Adhyaya 29
या अध्यायात देव व असुर यांच्यातील विशाल चतुरंगिणी संग्रामाचे वेगवान चित्रण येते—छिन्न अवयव, पडलेले योद्धे आणि रणभूमीवरील धगधगती दृश्ये. मांडहातृपुत्र मुचुकुंद तारकासुरासमोर उभा राहून निर्णायक प्रहार करण्यास उद्युक्त होतो आणि प्रसंग ब्रह्मास्त्राच्या प्रयोगापर्यंत पोहोचतो. तेव्हा नारद धर्मनियम सांगतात—तारकाचा वध मनुष्याच्या हातून होऊ नये; त्यासाठी शिवपुत्र कुमारच नियोजित आहे. युद्ध अधिक उग्र होताच वीरभद्र व शिवगण तारकाशी भीषण द्वंद्व करतात; नारद वारंवार संयमाचा उपदेश करून शौर्याचा आवेश आणि दैवी विधान यांतील ताण वाढवतात. नंतर विष्णू स्पष्टपणे ठरवतात की कृतिकासुत/कुमार हाच तारकवधाचा एकमेव समर्थ उपाय आहे. कुमार प्रथम स्वतःला केवळ निरीक्षक मानतो व मित्र-शत्रू ओळखण्यात संदेह व्यक्त करतो; तेव्हा नारद तारकाची तपश्चर्या, वरप्राप्ती आणि त्रैलोक्यजयी पराक्रम यांची कथा सांगतात. अखेरीस तारक गर्वाने आव्हान देऊन कुमाराशी युद्धासाठी सज्ज होतो आणि अधर्मनाशासाठी योग्य दैवी साधन निश्चित होते।
Shlokas
Verse 1
लोमश उवाच । उभे सेने तदा तेषां सुराणां चामरद्विषाम् । अनेकाश्चर्यसंवीते चतुरंगबलान्विते । विरेजतुस्तदान्योऽन्यं गर्जतो वांबुदागमे
लोमश म्हणाला—तेव्हा देवांची व अमरद्विषांची अशी दोन्ही सैन्ये, अनेक अद्भुत व्यूहांनी वेढलेली व चतुरंगबळाने युक्त, पावसाळ्याच्या आगमनकाळी गर्जणाऱ्या मेघांसारखी एकमेकांसमोर तेजस्वी दिसू लागली।
Verse 2
एतस्मिन्नन्तरे तत्र वल्गमानाः परस्परम् । देवासुरास्तदा सर्वे युयुधुश्च महाबलाः
याच दरम्यान तेथे, एकमेकांवर झेपावत, महाबली देव व असुर सर्वजण युद्धास भिडले।
Verse 3
युद्धं सुतुमुलं ह्यासीद्देवदैत्यसमाकुलम् । रुण्डमुण्डांकितं सर्वं क्षणेन समपद्यत
देव-दैत्यांनी भरलेले ते युद्ध अत्यंत तुमुळ झाले; क्षणातच सर्वत्र धड व मुंडक्यांच्या खुणांनी सर्व काही अंकित झाले।
Verse 4
भूमौ निपतितास्तत्र शतशोऽथ सहस्रशः । केषांचिद्बाहविश्छिन्नाः खड्गपातैः सुदारुणैः
तेथे भूमीवर शेकडो, किंबहुना हजारो जण कोसळले; आणि कित्येकांचे बाहू अत्यंत भयंकर तलवारघावांनी छिन्न झाले।
Verse 5
मुचुकुंदो हि बलवांस्त्रैलोक्येऽमितविक्रमः
कारण मुचुकुंद बलवान होता आणि त्रैलोक्यात त्याचा पराक्रम अमाप होता।
Verse 6
तारको हि तदा तेन मुचुकुंदेन धीमता । खड्गेन चाहतास्तत्र सर्वप्राणेन वक्षसि । प्रसह्य तत्प्रहारं च प्रहसन्वाक्यमब्रवीत्
तेव्हा धीमान मुचुकुंदाने सर्वबळाने खड्गाचा घाव तारकाच्या वक्षस्थळी केला. तो आघात सहन करून तारक हसत हसत असे वचन बोलला.
Verse 7
किं रे मूढ त्वया चाद्य कृतमस्ति बलादिदम् । न त्वया योद्धुमिच्छामि मानुषेणैव लज्जया
अरे मूढा! आज या बळाच्या दिखाव्याने तू काय साध्य केलेस? केवळ मनुष्याशी युद्ध करणे लाजिरवाणे वाटते, म्हणून मी तुझ्याशी लढूही इच्छित नाही.
Verse 8
तारकस्य वचः श्रुत्वा मुचुकुंदोऽभ्यभाषत । मया हतोऽसि दैत्येंद्र नान्यो भवितुमर्हसि
तारकाचे वचन ऐकून मुचुकुंद म्हणाला—हे दैत्येंद्र! तू माझ्याच हातून मारला गेलास; याव्यतिरिक्त दुसरे होऊ शकत नाही.
Verse 9
दृष्ट्वा मे खड्गसंपातं न त्वं तिष्ठसि चाग्रतः । त्वां हन्मि पश्य मे शौर्यं दैत्यराज स्थिरो भव
माझ्या खड्गाचा झडपाट पाहूनही तू समोर उभा राहत नाहीस! मी तुला ठार करीन—माझे शौर्य पाहा, हे दैत्यराजा! स्थिर उभा राहा.
Verse 10
एवमुक्त्वा तदा वीरो मुचुकुंदो महाबलः । यावज्जघान खड्गेन तावच्छक्त्या समाहतः । मांधातुस्तनयस्तत्र पपात रणमंडले
असे बोलून महाबली वीर मुचुकुंदाने खड्गाने प्रहार केला; त्याच क्षणी तो शक्ती-शस्त्राने आहत झाला. तेथे रणमंडळात मांधात्याचा पुत्र कोसळला.
Verse 11
पतितस्तत्क्षणादेव चोत्थितः परवीरहा
तो पडला, तरी त्याच क्षणी पुन्हा उभा राहिला—परकीय वीरांचा संहारक।
Verse 12
स सज्जमानोतिमहाबलो वै हंतुं तदा दैत्यपतिं च तारकम् । ब्रह्मास्त्रमुद्यम्य धनुर्गृहीत्वा मांधातृपुत्रो भुवनैकजेता
तेव्हा तो अतिमहाबली—मांधात्याचा पुत्र, भुवनांचा एकमेव विजेता—दैत्याधिपती तारकाचा वध करण्यास सज्ज झाला; धनुष्य घेऊन ब्रह्मास्त्र उचलले।
Verse 13
स तारकं योद्धकामस्तरस्वी रुषान्वितोत्फुल्लविलोचनो महान् । स नारदो ब्रह्मसुतो बभाषे तदा नृवीरं मुचुकुंदमेवम्
तो तारकाशी युद्ध करण्यास उत्सुक होऊन वेगाने पुढे सरसावला—महान, क्रोधाने डोळे फाकलेले; तेव्हा ब्रह्मपुत्र नारदांनी त्या नरवीर मुचुकुंदास असे म्हटले।
Verse 14
न तारको हन्यते मानुषेण तस्मादेतन्मा विमोचीर्महास्त्रम्
तारक मनुष्याने मारला जाऊ शकत नाही; म्हणून हे महास्त्र सोडू नकोस।
Verse 15
निशम्य वचनं तस्य देवर्षेर्नारदस्य च । मुचुकुंद उवाचेदं भविता कोऽस्य मारकः
देवर्षि नारदांचे वचन ऐकून मुचुकुंद म्हणाला—“मग याचा वध करणारा कोण होईल?”
Verse 16
तदोवाच महातेजा नारदो दिव्यदर्शनः । एनं हंता कुमारश्च कुमारोऽयं शिवात्मजः
तेव्हा दिव्यदर्शन महातेजस्वी नारद म्हणाले— “याचा वध कुमार करील; हा कुमार शिवपुत्र आहे।”
Verse 17
तस्माद्भवद्भिः स्थातव्यमैकपद्येन युध्यताम् । तिष्ठ त्वं चायतो भूत्वा मुचुकुंद महामते
म्हणून तुम्ही सर्वांनी एकत्र दृढ उभे राहून युद्ध करा। आणि हे महामति मुचुकुंदा, संयत होऊन सज्ज राहा।
Verse 18
निशम्य वाक्यं च मनोहरं शुभं ह्युदीरितं तेन महाप्रभेण । सर्वे सुराः शांतिपरा बभूवुस्तेनैव साकं नृवरेणयत्नात्
त्या महाप्रभ ऋषींनी उच्चारलेले शुभ व मनोहर वचन ऐकून सर्व देव शांतीकडे वळले आणि त्या नरश्रेष्ठासह प्रयत्नपूर्वक एकत्र झाले।
Verse 19
ततो दुंदुभयो नेदुः शंखाश्च कृतनिश्चयाः । ताडिता विविधैर्वाद्यैः सुरासुरसमन्वितैः
मग दुंदुभी निनादल्या आणि दृढ निश्चयाने शंखही फुंकले गेले; देव-असुरांच्या मध्ये विविध वाद्ये वाजू लागली।
Verse 20
जगर्जुरसुरास्तत्र देवान्प्रति कृतोद्यमाः । शिवकोपोद्भवो वीरो वीरभद्रो रुषान्वितः
तेथे असुर देवांवर चाल करून जाण्यास उद्यत होऊन गर्जले; आणि शिवकोपातून उत्पन्न झालेला वीर वीरभद्र क्रोधाने भरून उभा राहिला।
Verse 21
गणैर्बहुभिरासाद्य तारकं च महाबलम् । मुचुकुंदं पृष्ठतः कृत्वा तथैव च सुरानपि
अनेक गणांनी महाबली तारकाला वेढा घातला; मुचुकुंदाला पाठीमागे ठेवून आणि देवांसह ते सर्व युद्धासाठी समोर आले।
Verse 22
तदा ते प्रमथाः सर्वे पुरस्कृत्य कुमारकम् । युयुधुः संयुगे तत्र वीरभद्रादयो गणाः
तेव्हा ते सर्व प्रमथ कुमाराला पुढे करून, त्या रणांगणात लढले; वीरभद्र व इतर गणही युद्धात उतरले।
Verse 23
त्रिशूलैरृष्टिभिः पाशैः खड्गैः परशुपाट्टिशैः । निजघ्नुः समरेन्योन्यं सुरासुरविमर्द्दने
त्रिशूल, भाले, पाश, खड्ग, परशु व पट्टिश यांनी, देव-असुरांच्या घोर झटापटीच्या त्या समरात ते एकमेकांवर घाव घालू लागले।
Verse 24
तारको वीरभद्रेण त्रिशूलेन हतो भृशम् । पपात सहसा तत्र क्षण मूर्छापरिप्लुतः
वीरभद्राच्या त्रिशूलाच्या तीव्र प्रहाराने तारक तेथे अचानक कोसळला; क्षणभर तो मूर्च्छेने व्यापला गेला।
Verse 25
उत्थाय च मुहूर्त्ताच्च तारको दैत्यपुंगवः । लब्धसंज्ञो बलाविष्टो वीरभद्रं जघान च
थोड्याच वेळाने दैत्यश्रेष्ठ तारक उठला; शुद्धीवर येऊन, बलाने आविष्ट होऊन, त्याने वीरभद्रावर प्रत्याघात केला।
Verse 26
स शक्तिं च महातेजा वीरभद्रो हि तारकम् । त्रिशूलेन च घोरेण शिवस्यानुचरो बली
महातेजस्वी, शिवाचा बलवान अनुचर वीरभद्र याने शक्ती-शस्त्र व घोर त्रिशूळ घेऊन तारकावर प्रहार केला।
Verse 27
एवं संयुध्यमानौ तौ जघ्नतुश्चेतरेतरम् । द्वंद्वयुद्धं सुतुमुलं तयोर्जातं महात्मनोः
अशा रीतीने लढत असताना ते दोघेही वारंवार एकमेकांवर प्रहार करू लागले; त्या दोन महात्म्यांमध्ये अतितुमुल द्वंद्वयुद्ध माजले।
Verse 28
सुरास्तत्रैव समरे प्रेक्षकाह्यभवंस्तदा । तयोर्भेरीमृदंगाश्च पटहानकगोमुखाः
त्याच समरात देवता तेव्हा केवळ प्रेक्षक झाले; आणि त्या दोघांसाठी भेरी, मृदंग, पटह, आनक व गोमुख अशी वाद्ये निनादली।
Verse 29
तथा डमरूनादेन व्याप्तमासीज्जगत्त्रयम् । तेन घोषेण महता युद्यमानौ महाबलौ
मग डमरूच्या नादाने त्रैलोक्य व्यापून गेले; त्या महान घोषात ते दोघे महाबली रणात लढत राहिले।
Verse 30
शुशुभातेऽतिसंरब्धौ प्रहारैर्जरीकृतौ । अन्योन्यमभिसंरब्धौ तौ बुधांगारकाविव
अतिशय संतप्त होऊन, प्रहारांनी जर्जर झाले तरी ते दोघे रणात शोभून दिसत होते—जणू जवळ आलेले बुध व अंगारक।
Verse 31
नारदेन तदा ख्यातो वीरभद्रस्य तद्वधः । न रोचते च तद्वाक्यं वीरभद्रस्य वै तदा
तेव्हा नारदांनी वीरभद्राच्या त्या वधाचा वृत्तान्त सांगितला; पण ते वचन त्या वेळी वीरभद्रास रुचले नाही।
Verse 32
नारदेन यदुक्तं हि तारकस्य वधं प्रति । यथा रुद्रस्तथा सोऽपि वीरभद्रो महाबलः
नारदांनी तारकवधाविषयी जे सांगितले, त्याप्रमाणे रुद्रासारखाच वीरभद्रही महाबलवान आहे।
Verse 33
एवं प्रयुध्यमानौ तौ जघ्नतुश्चेतरेतरम् । अन्योन्यं स्वर्द्धमानौ तौ गर्जंतौ सिंहयोरिव
अशा रीतीने युद्ध करत ते दोघे परस्परांवर पुन्हा पुन्हा प्रहार करू लागले; एकमेकांवर चढून ते दोन सिंहांसारखे गर्जत होते।
Verse 34
एवं तदा तौ भुवि युध्यमानौ महात्मना ज्ञानवतां वरेण । स वीरभद्रो हि तदा निवारितो वाक्यैरनेकैरथ नारदेन
ते दोघे पृथ्वीवर असे युद्ध करीत असता, ज्ञानवतांमध्ये श्रेष्ठ महात्मा नारदांनी अनेक उपदेशवचनांनी त्या वेळी वीरभद्रास आवरले।
Verse 35
तथा निशम्य तद्वाक्यं नारदस्य मुखोद्गतम् । वीरभद्रो रुषाविष्टो नारदं प्रत्युवाच ह
नारदांच्या मुखातून निघालेले ते वचन ऐकून, क्रोधाने आविष्ट झालेला वीरभद्र नारदास प्रत्युत्तर देऊ लागला।
Verse 36
तारकं च वधिष्यामि पश्य मेऽद्य पराक्रमम् । आनयंति च ये वीराः स्वामिनं रणसंसदि । ते पापिनो ह्यधर्मिष्ठा विमृशंतिरणं गताः
मी तारकाचा वध करीन, आज माझा पराक्रम पहा. जे वीर आपल्या स्वामीला रणांगणात आणतात, ते पापी आणि अधर्मी युद्धात गेल्यावरही विचार करू लागतात.
Verse 37
भीरवस्ते तु विज्ञेया न वाच्यास्ते कदाचन । त्वं न जानासि देवर्षे योधानां च प्रतिक्रियाम्
त्यांना भित्रेच समजले पाहिजे, त्यांचे नाव कधीही घेऊ नये. हे देवर्षी, तुम्हाला योद्धांच्या प्रतिक्रिया आणि आचरणाची कल्पना नाही.
Verse 38
मृत्युं च पृष्ठतः कृत्वा रणभूमौ गतव्यथाः । शस्त्राशस्त्रैर्भिन्नगात्राः प्रशस्ता नात्र संशयः
मृत्यूला मागे सारून, ते रणांगणात व्यथारहित होऊन जातात. शस्त्रास्त्रांनी शरीराचे तुकडे झाले तरी ते प्रशंसनीय आहेत, यात शंका नाही.
Verse 39
इत्युक्त्वा चावदद्देवान्वीरभद्रो महाबलः । श्रुण्वंतु मम वाक्यानि देवा इन्द्रपुरोगमाः
असे बोलून महाबली वीरभद्राने देवांना सांगितले: "इंद्रादी देवांनी आता माझे बोलणे ऐकावे."
Verse 40
अतारकां महीं चाद्य करिष्ये नात्र संशयः
"आज मी पृथ्वीला तारक-विहीन करीन, यात काहीही शंका नाही."
Verse 41
अथ त्रिशूलमादाय तारकेण युयोध सः । वृषारूढैरनेकैश्च त्रिशूलवरधारिभिः
तेव्हा त्याने त्रिशूल उचलून तारकाशी युद्ध केले; वृषभारूढ अनेक त्रिशूलधारी वीरही त्याच्यासह होते।
Verse 42
कपर्द्दिनो वृषांकाश्च गणास्तेतिप्रहारिणः । वीरभद्रं पुरस्कृत्य वीरभद्रपराक्रमाः
जटाधारी व वृषचिन्हधारी ते गण त्रिशूलाने प्रहार करीत; वीरभद्राला अग्रस्थानी ठेवून, वीरभद्रासारख्या पराक्रमाने ते पुढे सरसावले।
Verse 43
त्रिशूलधारिणः सर्वे सर्वे सर्पागभूषणाः । सचंद्रशेखराः सर्वे जटाजूटविभूषिताः
ते सर्व त्रिशूलधारी होते, सर्व सर्पभूषणांनी विभूषित; सर्वांच्या शिरी चंद्रशेखर, आणि सर्व जटाजूटाने अलंकृत होते।
Verse 44
निलकण्ठा दशभुजाः पञ्चकत्त्रास्त्रिलोचनाः । छत्रचामरसंवीताः सर्वे तेऽत्युग्रबाहवः
ते नीलकंठ, दशभुज, पंचमुख व त्रिलोचन होते; छत्र-चामरांनी सेवित, त्या सर्वांच्या भुजा अत्यंत उग्र होत्या।
Verse 45
वीरभद्रं पुरस्कृत्य सर्वे हरपराक्रमाः । युयुधुस्ते तदा दैत्यास्ताकासुरजीविनः
वीरभद्राला अग्रस्थानी ठेवून, हरासारख्या पराक्रमाचे ते सर्व तेव्हा तारकासुराच्या अधीन असलेल्या दैत्यांशी युद्ध करू लागले।
Verse 46
पुनः पुनस्तैश्च तदा बभूवुर्गणैर्जितास्ते ह्यसुराः पराङ्मुखाः । बभूव तेषां च तदातिसंगरो महाभयो दैत्यवरैस्तदानीम्
पुन्हा पुन्हा गणांनी त्यांना जिंकले आणि ते असुर पराङ्मुख होऊन माघार घेऊ लागले. तेव्हा दैत्यश्रेष्ठांमध्ये त्या वेळी अत्यंत भयावह असा घोर संग्राम उद्भवला.
Verse 47
अमृष्यमाणाः परमास्त्रकोविदैस्ततो गणास्ते जयिनो बभूवुः । गणैर्जितास्ते ह्यसुराः पराभवं तं तारकं ते व्यथिताः शशंसुः
ते सहन न होऊन, परम अस्त्रांत निपुण असे ते गण तेव्हा विजयी झाले. गणांनी पराभूत झालेले असुर व्यथित होऊन तो पराभव तारकाला सांगू लागले.
Verse 48
विनाम्य चापं हि तथा च तारकः स योद्धुकामः प्रविवेश सेनाम् । यथा झषो वै प्रविवेश सागरं तथा ह्यसौ दैत्यवरो महात्मा
मग युद्धाची इच्छा धरून तारकाने धनुष्य वाकवून सैन्यात प्रवेश केला. जसा मोठा मासा सागरात शिरतो, तसाच तो दैत्यश्रेष्ठ महात्मा आत शिरला.
Verse 49
गणैः समेतो युयुधे तदानीं स वीरभद्रो हि महाबलश्च । सर्वान्सुरांश्चेंद्रमुखान्महाबलस्तथा गणान्यक्षपिशाचगुह्यकान् । स दैत्यवर्योऽतिरुषं प्रविष्टः संमर्दयामास महाबलो हि
तेव्हा गणांसह महाबलवान वीरभद्र युद्ध करू लागला. त्या महाबलाने इंद्रप्रमुख सर्व देवांना, तसेच यक्ष, पिशाच व गुह्यकांसह गणांनाही चिरडून टाकले. दैत्यश्रेष्ठ तो तीव्र क्रोधाने युद्धात शिरून सर्वांना तुडवीत गेला.
Verse 50
ततः समभवद्युद्धं देवदानवसंकुलम् । देवदानवयक्षाणां सन्निपातकरं महत्
मग देव-दानवांनी गजबजलेले महान युद्ध सुरू झाले. देव, दानव आणि यक्ष यांचा एकत्र घोर सन्निपात घडविणारा तो महासंग्राम होता.
Verse 51
तथा वृषा गर्जमाना अश्वाञ्जघ्नुश्च सादिभिः । रथिभिश्च रथाञ्जघ्नुः कुंजरान्सादिभिः सह
तसेच गर्जना करणाऱ्या वृषभांनी स्वारांसह घोडे पाडले; आणि रथींनी रथांचा चुराडा केला, तसेच हत्तीही त्यांच्या आरोहांसह भूमीवर लोळविले।
Verse 52
वृषारूढौः सरथैस्ते च सर्वे निष्पाटिता ह्यसुराः पोथिताश्च
वृषभारूढ व रथारूढ असे ते सर्व असुर रणात हाकलले गेले व चिरडले गेले; आघाताने ते मोडून पडले।
Verse 53
क्षयं प्रणीता बहवस्तदानीं पेतुः पृथिव्यां निहताश्च केचित् । केचित्प्रविष्टा हि रसातलं च पलायमाना बहवस्तथैव
तेव्हा अनेकांचा क्षय झाला; काहीजण मारले जाऊन पृथ्वीवर कोसळले। काहीजण रसातळात शिरले, आणि बरेच जण भयाने पळून गेले।
Verse 54
केचिच्च शरणं प्राप्ता रुद्रानुचरकिंकरान् । एवं नष्टं तदा सैन्यं विलोक्यासुरपालकः । तारको हि रुषाविष्टो हंतुं देवगणान्ययौ
काहीजण रुद्राच्या अनुचर-सेवकांच्या शरणास गेले। असे सैन्य नष्ट झालेले पाहून असुरपालक तारक क्रोधाने भरून देवगणांचा संहार करण्यास पुढे आला।
Verse 55
भुजानामयुतं कृत्वा दैत्यराजो हि तारकः । आरुह्य सिंहं सहसा घातयामास तान्रणे
दैत्यराज तारकाने असंख्य भुजबल (योद्धे) एकत्र करून, सहसा सिंहावर आरूढ होऊन रणात त्यांना घायाळ करून पाडू लागला।
Verse 56
दंशितेन च सिंहेन वृषाः केचिद्विदारिताः । तथैव तारकेणैव घातिता बहवो गणाः
दंष्ट्रांनी दंशित सिंहाने काही वृषभ फाडून टाकले; तसेच स्वतः तारकाने अनेक गणांचा वध केला.
Verse 57
एवं कृतं तदा तेन तारकेण महात्मना । सर्वेषामेव देवानामशक्यस्तारको महान्
अशा रीतीने तेव्हा त्या महात्मा तारकाने ते केले. सर्व देवांसाठी तो महान तारक अजेय व अप्रतिहत होता.
Verse 58
जातस्तदा महाबाहुस्त्रैलोक्यक्षयकारकः । तारकस्यानुगा दैत्या अजेया बलवत्तराः
तेव्हा एक महाबाहु उत्पन्न झाला, जो त्रैलोक्याच्या क्षयाचा कारणीभूत होता. तारकाचे अनुयायी दैत्य अजेय व अधिक बलवान झाले.
Verse 59
महारूढा दंशिताश्च करालास्ते प्रहारिणः । तै राहृता गणाः सर्वे सिंहैश्च वृषभा हताः
ते उंचावर आरूढ, दंष्ट्रायुक्त व कराल—भयंकर प्रहार करणारे होते. त्यांच्या द्वारे सर्व गण ओढून नेले गेले, आणि सिंहांनी वृषभांना ठार केले.
Verse 60
एवं निहन्यमाना वै गणास्ते रणमण्डले । प्रहस्य विष्णुः प्रोवाच कुमारं शिववल्लभम्
रणमंडळात जेव्हा ते गण असे मारले जात होते, तेव्हा विष्णू हसत शिववल्लभ कुमारास म्हणाले.
Verse 61
विष्णुरुवाच । नान्यो हंतास्य पापस्य त्वद्विना कृत्तिकासुत । तस्मात्त्वया हि कर्त्तव्यं वचनं च महाभुज
विष्णू म्हणाले— हे कृत्तिकासुता! तुझ्यावाचून या पाप्याचा वध करणारा दुसरा कोणी नाही. म्हणून, हे महाबाहो, माझे हे वचन मान्य करून ते निश्चयाने पूर्ण कर।
Verse 62
तारकस्य वधार्थाय उत्पन्नोऽसि शिवात्मज । तस्मात्त्वयैव कर्त्तव्य निधनं तारकस्य च
हे शिवपुत्रा! तारकाचा वध करण्यासाठीच तुझा जन्म झाला आहे. म्हणून तारकाचा नाश निश्चयाने तुझ्याच हातून व्हायला हवा।
Verse 63
तच्छ्रुत्वा भगवान्क्रुद्धः पार्वतीनन्दनो महान् । उवाच प्रहसन्वाक्यं विष्णुं प्रति यथोचितम्
हे ऐकून पार्वतीनंदन महान् भगवान् क्रुद्ध झाले; तरीही हसत हसत विष्णूंप्रति यथोचित वचन बोलले।
Verse 64
मया निरीक्ष्यते सम्यक्चित्रयुद्धं महात्मनाम् । अनिभिज्ञोऽस्म्यहं विष्णो कार्याकार्यविचारणे
मी महात्म्यांच्या या अद्भुत युद्धाकडे नीट पाहिले आहे; पण हे विष्णो, काय करावे आणि काय करू नये याचा विचार करण्यास मी अजून अनभिज्ञ आहे।
Verse 65
केऽस्मदीयाः परे चैव न जानामि कथंचन । किमर्थं युध्यमाना वै परस्परवधे स्थिताः
आपले कोण आणि परके कोण—हे मला कसेही कळत नाही. ते कोणत्या कारणाने लढत आहेत, परस्परांचा वध करण्यास का सज्ज झाले आहेत?
Verse 66
कुमारस्य वचः श्रुत्वा नारदो वाक्यमब्रवीत्
कुमाराचे वचन ऐकून नारदांनी प्रत्युत्तर दिले।
Verse 67
नारद उवाच । कुमारोऽसि महाबाहो शंकरस्यांशसंभवः । त्वं त्राता जगतां स्वामी देवानां च परा गतिः
नारद म्हणाले—हे महाबाहो! तू कुमार आहेस, शंकराच्या अंशातून उत्पन्न. तू जगांचा त्राता, स्वामी आणि देवांची परम गती आहेस.
Verse 68
तारकेण पुरा वीर तपस्तप्तं सुदारुणम् । येनैव विजिता देवा येन स्वर्गस्तथा जितः
हे वीरा! पूर्वी तारकाने अत्यंत दारुण तप केले; ज्यामुळे देव पराजित झाले आणि स्वर्गही त्याच्या अधीन झाला.
Verse 69
तपसा तेन चोग्रेण अजेयत्वमवाप्तवान् । अनेनापि जितश्चेंद्रो लोकपालास्तथैव च
त्या उग्र तपाने त्याने अजेयत्व मिळविले; आणि त्यानेच इंद्र व लोकपालांनाही जिंकले.
Verse 70
त्रैलोक्यं च जितं सर्वं ह्यनेनैव रदुरात्मना । तस्मात्त्वया निहंतव्यस्तारकः पापपूरुषः
या दुरात्म्याने सर्व त्रैलोक्य जिंकले आहे; म्हणून हे प्रभो, या पापपुरुष तारकाचा वध तुलाच करावा लागेल.
Verse 71
सर्वेषां शं विधातव्यं त्वया नाथेन चाद्य वै । नारदस्य वचः श्रुत्वा कुमारः प्रहसन्महान् । विमाना दवतीर्याथ पदातिः परमोऽभवत्
“आज, हे नाथ, तुम्ही सर्वांचे कल्याण करावेच.” नारदाचे वचन ऐकून महाकुमार हसले; मग विमानातून उतरून ते परम पदाती होऊन रणासाठी सज्ज झाले.
Verse 72
पद्म्यां तदासौ परिधावमानः शिवात्मजोयं च कुमाररूपी । करे समादाय महाप्रभावां शक्तिं महोल्कामिव दीप्तियुक्ताम्
मग कमळांनी शोभलेल्या भूमीवर तो वेगाने धावला—शिवपुत्र, कुमाररूप धारण करून—आणि हातात महाप्रभावी शक्ती घेतली, जी महाउल्केसारखी तेजस्वी होती.
Verse 73
दृष्ट्वा तमायांतमतीव चंडमव्यक्तरूपं बलिनां वरिष्ठम् । दैत्यो बभाषे सुरसत्तमानमसौ कुमारो द्विषतां निहंता
त्याला येताना पाहून—अतिशय उग्र, अव्यक्तरूप, आणि बलवानांत श्रेष्ठ—दैत्याने देवश्रेष्ठास म्हटले: “हा कुमार शत्रूंचा संहारक आहे.”
Verse 74
अनेन सार्द्धं ह्यहमेव वीरो योत्स्यामि सर्वानहमेव वीरान् । गणांश्च सर्वानपि घातयामि महेश्वरांल्लोकपालांश्च सद्यः
“याच्याशी मीच वीर म्हणून युद्ध करीन; होय, रणात सर्व वीरांना मीच सामोरे जाईन. सर्व गणांनाही मी ठार मारीन, आणि महेश्वरांसारख्या महाप्रभूंना व लोकपालांनाही तत्क्षणी!”
Verse 75
इत्येवमुक्त्वा सततं महाबलः कुमारमुद्दिश्य ययौ च योद्धम् । जग्राह शक्तिं परमाद्भुतां च स तारको वाक्यमिदं बभाषे
असे बोलून तो महाबली कुमाराकडे युद्धासाठी पुढे गेला. त्या तारकाने परम अद्भुत शक्ती उचलली आणि मग हे वचन उच्चारले.
Verse 76
तारक उवाच । कुमारो मेग्रतश्चाद्य भवद्भिश्च कथं कृतः । यूयं गतत्रपा देवा येषां राजा पुरंदरः
तारक म्हणाला—आज तुम्ही हा कुमार माझ्या समोर कसा उभा केला? हे देवांनो, तुम्ही निर्लज्ज आहात; तुमचा राजा पुरंदर इंद्र आहे!
Verse 77
पुरा येन कृतं कर्म विदितं सर्वमेव तत् । प्रसुप्ताश्चार्द्दिता गर्भे जठरस्था निपातिताः
त्याने पूर्वी जे जे कर्म केले, ते सर्व मला ज्ञात आहे—जे झोपलेले होते त्यांना छळले, आणि जे गर्भात उदरस्थ होते त्यांनाही पाडून मारले।
Verse 78
कश्यपस्यात्मजेनैव बहुरूपो हतोऽसुरः । नमुचिश्च हतो वीरो वृत्रश्चैव तथा हतः
कश्यपपुत्रानेच त्या बहुरूपी असुराचा वध केला; वीर नमुचीही मारला गेला, आणि तसेच वृत्रही मारला गेला।
Verse 79
कुमारं हंतुमोसौ देवेंद्रो बलघातकः । कुमारोऽयं मया देवा घातितोद्य न संशयः
शत्रूंना बळाने घात करणारा तो देवेन्द्र इंद्र कुमाराला मारायला निघाला आहे; पण आज, हे देवांनो, हा कुमार माझ्याच हातून मारला जाईल—यात संशय नाही।
Verse 80
पुरा हतास्त्वया विप्रा दक्षयज्ञे ह्यनेकशः । तत्कर्मणः फलं चाद्य वीरभद्र महामते । दर्शयिष्यामि ते वीर रणे रणविशारद
पूर्वी दक्षयज्ञात तू अनेक ब्राह्मणांचा वध केलास; आज, हे महामते वीरभद्र—हे रणविशारद वीर—त्या कर्माचे फळ मी तुला रणांगणात दाखवीन।
Verse 81
इत्येवमुक्त्वा स तदा महात्मा दैत्याधिपो वीरवरः स एकः । जग्राह शक्तिं परमाद्भुतां च स तारको युद्धविदां वरिष्ठः
असे बोलून तो महात्मा, दैत्यांचा अधिपती व अद्वितीय वीर तारक—युद्धविद्येत श्रेष्ठ—तेव्हा परम अद्भुत अशी शक्ती (भाला) उचलून धरितो।
Verse 82
इति परमरुषभिभूतो दितितनयः परीवृतोऽसुरेंद्रैः । युधि मतिमकरोत्तदा निहंतुं समरविजयी स तारको बलीयान्
अशा रीतीने परम क्रोधाने व्यापलेला दितीपुत्र, असुरेंद्रांनी वेढलेला, समरविजयी व बलवान तारक तेव्हा रणात शत्रूचा वध करण्याचा निश्चय करतो।