

Verse 62

सा रोमहर्षविवशा त्रपया परीता कोपानुरागकलुषा कृतविप्रलापा । संवर्द्धितद्विगुणशोकभरा च देवी नानारसं बत दृशोर्विषयं प्रपेदे

देवी रोमांचाने विवश, लज्जेने व्याप्त, क्रोध व अनुराग यांच्या मिश्र कलुषाने व्याकुळ होऊन विस्कळीत वचने बोलू लागली. तिचा शोकदुःख द्विगुणित झाला आणि तिच्या नेत्रांसमोर नानाविध रसांचा कल्लोळ उभा राहिला।

Verse 63

तस्याः ससाध्वसविसर्गचिकीर्षितायाः पाशं व्यपोह्य करचारु सरोरुहेण । आदाय पाणिममृतोपमया च वाचा संजीवयन्निदमुदारमुदाजहार

ती भयाने प्राणत्याग करण्यास उद्यत होताच प्रभूंनी आपल्या सुंदर कमलहस्ताने तिचा पाश दूर केला. तिचा हात धरून, अमृतासारख्या वाणीने तिला संजीवित करीत, त्यांनी हे उदार वचन उच्चारले।

Verse 64

श्रीकृष्ण उवाच । किमेतत्साहसं भीरु चिकीर्षत्यविचारितम् । ननु देवि ममाचक्ष्व किं नु ते खेदकारणम्

श्रीकृष्ण म्हणाले—हे भीरु! अविचाराने तू कोणते असे धाडस करीत आहेस? हे देवी, मला स्पष्ट सांग—तुझ्या खेदाचे कारण काय आहे?

Verse 65

त्वं विद्याऽहं परो बोधस्त्वं माया चेश्वरस्त्वहम् । त्वं च बुद्धिरहं जीवो वियोगः कथमावयोः

तू दिव्य विद्या आहेस, मी परम बोध आहे; तू माया आहेस आणि मी ईश्वर आहे. तू बुद्धी आहेस, मी जीव आहे—मग आपल्यात वियोग कसा होईल?

Verse 66

त्वया विमोहितात्मानो भ्राम्यन्त्यजभवादयः । सा कथं क्षुभ्यसि त्वं तु किं स्वधाम न बुध्यसे

तुझ्यामुळे मोहित होऊन ब्रह्मा आदीही भ्रमण करतात; मग तू स्वतः कशी क्षुब्ध होतेस? तुला तुझे स्वधाम—खरे स्वरूप—कळत नाही काय?

Verse 67

त्वया हि बद्धा ऋषयस्ते चरन्तीह कर्मभिः । तां त्वां कथमृषिः शप्तुं शक्नुयाद्वरवर्णिनि

तुझ्यामुळेच ऋषीही बांधले गेले आहेत व कर्माच्या वशाने येथे फिरतात; हे वरवर्णिनी, मग कोणता ऋषी तुला शाप देऊ शकेल?

Verse 68

शिक्षार्थं त्विह लोकानामेवं मे देवि चेष्टितम् । मन्मायया समाविष्टः कुरुते विवशः पुमान् । पश्य कोपपरीतात्मा यः स शान्तो मुनीश्वरः

लोकांच्या शिक्षेसाठी, हे देवी, मी असेच आचरण केले. माझ्या मायेत गुंतून मनुष्य विवश होऊन कर्म करतो. पाहा—ज्याचे चित्त आता क्रोधाने व्यापले आहे, तोच खरा शांत मुनीश्वर आहे.

Verse 69

प्रह्लाद उवाच । सोऽभ्येत्य भक्तिनम्रोऽथ दुर्वासा मुनिसत्तमः । विचार्य मनसा सर्वं पश्चात्तापानुपाश्रयत्

प्रह्लाद म्हणाला—मग भक्तिभावाने नम्र होऊन मुनिश्रेष्ठ दुर्वासा जवळ आला. मनात सर्व विचार करून तो नंतर पश्चात्तापाच्या आश्रयास गेला.

Verse 70

किं मया कृतमित्युक्त्वा तत्समीपमुपागमत् । अपतद्विलुठन्भूमौ दण्डवच्चाश्रुसंप्लुतः

“मी काय करून बसलो?” असे म्हणत तो त्यांच्या जवळ गेला. तो भूमीवर पडून लोळू लागला, दंडवत् प्रणाम करीत अश्रूंनी भिजला.

Verse 71

पितरौ जगतो देवौ क्षामयामास दीनवत् । तुष्टाव सूक्तवाक्यैस्तु रहस्यैर्भक्तिसंयुतः

त्याने जगताचे माता-पिता असलेल्या त्या दोन देवांना दीनवत् क्षमा मागितली. आणि भक्तियुक्त होऊन रहस्यपूर्ण, सुबोध वचने करून त्यांची स्तुती केली.

Verse 72

आह चेदं जगन्नाथं यदि मय्यस्त्यनुग्रहः । तदा पुरेव संयोगो देव देव्या विधीयताम्

आणि तो जगन्नाथाला म्हणाला—“माझ्यावर अनुग्रह असेल तर देव-देवींचा संयोग पूर्वीप्रमाणे पुन्हा घडवून आणावा.”

Verse 73

अथ प्रहस्य गोविन्दस्तमाह मुनिसत्तमम् । न हि ते वचनं जातु मृषा भवितुमर्हति

मग गोविंद हसून त्या मुनिश्रेष्ठाला म्हणाला—“तुझे वचन कधीही असत्य होऊ शकत नाही.”

Verse 74

मयैवं विहितः सेतुः कथमुच्छेद्यतां द्विज । सद्भिराचरितः सेतुः सिद्धो लोकस्य पालकः

हे द्विजा! हा सेतु-धर्म मीच स्थापित केला आहे; मग त्याचा उच्छेद कसा होईल? सत्पुरुषांनी आचरलेला हा सेतु सिद्ध असून लोकाचा पालक आहे।

Verse 75

दिनेदिने द्विकालं च आयास्ये मुनिसत्तम । विनोदयिष्ये तां तां तु मुनिकन्यां च काम्यया

हे मुनिश्रेष्ठ! मी दिवसेंदिवस, दोन्ही काळी (प्रातः-सायं) येईन आणि माझ्या इच्छेनुसार त्या मुनिकन्येला पुन्हा पुन्हा आनंद देईन।

Verse 76

तुष्यामि साधनैर्नान्यैर्मत्कथाकथनैरपि । यथा संपूज्य मामत्र मम प्रीतिर्भविष्यति

मी इतर साधनांनी—माझ्या कथाकथनानेही—तितका तुष्ट होत नाही, जितका येथे विधिपूर्वक माझी पूजा केल्याने; तेव्हा माझी प्रीती प्रकट होईल।

Verse 77

यदा च मयि वै कुण्ठमधिरूढे महामुने । प्रवेक्ष्यति तदा तेजो मम सर्वं त्रिविक्रमे

हे महामुने! जेव्हा मी वैकुंठावर आरूढ होईन, तेव्हा माझे सर्व तेज त्रिविक्रमात प्रविष्ट होईल।

Verse 78

रुक्मिणीयं च मन्मूर्तेः संयोगं पुनरेष्यति । इयं भागीरथी चापि सागरेण समा गुणैः । त्यक्त्वा ह्यशेषदुःखानि सुखं चैव गमिष्यति

रुक्मिणीही माझ्या मूर्तीशी पुन्हा संयोग पावेल. आणि ही भागीरथी (गंगा)सुद्धा—गुणांनी सागरासमान—सर्व दुःखे टाकून निश्चयाने सुखाला जाईल।

Verse 79

अनुग्रहं विधायैवमृषिणा सह केशवः । विवेश स्वपुरीं तत्र विधायोपांतिकं मुनिम्

अशा रीतीने ऋषीसह केशवाने अनुग्रह करून, मुनिला जवळ सेवेत ठेवून, आपल्या पुरीत प्रवेश केला।

Verse 80

सापि देवी च संबुध्य तदा तस्य विचेष्टितम् । अनुग्रहाद्भगवतो बभूव विगत ज्वरा

ती देवीही तेव्हा त्याचे आचरण जाणून घेतली; आणि भगवंताच्या अनुग्रहाने तिचा ज्वर-क्लेश नाहीसा झाला।

Verse 81

यतश्च मुक्ता दुःखेन तत्र देवी हरिप्रिया । ततो भागीरथी सा तु गदिता दुःखमोचिनी

कारण तेथे हरिप्रिया देवी दुःखातून मुक्त झाली; म्हणून ती भागीरथी ‘दुःखमोचिनी’ म्हणून कथिली गेली।

Verse 82

अमावास्यां पौर्णमास्यां यस्तस्याः संगमे शुभे । स्नायादशेषदुःखात्तु स नरः परिमुच्यते

अमावास्या व पौर्णिमेला जो तिच्या शुभ संगमावर स्नान करतो, तो मनुष्य सर्व दुःखांतून पूर्ण मुक्त होतो।

Verse 83

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां नवम्यां चावलोकिता । नराणां रुक्मिणी देवी सर्वान्कामा न्प्रयच्छति

अष्टमी, चतुर्दशी आणि नवमीला देवी रुक्मिणीचे दर्शन घेतल्यास, ती नरांना सर्व कामना प्रदान करते।

Verse 84

इत्येतत्कथितं देव्या ऋषयो दुःखमोचनम् । अनुग्रहश्च देवस्य किं भूयः श्रोतुमिच्छथ

हे ऋषींनो! देवीचे दुःखमोचन करणारे माहात्म्य आणि देवाचा अनुग्रह असे सांगितले. आता तुम्हांस आणखी काय ऐकावयाचे आहे?