Adhyaya 18

Verse 1

। लोमश उवाच । कर्मणा परिभूतो हि महेंद्रो गुरुमब्रवीत् । विना यत्नेन संक्लेसात्तर्तुं कर्म्म किमुच्यताम्

लोमश म्हणाला—स्वकर्माच्या वेगाने पराभूत झालेला महेंद्र गुरूंना म्हणाला—“अतिशय कष्ट न करता या कर्मजन्य क्लेशातून कसे तरावे? कृपया उपाय सांगा।”

Verse 2

बृहस्पतिरुवाचेदं त्यक्त्वा चैवामरावतीम् । यास्यामोऽन्यत्र सर्वे वै सकुटुंबा जिगीपवः

बृहस्पती म्हणाले—“अमरावती सोडून आपण सर्वजण कुटुंबासह दुसरीकडे जाऊ; विजय पुन्हा मिळविण्याच्या इच्छेने प्रस्थान करू।”

Verse 3

तथा चक्रुः सुराः सर्वे हित्वा चैवामरावतीम् । बर्हिणो रुपमास्थाय गतः सद्यः पुरंदरः

तसेच सर्व देवांनी अमरावतीचा त्याग केला. आणि पुरंदर (इंद्र) मयूररूप धारण करून तत्काळ निघून गेला.

Verse 4

काको भूत्वा यमः साक्षात्कृकलासो धनाधिपः । अग्निः कपोतको भूत्वा भेको भूत्वा महेश्वरः

यम स्वतः कावळा झाला; धनाधिप (कुबेर) पाल झाला. अग्नी कबुतर झाला आणि महेश्वर (शिव) बेडूक झाला.

Verse 5

नैरृतस्तत्क्षणादेव कपोतोऽभूत्ततो गतः । पाशी कपिंजलो भूत्वा वायुः पारावतोऽभवत्

नैरृत तत्क्षणी कबुतर होऊन निघून गेला. पाशी वरुण तीतर झाला आणि वायू पारवा झाला.

Verse 6

एवं नानातनुभृतो हित्वा ते त्रिदिवं गताः । कश्यपस्याश्रमं पुण्यं संप्राप्तास्ते भयातुराः

अशा रीतीने अनेक देह धारण करून त्यांनी त्रिदिवलोक सोडला; भयाने व्याकुळ होऊन ते कश्यपांच्या पवित्र आश्रमास येऊन पोहोचले।

Verse 7

अदितिं मातरं सर्वे शशंसुर्दैत्यचेष्टितम्

ते सर्वजण आपल्या माता अदितीला दैत्यांच्या चेष्टा व कुटिल कारस्थानांची माहिती सांगू लागले।

Verse 8

अप्रियं तदुपाकर्ण्य ह्यदितिः पुत्रलालसा । उवाच कश्यपं सा तु सुराणां व्यसनं महत् । महर्षे श्रयतां वाक्यं श्रुत्वा तत्कर्तुमर्हसि

ते अप्रिय वृत्त ऐकून पुत्रलालसेने व्याकुळ झालेली अदिती कश्यपांना देवांवर आलेल्या महान आपत्तीची गोष्ट सांगू लागली—“हे महर्षे, माझे वचन स्वीकारा; ते ऐकून जे योग्य ते करा।”

Verse 9

दैत्यैः पराजिता देवा हित्वा चैवामरावतीम् । त्वदीयमाश्रमं प्राप्तास्तान्रक्षस्व प्रजापते

दैत्यांनी पराजित केलेले देव अमरावती सोडून तुमच्या आश्रमात आले आहेत; हे प्रजापते, त्यांचे रक्षण करा।

Verse 10

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कश्यपो वाक्यमब्रवीत् । तपसा महता तन्वि जानीहि त्वं च भामिनि । अजेया ह्यसुराः साध्वि भृगुणा ह्यनुमोदिताः

तिचे वचन ऐकून कश्यप म्हणाले—“हे तन्वी, हे भामिनी, जाणून घे—हा कार्य महान तपानेच सिद्ध होईल। हे साध्वी, भृगूच्या अनुमोदनामुळे असुर खरोखर अजेय आहेत।”

Verse 11

तेषां जयो हि तपसा उग्रेणाऽद्येन भामिनि । कुरु शीघ्रतरेणैव सुराणां कार्यसिद्धये

हे भामिनी! आजपासून आरंभ होणाऱ्या उग्र तपस्येनेच त्यांचा विजय साध्य होईल. देवांच्या कार्यसिद्धीसाठी तू हे त्वरित, अतिशय शीघ्र कर.

Verse 12

व्रतमेतन्महाभागे कथयाम्यर्थसिद्धये । तत्कुरुष्व प्रयत्नेन यथोक्तविधिना शुभे

हे महाभागे! इच्छित फलसिद्धीसाठी मी या व्रताचे विधान सांगतो. हे शुभे! सांगितलेल्या विधीनुसार प्रयत्नपूर्वक ते कर.

Verse 13

मासि भाद्रपदे देवि दशम्यां नियता शुचिः । एकभक्तं प्रकुर्वीत विष्णोः प्रीत्यर्थमेव च

हे देवि! भाद्रपद महिन्यात दशमी तिथीस संयमी व शुद्ध होऊन एकभक्त (एकदाच भोजन) करावे, तेही केवळ विष्णूच्या प्रीत्यर्थ.

Verse 14

प्रर्थनीयो हरिः साक्षात्सर्वकामवरेश्वरः । मंत्रेणानेन सुभगे तद्भक्तैर्वरवर्णिनि

हे सुभगे, वरवर्णिनि! सर्व कामनांचे वर देणारे साक्षात् हरि—त्यांच्या भक्तांनी—याच मंत्राने प्रार्थनीय आहेत.

Verse 15

तव भक्तोस्म्यहं नाथ दशम्यादिदिनत्रयम् । व्रतं चराम्यहं विष्णो अनुज्ञां दातुमर्हसि

हे नाथ! मी तुमचा भक्त आहे. दशमीपासून आरंभ करून तीन दिवस मी हे व्रत आचरीन. हे विष्णो! मला याची अनुज्ञा देणे तुम्हास योग्य आहे.

Verse 16

अनेनैव च मंत्रेण प्रार्थनीयो जगत्पतिः । एकभक्तं प्रकुर्वीत तच्च भक्तं च केवलम्

याच मंत्रानेच जगत्पती परमेश्वराची भक्तिभावाने प्रार्थना करावी। एकभक्त व्रत करावे—फक्त एक वेळ भोजन, अन्य सर्व त्यागावे।

Verse 17

रंभापत्रे च भोक्तव्यं वर्जितं लवणेन हि । एकादश्यां चोपवासं प्रकुर्वीत प्रयत्नतः

केळीच्या पानावरच भोजन करावे व मीठ वर्ज्य करावे। तसेच एकादशीला प्रयत्नपूर्वक उपवास करावा।

Verse 18

रात्रौ जागरणं कुर्यात्प्रयत्नेन सुमध्यमे । द्वादश्यां निपुणत्वेन पारणा तु विधानतः । कर्तव्या ज्ञातिभिः सार्द्धं भोजयित्वा द्विजीत्तमान्

हे सुमध्यमे! रात्री प्रयत्नाने जागरण करावे. द्वादशीला विधिपूर्वक निपुणतेने पारणा करावी—नातेवाईकांसह, श्रेष्ठ ब्राह्मणांना भोजन घालून.

Verse 19

एवं द्वादशमासांस्तु कुर्याद्व्रतमतंद्रितः । मासि भाद्रपदे प्राप्ते एकादश्यां प्रयत्नतः । विष्णुमभ्यर्च्य यत्नेन कलशोपरि संस्थितम्

अशा रीतीने बारा महिने हे व्रत आळस न करता करावे. भाद्रपद मास आला की, एकादशीला विशेष प्रयत्नाने, कलशावर प्रतिष्ठित विष्णूची पूजा करावी.

Verse 20

सौवर्णं राजतं वापि यताशक्त्या प्रकल्पयेत् । श्रवणेन तु संयुक्तां द्वादशीं पापनाशिनीम् । व्रती उपवसेद्यत्नात्सर्वदोषप्रशांतये

यथाशक्ती सुवर्णाचे किंवा रौप्याचे पात्र/दान इत्यादीची व्यवस्था करावी. श्रवण नक्षत्रयुक्त पापनाशिनी द्वादशीला, व्रतीने सर्व दोष शांत करण्यासाठी प्रयत्नाने उपवास करावा.

Verse 21

एवं हि कश्यपेनोक्तं श्रुत्वाऽदितिरथाचरत् । व्रतं सांवत्सरं यावन्नियमेन समन्वितता

कश्यपांनी असे सांगितलेले ऐकून अदितीने तेव्हा नियमसंयमांनी युक्त होऊन पूर्ण एक वर्ष त्या व्रताचे विधिपूर्वक आचरण केले।

Verse 22

वर्षांतेन व्रतेनैव परितुष्टो जनार्दनः । प्रादुर्बभूव द्वादश्यां श्रवणेन तदा द्विजाः

वर्षाच्या अखेरीस त्या व्रताने जनार्दन प्रसन्न झाले; हे द्विजांनो, तेव्हा श्रवण नक्षत्रयुक्त द्वादशीस ते प्रकट झाले।

Verse 23

बटुरूपधरः श्रीशो द्विभुजः कमलेक्षमः । अतसीपुष्पसंकाशो वनमालाविभूषितः

श्रीपती भगवान बटुरूप धारण करून प्रकट झाले—द्विभुज, कमलनेत्र, अतसीपुष्पासारखे तेजस्वी आणि वनमाळेने विभूषित।

Verse 24

तं दृष्ट्वा विस्मयाविष्टा पूजामध्येऽदितिस्तदा । कश्यपेन समायुक्ता साऽस्तौषीत्कमलेक्षणा

त्यांना पाहून पूजेच्या मध्यात अदिती विस्मयाने भरून गेली; तेव्हा कश्यपासह तिने कमलनेत्र प्रभूची स्तुती केली।

Verse 25

अदितिरुवाच । नमोनमः कारणकारणाय ते विश्वात्मने विश्वसृजे चिदात्मने । वरेण्यरूपाय परावरात्मने ह्यकुंठबोधाय नमोनमस्ते

अदिती म्हणाली—हे कारणांचेही कारण, तुला पुनःपुन्हा नमस्कार। हे विश्वात्मा, विश्वस्रष्टा, चिदात्मा, तुला नमस्कार। हे वरेण्य रूपा, पर-अपर आत्मस्वरूपा, ज्यांचे ज्ञान अडथळारहित आहे—तुला वारंवार नमस्कार।

Verse 26

इति स्मृतस्तदाऽदित्या देवानां परिरच्युतः । प्रहस्य भगवानाह अदितिं देवमातरम्

अदितीने असे स्मरण करताच देवांचा आश्रय अच्युत भगवान् हसून देवमाता अदितीला म्हणाले।

Verse 27

श्रीभगवानुवाच । तपसा परमेणैव प्रसन्नोहं तवानघे । अमुना वपुषा चैव देवानां कार्यसिद्धये

श्रीभगवान म्हणाले—हे अनघे! तुझ्या परम तपाने मी प्रसन्न झालो आहे; देवांचे कार्य सिद्ध व्हावे म्हणूनच मी याच रूपाने आलो आहे.

Verse 28

श्रुत्वा भगवतो वाक्यमदितिस्तमुवाचह । भगवन्पराजिता देवा असुरैर्बलवत्तरैः । तान्रक्ष शरणापन्नासुरान्सर्वाञ्जनार्दन

भगवानांचे वचन ऐकून अदिती म्हणाली—हे भगवन्! बलवान असुरांनी देवांना पराजित केले आहे; हे जनार्दन, शरण आलेल्या त्या सर्व देवांचे रक्षण करा.

Verse 29

निशम्य वाक्यं किल तच्च तस्या विष्णुर्विकुंठाधिपतिः स एकः । ज्ञात्वा च सर्वं सुरचेष्टितं तदा बलेश्च सर्वं च चिकीर्षितं च

तिचे वचन ऐकून वैकुंठाधिपती एकमेव विष्णूंनी तेव्हा सर्व जाणले—देवांची चेष्टा आणि त्या वेळी बलीचे सर्व मनसुबेही.

Verse 30

किं कार्यमद्यैव मया हि कार्यं येनैव देवा जयमाप्नुवंति । पराजयं दैत्यवराश्च सर्वे विष्णुः परात्मैव विचिंत्य सर्वम्

“आज मला कोणते कार्य करावे—असा कोणता कर्मयोग की ज्याने देवांना जय मिळेल आणि सर्व श्रेष्ठ दैत्य पराजित होतील?”—असा विचार करून परमत्मा विष्णूंनी सर्व मनात तौलले.

Verse 31

गदमुवाच भगवान्गच्छस्वाद्य वधं प्रति । वैरोचनिं महाभागे घात यस्व त्वरान्विता

भगवान् गदेला म्हणाले—आजच वधासाठी जा. हे महाभागे, त्वरेने वैरोचनि बलिला घात कर.

Verse 32

गदोवाच हृषीकेशं प्रहसन्तीव भामिनी । मया ह्यशक्यो वधितुं ब्रह्मण्यो हि बलिर्महान्

गदा हृषीकेशाला जणू हसत म्हणाली—माझ्याकडून त्याचा वध होणे अशक्य आहे; कारण महान् बलि ब्राह्मणभक्त (ब्रह्मण्य) आहे.

Verse 33

चक्रं प्रति तदा विष्मुरुवाच परिसांत्वयन् । त्वं गच्छ बलिनं हंतुं शीघ्रमेव सुदर्शन

तेव्हा विष्णूंनी धीर देत चक्राला म्हटले—हे सुदर्शन, तू जा आणि शीघ्रच बलिला वध कर.

Verse 34

तदोवाच त्वरेणैव चक्रपाणिं सुदर्शनम् । न शक्यते मया हंतुं बलिनं तं महाप्रभो

तेव्हा सुदर्शनाने त्वरेने चक्रपाणि प्रभूंना म्हटले—हे महाप्रभो, माझ्याकडून त्या बलिचा वध होऊ शकत नाही.

Verse 35

ब्रह्मण्योऽसि यथा विष्णो तथासौ दैत्यपुंगवः । धनुषा च तथैवोक्तः शार्ङ्गपाणिश्च विस्मितः । चिंतयामास बहुधा विमृश्य सुचिरं बहु

हे विष्णो, जसे आपण ब्राह्मणभक्त (ब्रह्मण्य) आहात तसेच तो दैत्यांतील श्रेष्ठ आहे. असे ऐकून शार्ङ्गपाणि विस्मित झाले आणि त्यांनी दीर्घकाळ अनेक प्रकारे विचार केला.

Verse 36

अत्रिरुवाच । तदा ते ह्यसुराः सर्वे किमकुर्वस्तदुच्यताम्

अत्रि म्हणाले—मग ते सर्व असुर काय करू लागले? कृपया ते सांगावे।

Verse 37

लोमश उवाच । तदा ते ह्यसुराः सर्वे बलिप्रभृतयो दिवि । रुरुधुर्नगरीं रम्यां योद्धुकामाः पुरंदरम्

लोमश म्हणाले—तेव्हा बलि इत्यादी सर्व असुरांनी दिव्यातील त्या रम्य नगरीला वेढा घातला, पुरंदर (इंद्र) याच्याशी युद्ध करण्याची इच्छा धरून।

Verse 38

न विदुर्ह्यसुराः सर्वे गतान्देवांस्त्रिविष्टपात् । नानारूपधरां स्तस्मात्कश्यपस्याश्रयं प्रति

सर्व असुरांना हे कळले नाही की देव त्रिविष्टपातून निघून गेले आहेत; म्हणून देवांनी नानारूप धारण करून कश्यपांच्या आश्रयास गमन केले।

Verse 39

प्राकारमारुह्य तदा हि संभ्रमाद्दैत्याः सुरेशं प्रति हंतुकामाः । यावत्प्रविष्टा ह्यमरावतीं तां शून्यामपश्यन्परितुष्टमानसाः

तेव्हा दैत्यांनी संभ्रमाने प्राकारावर चढून सुरेशाला मारण्याच्या इच्छेने धाव घेतली; पण अमरावतीत शिरताच ती रिकामी दिसली आणि त्यांची मने तृप्त झाली।

Verse 40

इंद्रासने च शुक्रेण ह्यभिषिक्तो बलिस्तदा । सहाभिषेकविधिना ह्यसुरैः परिवारितः

तेव्हा शुक्राचार्यांनी इंद्रासनावर बलिचा अभिषेक केला; आणि असुरांनी वेढलेला तो सर्व राजाभिषेकविधीसह प्रतिष्ठित झाला।

Verse 41

तथैवाधिष्ठितो राज्ये बलिर्वैरोचनो महान् । शुशुभे परया भूत्या महेंद्राधिकृतस्तदा

अशाच प्रकारे राज्यावर अधिष्ठित झालेला महान् वैरोचन बळी, त्या वेळी महेंद्र (इंद्र) यांचा अधिकार हस्तगत करून परम ऐश्वर्याने शोभून दिसला।

Verse 42

नागैश्चासुरसंघैश्च सेव्यमानो महेंद्रवत् । सुरद्रुमो जितस्तेन कामधे नुर्मणिस्तथा

नाग आणि असुरसमूह यांच्याकडून महेंद्रासारखा सेविला जाऊन, त्याने सुरद्रुम (कल्पवृक्ष) जिंकून घेतला; तसेच कामधेनू आणि इच्छापूर्ती मणीही प्राप्त केला।

Verse 43

दानैर्द्दाता च सर्वेषां येऽन्ये दानित्वमागताः । सर्वेषामेव भूतानां दानैर्दाता बलिर्महान्

दानांनी त्याने दानशीलतेत प्रसिद्ध झालेल्या इतर सर्वांनाही मागे टाकले; आपल्या दानामुळे महाबळी सर्व प्राणिमात्रांचा उपकारकर्ता दाता झाला।

Verse 44

यान्यान्कामयते कामां स्तान्सर्वान्वितरत्यसौ । सर्वेभ्योऽपि स चार्थिभ्यो दानवानामधीश्वरः

लोक ज्या-ज्या इच्छा करीत, त्या सर्व तो पूर्ण करून देई; दानवांचा अधीश्वर तो प्रत्येक याचकाला भेद न करता दान देत असे।

Verse 45

शौनक उवाच । देवेंद्रो हि महाभाग न ददाति कदाचन । कथं बलिरसौ दाता कथयस्व यथातथम्

शौनक म्हणाले— हे महाभाग! देवेंद्र (इंद्र) कधीच दान देत नाही; मग हा बळी दाता कसा म्हणतात? जसे आहे तसे आम्हाला सांगा।

Verse 46

लोमश उवाच । यत्नतो येन यत्किंचित्क्रियते सुकृतं नरैः । शुभं वाप्यशुभं वापि ज्ञातव्यं हि विपश्चिता

लोमश म्हणाले—मनुष्य जे काही कर्म प्रयत्नपूर्वक करतो, ते शुभ असो वा अशुभ; विवेकी पुरुषाने त्याचे यथार्थ ज्ञान करून घ्यावे।

Verse 47

शक्रो हि याज्ञिको विप्रा अश्वमेधशतेन वै । प्राप्तराज्योऽमरावत्यां केवलं भोगलोलुपः

हे विप्रहो, शक्र (इंद्र) खरोखर यज्ञकर्ता होता; शंभर अश्वमेधांनी त्याने अमरावतीत राज्य मिळविले, तरीही तो केवळ भोगलोभीच राहिला।

Verse 48

अर्थितं तत्फलं विद्धि पुनः कार्पण्यमाविशत् । पुनर्मरणमाविश्य श्रीणपुण्यो भविष्यति

तेच त्याने मागितलेले फळ जाणावे; पुन्हा त्याच्यात कंजूषपणा शिरला. आणि पुन्हा मरणचक्रात पडून तो क्षीणपुण्य होईल।

Verse 49

य इंद्र कृमिरेव स्यात्कृमिरंद्रो हि जायते । तस्माद्दानात्परतरं नान्यदस्तीह मोचनम्

इंद्रही किडा होऊ शकतो, आणि किड्यातून ‘किड्यांचा इंद्र’ही जन्माला येतो. म्हणून या जगात दानापेक्षा श्रेष्ठ मोचन दुसरे नाही।

Verse 50

दानाद्धि प्राप्यते ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षो न संशयः । मोक्षात्परतरा भक्तिः शूलपाणौ हि वै द्वजाः

दानाने ज्ञान प्राप्त होते, आणि ज्ञानाने मोक्ष—यात संशय नाही. पण हे द्विजहो, शूलपाणी परमेश्वरावरील भक्ती मोक्षाहूनही श्रेष्ठ आहे।

Verse 51

ददाति सर्वं सर्वेशः प्रसन्नात्मा सदाशिवः । किंचिदल्पेन तोयेन परितुष्यति शंकरः

प्रसन्नचित्त सर्वेश्वर सदाशिव सर्व काही देतो; शंकर भक्तिभावाने अर्पिलेल्या थोड्याशा जलानेही संतुष्ट होतो।

Verse 52

अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । विरोचनसुतेनेदं कृतमस्ति न संशयः

येथेच मी हा प्राचीन पवित्र इतिहास सांगतो; हे विरोचनपुत्रानेच केले आहे—यात संशय नाही।

Verse 53

कितवो हि महापापो देवब्राह्मणनिंदकः । निकृत्या परयोपेतः परदाररतो महान्

तो जुगारी खरोखरच महापापी होता—देव व ब्राह्मणांची निंदा करणारा, कपट-छलात रत, आणि परस्त्रीसक्त महान्।

Verse 54

एकदा तु महापापात्कैतावाच्च जितं धनम् । गणिकार्थे च पुष्पाणि तांबूलं चंदनं तथा

एकदा महापाप व फसवणुकीने त्याने धन जिंकले; आणि गणिकेसाठी फुले, तांबूल तसेच चंदनही आणले।

Verse 55

कौपीनमात्रं तस्यैव कितवस्य प्रदृश्यते । कराभ्यां स्वस्तिकं कृत्वा गंधमाल्यादिकं च यत्

तो जुगारी फक्त कौपीन घातलेला दिसला; दोन्ही हातांनी स्वस्तिकचिन्ह करून, गंध-माळा इत्यादी जे होते ते धरून होता।

Verse 56

गणिकार्थमुपादाय धावमानो गृहं प्रति । तदा प्रस्खलितो भूमौ निपपात च तत्क्षणात्

गणिकेसाठी त्या वस्तू घेऊन तो तिच्या घराकडे धावला; तेव्हा जमिनीवर घसरून त्याच क्षणी कोसळला।

Verse 57

पतनान्मूर्छया युक्तः क्षणमात्रं तदाऽभवत् । ततो मूर्छागतस्यास्य पापिनोऽनिष्टकारिणः

पडल्यामुळे तो मूर्छित झाला व क्षणभर तसाच राहिला. मग मूर्छेत पडलेल्या त्या पापी, अनिष्ट करणाऱ्या—

Verse 58

बुद्धिः सद्यः समुत्पन्ना कर्मणा प्राक्तनेन हि । निर्वेदं परमापन्नः कितवो दुःखसंयुतः

पूर्वकर्माच्या प्रभावाने त्याच क्षणी त्याची सद्बुद्धी जागी झाली. दुःखाने भरलेला तो जुगारी परम वैराग्य व पश्चात्तापात बुडाला।

Verse 59

भूम्यां निपतितं यच्च गंधपुष्पादिकं महत् । समर्पितं शिवायेति कितवेनाप्यबुद्धिना

भूमीवर पडलेले गंध, पुष्प इत्यादींचे ते मोठे अर्पणही—अल्पबुद्धी जुगाऱ्याने ‘शिवाय’ असे म्हणत अर्पिले तरी—शिवोपहार म्हणून स्वीकारले गेले।

Verse 60

चित्रगुप्तेन चाख्यातं दत्तमस्ति त्वया पुनः । पतितं चैव देहांते शिवाय परमात्मने

आणि चित्रगुप्ताने सांगितले आहे की देहांतकाळी तू पुन्हा तेच पडलेले द्रव्य परमात्मा शिवाला अर्पिले होते।

Verse 61

पचनीयोसि मे मंद नरकेषु महत्सु च । इत्युक्तो धर्मराजेन कितवो वाक्यमब्रवीत्

धर्मराज म्हणाले—“अरे मंदबुद्धी, महान नरकांत तुला ‘शिजविले’ जाईल, तीव्र यातना भोगाव्या लागतील।” असे ऐकून जुगारी हे वचन बोलला।

Verse 62

पापाचारो हि भगवन्कश्चिन्नैव मया कृतः । विमृश्यतां मे सुकृतं याथातथ्येन भो यम

तो म्हणाला—“भगवन्, मी जाणूनबुजून कोणताही पापाचार केलेला नाही. हे यम, माझ्या सुकृतांचा यथार्थपणे विचार करा।”

Verse 63

चित्रगुप्तेन चाख्यातं द्त्तमस्ति त्वया पुनः । पतितं चैव देहांते शिवाय परमात्मने

चित्रगुप्तानेही सांगितले—तू पुन्हा दान केलेस; देहाच्या अंतकाळी जे पडले होते तेही परमात्मा शिवाला अर्पण केलेस।

Verse 64

तेन कर्मविपाकेन घटिकात्रयमेव च । शचीपतेः पदं विद्धि प्राप्स्यसि त्वं न संशयः

त्या कर्मविपाकामुळे केवळ तीन घटिका—हे जाण—तू शचीपती (इंद्र) याचे पद प्राप्त करशील; यात संशय नाही।

Verse 65

आगतस्तत्क्षणाद्देवः सुर्वैः समन्वितः । ऐरावतं समारूढो नीतोऽसौ शक्रमंदिरम् । शक्रः प्रबोधितस्तेन गुरुणा भावितात्मना

त्याच क्षणी देव सुरांसह आला. ऐरावतावर आरूढ होऊन तो पुरुष शक्राच्या मंदिरात नेला गेला; आणि भावितात्मा गुरूंनी शक्र (इंद्र) यास जागे केले।

Verse 66

घटिकात्रितयं यावत्तावत्कालं पुरंदर । निजासनेऽपि संस्थाप्यः कितवोऽपि ममाज्ञया

हे पुरंदर! तीन घटिका जितका काळ, तितक्याच वेळेसाठी माझ्या आज्ञेने हा कितव (जुगारी)सुद्धा तुझ्याच आसनावर बसवावा।

Verse 67

गुरोर्वचनमार्कर्ण्य कृत्वा शिरसि तत्क्षणात् । गतोऽन्वत्रैव शक्रोऽसौ कितवो हि प्रवेशितः । भवनं देवराजस्य नानाश्चर्यसमन्वितम्

गुरूंचे वचन ऐकून ते तत्क्षणी शिरसावंद्य मानून शक्र तेथेच गेला; आणि तो कितव देवराजाच्या नानाविध आश्चर्यांनी युक्त अशा भवनात प्रवेश करविला गेला।

Verse 68

शक्रासनेऽभिषिक्तोऽसौ राज्यं प्राप्तः शतक्रतोः । शंभोर्गंधप्रदानाच्च पुष्पतांबूलसंयुतम्

शक्राच्या आसनावर अभिषेक झाल्यावर त्याने शतक्रतु (इंद्र) याचे राज्य प्राप्त केले; हे शंभूस पुष्प व तांबूलासह गंध अर्पण केल्यामुळे घडले।

Verse 69

किं पुनः श्रद्धया युक्ताः शिवाय परमात्मने । अर्पयंति सदा भक्त्या गंधपूष्पादिकं महत्

मग जे श्रद्धायुक्त होऊन सदा भक्तीने परमात्मा शिवास गंध, पुष्प इत्यादी महान् उपहार अर्पित करतात, त्यांचे पुण्य तर किती अधिक!

Verse 70

शिवसायुज्यमायाताः शिवसेनासमन्विताः । प्राप्नुवंति महामोदं शक्रो ह्येषां च किंकरः

शिवसायुज्य प्राप्त करून आणि शिवसेनेसह संयुक्त होऊन ते महामोद (परमानंद) प्राप्त करतात; खरेच शक्र (इंद्र)ही त्यांचा किंकर होतो।

Verse 71

शिवपूजारतानां च यत्सुखं शांतचेतसाम् । ब्रह्मशक्रादिकानां च तत्सुखं दुर्लभं महत्

शिवपूजेत रत व शांतचित्त भक्तांना जे परम सुख लाभते, ते महान् आनंद ब्रह्मा, शक्र (इंद्र) इत्यादी देवांनाही दुर्लभ आहे।

Verse 72

वराकास्ते न जानंति मूढा विषयलोलुपाः । वंदनीयो महादेवो ह्यर्चनीयः सदाशिवः

विषयलोलुप ते मूढ दीनजन हे जाणत नाहीत—महादेव वंदनीय आहेत आणि सदाशिव निश्चयच अर्चनीय आहेत।

Verse 73

पूजनीयो महादेवः प्राणिभिस्तत्त्ववेदिभिः । तस्मादिंद्रत्वमगमत्कितवो घटिकात्रयम्

तत्त्व जाणणाऱ्या प्राण्यांनी महादेव पूजनीय आहेत; म्हणून कितव इंद्रत्वास पोहोचला, पण केवळ तीन घटिका इतक्याच काळासाठी।

Verse 74

पुरोधसाभिषिक्तोऽसौ पुरंदरपदे स्थितः । तदानीं नारदेनोक्तः कितवोऽसौ महायशाः

पुरोहिताने अभिषेक केल्यावर तो पुरंदर (इंद्र) पदावर विराजमान झाला; त्याच वेळी त्या महायशस्वी कितवाला नारदांनी संबोधिले।

Verse 75

इन्द्राणीमानयस्त्वेति यथा राज्यं सुशोभितम् । ततः प्रहस्य चोवाच कितवः शिववल्लभः

नारद म्हणाले—“इंद्राणीला आण, म्हणजे राज्य सुशोभित होईल।” तेव्हा शिवप्रिय कितव हसत हसत म्हणाला।

Verse 76

इन्द्राण्या नास्ति मे कार्यं न वाच्यं ते महामते । एवमुक्त्वाथ कितवः प्रदातुमुपचक्रमे

“इंद्राणीची मला काही गरज नाही; हे महामते, याविषयी पुढे बोलू नये।” असे म्हणत कितवाने मग दान देण्यास सुरुवात केली।

Verse 77

ऐरावतमगस्त्याय प्रददौ शिववल्लभः । विश्वामित्राय कितवो ददौ हयमुदारधीः

शिवाचा लाडका अगस्त्याला ऐरावत देऊन गेला। उदारबुद्धी कितवाने विश्वामित्राला एक घोडा दिला।

Verse 78

उच्चैःश्रवससंज्ञं च कामधेनुं महायशाः । ददौ वशिष्ठाय तदा चिंतामणिं महाप्रभम्

त्या महायशस्वीने वशिष्ठांना ‘उच्चैःश्रवस’ नावाचा (अश्व) आणि कामधेनू दिली; आणि मग तेजस्वी चिंतामणीही अर्पण केली।

Verse 79

गालवाय महातेजास्तदा कल्पतरुं च सः । कौंडिन्याय महाभागः कितवोपि गृहं तदा

तेव्हा त्या महातेजस्वीने गालवाला कल्पतरू दिला. आणि महाभाग कौंडिन्यालाही कितवाने त्या वेळी एक घर दिले।

Verse 80

एवमादीन्यनेकानि रत्नानि विविधानि च । ददावृषिभ्यो मुदितः शिवप्रीत्यर्थमेव च

अशा रीतीने तो आनंदित होऊन अनेक प्रकारची रत्ने इत्यादी ऋषींना देऊ लागला—केवळ शिवप्रसन्नतेसाठीच।

Verse 81

घटितकात्रितयं यावत्तावत्कालं ददौ प्रभुः । घटिकात्रितयादूध्व पूर्वस्वामी समागतः

प्रभूंनी तीन घटिकांचा अवधी दिला. त्या तीन घटिका संपताच पूर्वस्वामी तेथे येऊन पोहोचला.

Verse 82

पुरंदरोऽमरावत्यामुपविश्य निजासने । ऋषिभिः संस्तुतश्चैव शच्या सह तदाऽभवत्

पुरंदर (इंद्र) अमरावतीत आपल्या आसनावर विराजमान झाला. ऋषींनी त्याची स्तुती केली आणि तो तेव्हा शचीसह तेथेच राहिला.

Verse 83

शचीमुवाच दुर्मेधाः कितवेनासि भामिनि । भुक्ता ह्यस्यैव कथय याथातथ्येन शोभने

त्या दुर्बुद्धीने शचीला म्हटले— “हे भामिनी! त्या कितवाने तुला भोगले काय? हे शोभने! जे घडले ते जसेच्या तसे सत्य सांग.”

Verse 84

तदा प्रहस्य चोवाच पुरंदरमकल्मषा । आत्मौपम्येन सर्वत्र पश्यति त्वं पुरंदर

तेव्हा निष्कलंक शची हसून पुरंदराला म्हणाली— “हे पुरंदर! तू सर्वत्र सर्व काही स्वतःच्या मापानेच तोलून पाहतोस.”

Verse 85

असौ महात्मा कितवस्वरूपी शिवप्रसादात्परमार्थविज्ञः । वै राग्ययुक्तो हि महानुभावो येनापि सर्वं परमं प्रपन्नम्

तो महात्मा कितवाच्या रूपात दिसला तरी शिवकृपेने परमार्थ जाणणारा आहे. वैराग्ययुक्त तो महानुभाव; ज्याच्यामुळे सर्व काही परमपदाला शरण जाते.

Verse 86

राज्यादिकं मोहमयं च पाशं त्यक्ता परेभ्यो विजयी स जातः

राज्यादि मोहजन्य पाश टाकून देऊन तो इतरांहून श्रेष्ठ ठरून विजयी झाला।

Verse 87

वचो निशम्य देवेश इंद्राण्याः स पुरंदरः । व्रीडायुक्तोऽभवत्तूष्णीमिंद्रासनगतस्तदा

इंद्राणीचे वचन ऐकून देवेश पुरंदर लज्जित झाला आणि इंद्रासनावर बसून मौन राहिला।

Verse 88

बृहस्पतिमुवाचेदं वाक्यं वाक्यविदां वरः । ऐरावतो न दृश्येत तथैवोच्चैःश्रवा हयः

वाणीविद्येत श्रेष्ठाने बृहस्पतीला म्हटले—“ऐरावत दिसू नये, तसेच उच्चैःश्रवा घोडाही।”

Verse 89

पारिजातादयः सर्वे पदार्थाः केन वा हृताः । गुरुरुवाचेदं कितवेन कृतं महत्

“पारिजातादी सर्व वस्तू कोणी नेल्या?” गुरु म्हणाले—“त्या कितवाने (छलिया जुगाऱ्याने) हे मोठे कृत्य केले.”

Verse 90

ऋषिभ्यो दत्त मद्यैव यावत्सत्ता हि तस्य वै । स्वसत्तायां महत्यां च स्वसत्ता ये भवंति च

“जोपर्यंत त्याची सत्ता टिकली, तोपर्यंत मीच हे ऋषींना दिले; आणि आपल्या महान स्थितीत जे स्वधर्मोचित अधिकाराने उभे आहेत, ते स्थिर राहतात।”

Verse 91

अप्रमात्ताश्च ये नित्यं शिवध्यानपरायणाः । ते प्रियाः शंकरस्यैव हित्वा कर्मफलानि वै । केवलं ज्ञानमाश्रित्य ते यांति परमं पदम्

जे नित्य अप्रमत्त राहून शिवध्यानात परायण असतात, तेच शंकराचे परम प्रिय होत. कर्मफळांची आसक्ती सोडून केवळ ज्ञानाचा आश्रय घेत ते परम पदास प्राप्त होतात.

Verse 92

एतच्छ्रुत्वा वचनं तस्य चेंद्रो बृहस्पतेर्वाक्यमिदं वभाषे । प्रायो यमो वक्ष्यति सर्वमेतत्समृद्धये ह्यात्मनश्चैव शक्रः

त्याचे वचन ऐकून शक्र बृहस्पतीस म्हणाला— “बहुधा यमच हे सर्व सांगेल, ज्यायोगे माझी समृद्धी व कल्याण पुन्हा प्राप्त होईल.”

Verse 93

तथेति मत्वा गुरुणा सहैव राजा सुराणां सहसा जगाम । स्वकार्यकामो हि तथा पुरंदरो ययौ पुरीं संयमिनीं तदानीम्

“तसेच होवो” असे मानून देवांचा राजा गुरूसह तत्काळ निघाला. कार्यसिद्धीची इच्छा धरून पुरंदर (इंद्र) त्या वेळीच संयमिनीपुरी—यमाचे धाम—याकडे वेगाने गेला.

Verse 94

यमेन पूज्यमानो हि शक्रो वाक्यमुवाच ह । त्वया दत्तं मम पदं कितवाय दुरात्मने

यमाकडून पूजिला जात असता शक्र म्हणाला— “तू माझे पद त्या कितव, त्या दुरात्म्यास दिलेस.”

Verse 95

अनेनैतत्कृतं कर्म्म जुगुप्सितं महत्तरम् । मदीयानि च रत्नानि यानि सर्वाण्यनेन वै । एभ्य एभ्यः प्रदत्तानि धर्म्म जानीहि तत्त्वतः

“याने केलेले कर्म घृणास्पद व अत्यंत गंभीर आहे. माझी जी सर्व रत्ने होती ती याने इकडे-तिकडे वाटून टाकली आहेत. धर्माचे तत्त्व यथार्थ जाण.”

Verse 96

त्वं धर्मनामासि कथं कितवाय प्रदत्तवान् । मम राज्यविनाशाय कृतमस्ति त्वयाऽधुना

तू ‘धर्म’ या नावाने प्रसिद्ध आहेस; मग जुगाऱ्याला माझे पद कसे दिलेस? यामुळेच आता माझ्या राज्याचा नाश तुझ्यामुळे झाला आहे।

Verse 97

आनयस्व महाभाग गजादीनि च सत्वरम् । अन्यानि चैव रत्नानि दत्तानि च यतस्ततः

हे महाभाग! त्वरेने हत्ती इत्यादी सर्व परत आण, आणि इथे-तिथे दिलेली इतर रत्नेही गोळा करून परत आण।

Verse 98

निशम्य वाक्यं शक्रस्य यमो वचनमब्रवीत् । कितवं च रुषाविष्टः किं त्वया पापिना कृतम्

शक्राचे वचन ऐकून यम म्हणाला—“तो जुगारी क्रोधाने भरला आहे; अरे पापी, तू काय करून बसलास?”

Verse 99

भोगार्थं चैव यद्दत्तं शक्रराज्यं त्वयाऽधुन् । प्रदत्तं च द्विजातिभ्यो ह्यन्यथा वै कृतं महत्

इंद्राचे राज्य तुला आत्ताच केवळ भोगासाठी मिळाले होते; पण तू ते द्विजांना देऊन टाकलेस—हे तर मर्यादेविरुद्ध मोठे कृत्य झाले।

Verse 100

अकार्यं वै त्वया मूढ परद्रव्यापहारणम् । तेन पापेन महता निरयं प्रतिगच्छसि

मूढा! तू अकार्य केलेस—परधनाचा अपहार केला आहेस। त्या महान पापामुळे तू नरकात जाशील।

Verse 101

यमस्य वचनं श्रुत्वा कितवो वाक्यमब्रवीत् । अहं निरयगामी च नात्र कार्या विचारणा

यमाचे वचन ऐकून जुगारी म्हणाला— “मी खरोखरच नरकगामी आहे; येथे विचार करण्याची काही गरज नाही।”

Verse 102

यावत्स्वता मम विभो जाता शक्रासने तथा । तावद्दत्तं हि यत्किंचिद्द्विजेभ्यो हि यथातथम्

“हे प्रभो! मी जितका काळ स्वतः इंद्रासनावर होतो, तितक्या काळात माझ्याकडे जे काही होते ते यथातथ द्विजांना दान केले।”

Verse 103

यम उवाच । दानं प्रशस्तं भूम्यां च दृश्यते कर्म्मणः फलम् । स्वर्गे दानं न दातव्यं केनचित्कस्यचित्क्वचित् । तस्माद्दंड्योऽसि रे मूढ अशास्त्रीयं कृतं त्वया

यम म्हणाला— “पृथ्वीवर दान प्रशंसनीय आहे आणि कर्मफलरूपाने त्याचे फळ दिसते. पण स्वर्गात कोणाकडून कोणाला कधीही दान देऊ नये. म्हणून, अरे मूढा! तू दंडनीय आहेस; कारण तू शास्त्रविरुद्ध आचरण केलेस।”

Verse 104

गुरुरात्मवतां शास्ता राजा शास्ताः दुरात्मनाम् । सर्वेषां पापशीलानां शास्तऽहं नात्र संशयः

“आत्मसंयमी लोकांचा शास्ता गुरुच असतो; दुरात्म्यांचा शास्ता राजा असतो. पण पापशील सर्वांचा शास्ता मीच आहे—यात संशय नाही।”

Verse 105

एवं निर्भर्त्सयित्वा तं कितवं धर्मराट्स्वयम् । उवाच चित्रगुप्तं च नरके पच्यतामयम् । तदा प्रहस्य चोवाच चित्रगुप्तो यमं प्रति

अशा रीतीने त्या जुगाऱ्याला धारेवर धरून धर्मराजांनी स्वतः चित्रगुप्ताला म्हटले— “याला नरकात पचू द्या।” तेव्हा चित्रगुप्त हसत यमराजांना उत्तर देऊ लागला।

Verse 106

कथं निरयगामित्वं कितवस्य भविष्यति । येन दत्तो ह्यगस्त्याय गज ऐरावतो महान्

ज्याने महर्षी अगस्त्यांना महान् ऐरावत गज दान दिला, तो कितव नरकगामी कसा होईल?

Verse 107

तथाश्वो ह्यब्धिसंभूतो गालवाय महात्मने । विश्वामित्राय भद्रं ते चिंतामणिर्महाप्रभः

तसेच समुद्रसम्भव अश्व महात्मा गालवाला दिला गेला; आणि विश्वामित्राला—तुझे कल्याण असो—तेजस्वी महाप्रभ चिंतामणी रत्न अर्पण केले गेले।

Verse 108

एवमादीनि रत्नानि दत्तानि कितेवन हि । तेन कर्मविपाकेन पूजनीयो जगत्त्रये

अशी व इतरही रत्ने कितवानेच दान केली; त्या कर्मविपाकामुळे तो त्रैलोक्यात पूजनीय ठरतो।

Verse 109

शिवमुद्दिश्य यदत्तं स्वर्गे मर्त्ये च यैर्नरैः । तत्सर्वं त्वक्षयं विद्यान्निश्छिद्रं कर्म चोच्यते । तस्मान्नरकगामित्वं कितवस्य न विद्यते

शिवाला उद्देशून स्वर्गात वा मर्त्यलोकी जे दान मनुष्य करतात, ते सर्व अक्षय समजा; ते ‘निश्छिद्र’ (निर्दोष) कर्म म्हणतात. म्हणून कितवाचा नरकगमन होत नाही।

Verse 110

यानियानि च पापानि कितवस्य महात्मनः । भस्मीभूतानि सर्वाणि जातानि स्मरणाच्च वै

महात्मा कितवाची जी जी पापे होती, ती सर्व केवळ स्मरणानेच भस्म झाली।

Verse 111

शंभोः प्रसादात्सर्वाणि सुकृतानि च तत्क्षणात् । तद्वचश्चित्रगुप्तस्य निशम्य प्रेतराट् स्वयम्

शंभूच्या प्रसादाने त्या क्षणीच त्याची सर्व पुण्यकर्मे प्रकट झाली. चित्रगुप्ताचे ते वचन ऐकून प्रेतराज यम स्वतः…

Verse 112

प्रहस्यावाङ्मुखो भूत्वा इद माह शतक्रतुम् । त्वं हि राजा सुरेंद्राणां स्थविरो राज्यलंपटः

हसत, मुख खाली करून तो शतक्रतू (इंद्र) यास म्हणाला—“तू देवांचा राजा आहेस; तरीही वृद्ध होऊन राज्यलंपट आहेस.”

Verse 113

अश्वमेधशतेनैव एकं जन्मार्जितं कृतम् । त्वया नास्त्यत्र संदेहो ह्यर्ज्जितं तेन वै महत्

शंभर अश्वमेध यज्ञांनी एका जन्माचे पुण्य मिळते. तुझ्यामुळे—यात संशय नाही—त्यातून महान फल नक्कीच प्राप्त झाले आहे.

Verse 114

प्रार्थयित्वा ह्यगस्त्यादीन्मुनीन्सर्वान्विशेषतः । अर्थेन प्रणिपातेन त्वया लभ्यानि तानि च । गजादिकानि रत्नानि येन त्वं च सुखी त्वरन्

अगस्त्य आदी सर्व मुनींना—विशेषतः—अर्थदान व साष्टांग प्रणाम करून योग्य रीतीने विनविल्यास, तुला ती संपत्ती मिळेल: हत्ती इत्यादी रत्नवैभव, ज्यामुळे तू लवकर सुखी होशील.

Verse 115

तथेति मत्वा वचनं पुरंदरो गतः पुरीं स्वामविवेकदृष्टिः । अभ्यर्थयामास विनम्रकंधरश्चर्षीस्ततो लब्धवान्पारिजातम्

“तसेच होवो” असे मानून तो वचन स्वीकारून पुरंदर आपल्या पुरीस गेला; त्याची विवेकदृष्टी जागी झाली. नम्र कंधर होऊन त्याने ऋषींना विनविले आणि त्यांच्याकडून पारिजात वृक्ष प्राप्त केला.

Verse 116

अनेनैव प्रकारेण लब्धराज्यः पुरंदरः । जातस्तदामरावत्यां राजा सह महात्मभिः

याच प्रकारे पुरंदर (इंद्र) याने आपले राज्य पुन्हा मिळविले; आणि मग अमरावतीत महात्मा देवांसह तो पुन्हा राजा झाला।

Verse 117

कितवस्य पुनर्जन्म दत्तं वैवस्वतेन हि । किंचितकर्मविपाकेन विरोचनसुतोऽभवत्

कितवाला वैवस्वत (यम) यांनी खरोखर पुनर्जन्म दिला; थोड्याशा उरलेल्या कर्मविपाकामुळे तो विरोचनाचा पुत्र झाला।

Verse 118

सुरुचिर्जननी तस्य कितवस्याभवत्तदा । विरोचनस्य महिषी दुहिता वृषपर्वणः । तस्थौ जठरमास्थाय तस्याः सोऽपि महात्मनः

तेव्हा कितवाची जननी सुरुची झाली—ती विरोचनाची महिषी व वृषपर्वाची कन्या होती। आणि तो महात्माही तिच्या गर्भात प्रवेश करून तेथे स्थित झाला।

Verse 119

तदाप्रभृति तस्यैव प्रह्लादस्यात्मजात्स वै । सुरुचेश्च तथाप्यासीद्धर्मेदाने महामतिः

त्या वेळेपासून प्रह्लादाचा तोच पुत्र, ‘सुरुची’ नावाचा, धर्मात स्थिर व विशेषतः दानधर्मात अनुरक्त असा महामती झाला।

Verse 120

तेनैव जठरस्थेन कृता मतिरनुत्तमा । कितवेन कृता विप्रा दुर्लभा या मनीषिणाम्

त्याने—गर्भात असतानाच—अनुत्तम असा संकल्प केला; हे विप्रहो, ‘कितव’ म्हणविणाऱ्याने केलेला असा संकल्प मनीषीजनांतही दुर्लभ आहे।

Verse 121

एकदा वै तदा शक्रो ययौ वैरोचनं प्रति । हंतुकामो हि दैत्येंद्रं विप्रो भूत्वाऽथ याचकः

एकदा त्या वेळी शक्र (इंद्र) वैरोचनाकडे गेला. दानवेंद्राचा वध करण्याची इच्छा धरून तो ब्राह्मणवेष घेऊन याचक म्हणून तेथे पोहोचला.

Verse 122

विरोचनगृहं प्राप्त इंद्रो वाक्यमुवाच ह । स्थविरो ब्राह्मणो भूत्वा देहीति मम सुव्रत । मनस्वी त्वं च दैत्येंद्र दाता च भुवनत्रये

विरोचनाच्या घरी पोहोचून इंद्र म्हणाला—“मी वृद्ध ब्राह्मणरूप धारण करून आलो आहे; हे सुव्रत, मला दान दे. हे दैत्येंद्र, तू महान् मनाचा आहेस आणि त्रिभुवनात दाता म्हणून प्रसिद्ध आहेस.”

Verse 123

तव विप्रा महाभाग चरितं परमाद्भुतम् । वर्णयन्ति समा जेषु स्थित्वा कीर्ति च निर्मलाम् । याचकोऽहं च दैत्येंद्र दातुरर्महसि सुव्रत

हे महाभाग, हे महात्मन्! ब्राह्मण तुझे परम अद्भुत चरित्र वर्णितात आणि सभांमध्ये तुझी निर्मळ कीर्ती प्रस्थापित करतात. हे दैत्येंद्र, मीही याचक आहे; हे सुव्रत, तू दात्यांचा आश्रय व आधार आहेस.

Verse 124

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दैत्येंद्रो वाक्यमब्रवीत् । किं दातव्यं तव विभो वद शीघ्रं ममाधुना

ते वचन ऐकून दैत्येंद्र म्हणाला—“हे विभो, तुला काय दान द्यावे? आत्ताच लवकर सांग.”

Verse 125

इंद्रो हि विप्ररूपेण विरोचनमुवाच ह । याचयामि च दैत्येंद्र यदहं परिभावितः

ब्राह्मणरूप धारण करून इंद्राने विरोचनास म्हटले—“हे दैत्येंद्र, मी ज्या वस्तूचा मनोमन निश्चय केला आहे, त्याचाच मी याचना करीत आहे.”

Verse 126

आत्मप्रीत्या च दातव्यं मम नास्त्यत्र संशयः । उवाच प्रहसन्वाक्यं प्रह्लादस्यात्मजोऽसुरः

दान हे आत्मप्रसन्नतेनेच द्यावे—यात मला मुळीच संशय नाही। असे हसत बोलून प्रह्लादाचा पुत्र असुर म्हणाला।

Verse 127

ददाम्यात्मशिरो विप्र यदि कामयसेऽधुना । इदं राज्यमनायासमियं श्रीर्नान्यगामिनी । अहं समर्पयिष्यामि तव नास्त्यत्र सशयः

हे विप्र! तू आत्ताच इच्छिल्यास मी माझेच शिर देईन. हे राज्य अनायासे मिळाले आहे आणि ही श्री दुसरीकडे जाणारी नाही—मी सर्व तुला अर्पण करीन; यात संशय नाही।

Verse 128

इत्युक्तस्तेन दैत्येन विमृश्य च तदा हरिः । उवाच देहि मे स्वीयं शिरो मुकुटसेवितम्

त्या दैत्याने असे म्हटल्यावर हरि (इंद्र) क्षणभर विचार करून म्हणाला—“मुकुटाने शोभलेले तुझेच शिर मला दे।”

Verse 129

एवमुक्ते तु वचने शक्रेण द्विजरूपिणा । त्वरन्महेंद्राय तदा शिवर उत्कृत्त्य वै मुदा । स्वकरेण ददौ तस्मै प्रह्लादस्यात्मजोऽसुरः

द्विजरूप धारण केलेल्या शक्राने (इंद्राने) असे म्हटल्यावर प्रह्लादाचा पुत्र असुर महेंद्राकडे धावला आणि आनंदाने स्वतःचे शिर छाटून आपल्या हाताने त्याला अर्पण केले।

Verse 130

प्रह्लादेन पुरा यस्तु कृतो धर्म्मः सुदुष्करः । केवलां भक्तिमाश्रित्य विष्णोस्तत्परचेतसा

प्रह्लादाने पूर्वी जो अत्यंत दुष्कर धर्म आचरिला, तो केवळ विष्णुभक्तीचा आश्रय घेऊन आणि चित्त पूर्णपणे त्यांच्यात लावून सिद्ध झाला।

Verse 131

दानात्परतरं चान्यत्क्वचिद्वस्तु न विद्यते । तद्दानं च महापुण्यमार्तेभ्यो यत्प्रदीयते

दानापेक्षा श्रेष्ठ असे काहीही कुठेही नाही। आर्त व दुःखी जनांना जे दान दिले जाते तेच परम महापुण्यकारक ठरते।

Verse 132

स्वशक्त्या यच्च किंचिच्च तदानंत्याय कल्पते । दानात्परतरं नान्यत्त्रिषु लोकेषु विद्यते

स्वशक्तीनुसार थोडेसे जरी दान दिले तरी ते अनंत पुण्याचे कारण होते। तीनही लोकांत दानापेक्षा श्रेष्ठ काही नाही।

Verse 133

सात्त्विकं राजसं चैव तामसं च प्रकीर्तिततम् । तथा कृतमनेनैव दानं सात्त्विकलक्षणम्

दान तीन प्रकारचे सांगितले आहे—सात्त्विक, राजस आणि तामस। अशा रीतीने व अशा भावनेने केलेले दान सात्त्विक-लक्षणयुक्त ठरते।

Verse 134

शिर उत्कृत्त्य चेंद्राय प्रदत्तं विप्ररूपिणे । किरीटः पतितस्तत्र मणयो हि महाप्रभाः

जेव्हा शिर कापून ब्राह्मणरूप धारण केलेल्या इंद्राला अर्पण केले, तेव्हा तेथेच मुकुट पडला आणि त्यातील मणी महान तेजाने चमकले।

Verse 135

ऐकपद्येन पतितास्ते जाता मंडलाय वै । दैत्यानां च नरेंद्राणां पन्नगानां तथैव च

ते मणी एकाच वेळी एकदम पडून मंडलाकार भूषण झाले—दैत्यांना, मनुष्यराजांना आणि नागेंद्रांनाही योग्य असे।

Verse 136

विरोचनस्य तद्दानं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । गायंत्यद्यापि कवयो दैत्येंद्रस्य महात्मनः

विरोचनाचे ते दान त्रैलोक्यात विख्यात आहे; आजही कवी महात्मा दैत्येंद्राची कीर्ती गातात।

Verse 137

विरोचनस्य पुत्रोऽभूत्कितवोऽसौ महाप्रभः । मृते पितरि जातोऽसौ माता तस्य पतिव्रता

विरोचनाचा किटव नावाचा महाप्रभ पुत्र झाला। पित्याच्या मृत्यूनंतर त्याचा जन्म झाला, आणि त्याची माता पतिव्रता होती।

Verse 138

कलेवरं च तत्याज पतिलोकं गता ततः । भार्गवेणाभिषिक्तोऽसौ जनकस्य निजासने

ती मग देहत्याग करून पतिलोकास गेली. आणि तो पुत्र भार्गवांनी अभिषेक करून पित्याच्या स्वतःच्या सिंहासनावर बसविला।

Verse 139

नाम्ना बलिरिति ख्यातो बभूव च महायशाः । तेन सर्वे सुरगणास्त्रासिताः सुमहाबलाः

तो ‘बली’ या नावाने प्रसिद्ध झाला व महायशस्वी ठरला. त्याच्या सामर्थ्याने अतिबलवान देवगणही भयभीत झाले।

Verse 140

गतस्ते कथिताः पूर्वं कश्यपस्याश्रमं शुभम् । तदा बलिरभूदिन्द्रो देवपुर्यां महायशाः

पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे ते कश्यपांच्या शुभ आश्रमास गेले. तेव्हा देवपुरीत महायशस्वी बली इंद्र झाला।

Verse 141

स्वयं तताप तपसा सूर्यो भूत्वा तदाऽसुरः । ईशो भूत्वा स्वयं चास्ते ऐशान्यां दिशि पालयन्

त्या असुराने स्वतः तपश्चर्या केली व सूर्याप्रमाणे तेजस्वी झाला. नंतर प्रभुत्व प्राप्त करून तो स्वतः ईशान्य (ईशान) दिशेत राहून त्या दिशेचे पालन-शासन करू लागला.

Verse 142

तथा च नैरृतो भूत्वा तथा त्वंबुपतिः स्वयम् । धनाध्यक्ष उदीच्यां वै स्वयमास्ते बलिस्तदा । एवमास्ते बलिः साक्षात्स्वयमेव त्रिलोकभुक्

तसेच तो नैऋत दिशेचा अधिपती झाला आणि स्वतः जलांचा स्वामीही बनला. उत्तर दिशेत धनाध्यक्षपद प्राप्त करून बळी तेव्हा स्वतःच त्या पदांवर स्थित राहिला. अशा रीतीने बळी प्रत्यक्ष त्रिलोकीचा भोगकर्ता व अधिपती झाला.

Verse 143

शिवार्चनरतेनैव कितवेन बलिर्द्विजाः । पूर्वाभ्यासेन तेनैव महादानरतोऽभवत्

हे द्विजांनो, कितवा (कपटी) असला तरी बळी शिवपूजनात रत राहिल्यामुळे आणि पूर्वाभ्यासातून आलेल्या त्याच संस्कारामुळे महादानात व उदारतेत प्रवृत्त झाला.

Verse 144

एकदा तु सभामध्ये आस्थितो भृगुणा सह । दैत्येंद्रैः संवृतः श्रीमाञ्छंडामर्कौ वचोऽब्रवीत्

एकदा तो श्रीमान भृगूसह सभेमध्ये आसनस्थ होता. दैत्येंद्रांनी वेढलेला तो चंड व अमर्क यांना उद्देशून वचन बोलला.

Verse 145

आवासः क्रियतामत्र क्रियतामत्र असुरैर्म्मम सन्निधौ । हित्वा पातालमद्यैव मा विलंबितुमर्हथ

माझ्या सन्निधीत इथेच निवासस्थाने उभारली जावोत—हो, इथेच उभारली जावोत. आजच पाताळ सोडा; विलंब करणे तुम्हाला योग्य नाही.

Verse 146

भार्गवस्तदुपश्रुत्य प्रहस्येदमुवाच ह । यज्ञैश्च विविधैश्चैव स्वर्गलोके महीयते

हे ऐकून भार्गव (भृगु) हसून म्हणाले—विविध यज्ञांच्या योगेच स्वर्गलोकी मान व महिमा प्राप्त होतो।

Verse 147

याज्ञिकैश्च महाराज नान्यथा स्वर्गमेव हि । भोक्तुं हि पार्यते राजन्नान्यता मम भाषितम्

महाराज, याज्ञिक कर्मांनीच—अन्यथा नव्हे—स्वर्गभोग शक्य होतो। राजन्, हेच माझे निश्चित वचन आहे।

Verse 148

गुरोर्वचनमाज्ञाय दैत्येंद्रो वाक्यमब्रवीत् । मया कॉतं च यत्कर्म तेन सर्वे महासुराः । स्वर्गे वसंतु सुचिरं नात्र कार्या विचारणा

गुरूंची आज्ञा जाणून दैत्येंद्र म्हणाला—मी जे कर्म करीन त्याने सर्व महासुर दीर्घकाळ स्वर्गात वास करो; याविषयी विचार करण्याची गरज नाही।

Verse 149

प्रहस्यो वाच भगवान्भार्गवाणां महातपाः । बलिनं बालिशं मत्वा शुक्रो बुद्धिमतां वरः

तेव्हा भृगुवंशातील महातपस्वी, बुद्धिमानांत श्रेष्ठ भगवान् शुक्राचार्य बलवान असूनही बलिला भोळा समजून हसत म्हणाले।

Verse 150

यत्त्वयोक्तं च वचनं बले मम न रोचते । इहैव त्वं समा गत्य वस्तुं चेच्छसि सुव्रत

हे बले, तू बोललेले वचन मला रुचत नाही। हे सुव्रत, तुला सुरक्षित वास करायचा असेल तर इथेच येऊन इथेच राहा।

Verse 151

अश्वमेधशतेनैव यज त्वं जातवेदसम् । कर्म्मभूमिं गतो भूत्वा मा विलंबितुमर्हसि

तू शंभर अश्वमेध यज्ञांनी जातवेद (अग्नी)ची विधिपूर्वक उपासना कर. कर्मभूमीत जाऊन आता विलंब करणे तुला योग्य नाही.

Verse 152

तथेति मत्वा स बलिर्महात्मा हित्वा तदानीं त्रिदिवं मनस्वी । दैत्यैः समेतो गुरुणा च संगतो ययौ भुवं सोनुचरैः समेतः

“तथास्तु” असे मानून तो महात्मा, दृढनिश्चयी बळी त्या क्षणी त्रिदिव (स्वर्ग) सोडून पृथ्वीवर निघाला. तो दैत्यांसह, गुरूसह आणि अनुचरांनी वेढलेला होता.

Verse 153

तन्नर्मदाया गुरुकुल्यसंज्ञकं तीरे महातीर्थमुदारशोभम् । गत्वा तदा दैत्यपतिर्महात्मा जित्वा समग्रं वसुधावलं च

मग महात्मा दैत्यपती नर्मदेच्या तीरावरील ‘गुरुकुल्या’ नावाच्या अत्यंत शोभायमान महातीर्थास गेला; आणि (आपले प्रभुत्व प्रस्थापित करून) पृथ्वीमंडळातील सर्व राजांना जिंकून घेतले.

Verse 154

ततोऽश्वमेधैर्बहुभिर्विचक्षणो गुरुप्रयुक्तः स महायशाबलिः । ईजे च दीक्षां परमामुपेतो वैरोचनिं सत्यवतां वरिष्ठः

यानंतर गुरूच्या प्रेरणेने तो विवेकी, महायशस्वी बळी अनेक अश्वमेध यज्ञ करू लागला. परम दीक्षा स्वीकारून, विरोचनपुत्र, सत्यवानांमध्ये श्रेष्ठ, त्याने विधिपूर्वक यजन केले.

Verse 155

कृत्वा ब्राह्मणमाचार्यमृत्विजः षोडशाऽभवन् । सुपरीक्षितेन तेनैव भार्गवेण महात्मना

त्या महात्मा भार्गव ब्राह्मणास आचार्य करून, सोळा ऋत्विज (याजक) नेमले गेले—जे त्या महात्मा (शुक्र) यांनीच नीट तपासून निवडले होते.

Verse 156

यज्ञानामूनमेकेन शतं दीक्षापरेण हि । बलिना चाश्वमेधानां पूर्णं कर्तुं समादधे

दीक्षापर त्या राजाच्या यज्ञांची संख्या शंभर पूर्ण होण्यासाठी एकाने कमी होती; म्हणून बलिने अश्वमेधयज्ञांची पूर्ण शतसंख्या पूर्ण करण्याचा संकल्प केला।

Verse 157

यावद्यज्ञशतं पूर्णं तस्य राज्ञो भविष्यति । पुरा प्रोक्तं मया चात्र ह्यदित्या व्रतमुत्तमम्

जोपर्यंत त्या राजाचे यज्ञशत पूर्ण होत नाही, तोपर्यंत—मी येथे पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे—अदितीचे उत्तम व्रतच प्रवर्तते।

Verse 158

व्रतेन तेन संतुष्टो भगवान्हरिरीश्वरः । बटुरूपेम महता पुत्रभूतो बभूव ह

त्या व्रताने संतुष्ट होऊन भगवान हरि, परमेश्वर, महान बटुरूप धारण करून पुत्रभावाने प्रकट झाले।

Verse 159

अदित्याः कश्यपेनैव उपनीतस्तदा प्रभुः । उपनीतेऽथ संप्राप्तो ब्रह्मा लोकपितामहः

तेव्हा अदितीच्या वतीने कश्यपांनीच प्रभूचे उपनयन केले; उपनयन झाल्यावर लोकपितामह ब्रह्मा तेथे येऊन पोहोचले।

Verse 160

दत्तं यज्ञोपवीतं च ब्रह्मणा परमेष्ठिना । दंडकाष्ठं प्रदत्तं हि सोमेन च महात्मना

परमेष्ठी ब्रह्मांनी यज्ञोपवीत दिले; आणि महात्मा सोमांनी दंडकाष्ठही प्रदान केले।

Verse 161

मेखला च समानीता अजिनं च महाद्भुतम् । तथा च पादुके चैव मह्या दत्ते महात्मनः

मेखला आणली गेली, तसेच अत्यंत अद्भुत मृगचर्मही; आणि पृथ्वीने त्या महात्म्यास पादुका देखील अर्पण केल्या।

Verse 162

तत्र भिक्षा समानीता भवान्या चार्थसिद्धये । एवं भगवते दत्तं विष्णवे बटुरूपिणे

तेथे कार्यसिद्धीसाठी भवानीने भिक्षा आणली; अशा रीतीने बटुरूप धारण केलेल्या भगवान विष्णूस ते दान अर्पण झाले।

Verse 163

अभिवंद्य श्रीशो वामनो ह्दितिं तथा । कश्यपंच महातेजा यज्ञवाटं जगाम च । याज्ञिकस्य बलेराह च्छलनार्थं स्वयं प्रभुः

श्रीश—वामन—यांनी प्रणाम करून अदिती व महातेजस्वी कश्यप यांना वंदन केले आणि यज्ञवाटेकडे गेले। यज्ञकर्ता बळीला छल करण्यासाठी स्वयं प्रभू निघाले।

Verse 164

तदा महेशः स जगाम स्वर्गं प्रकंपयन्गां प्रपदा भरेण । स वामनो बटुरूपी च साक्षाद्विष्णुः परात्मा सुरकार्यहेतोः

तेव्हा तो महेश पावलांच्या भाराने पृथ्वी कंपित करीत स्वर्गाकडे गेला। बटुरूप वामन हा साक्षात विष्णू—परमात्मा—देवकार्याच्या हेतुने होता।

Verse 165

गीर्भिर्यथार्थाभिरभिष्टुतो जनैर्मुनीश्वरैर्देवगणैर्महात्मा । त्वरेण गच्छन्स च यज्ञवाटं प्राप्तस्तदानीं जगदेकबंधुः

जन, मुनिश्रेष्ठ आणि देवगण यांनी यथार्थ वचनांनी त्या महात्म्याची स्तुती केली. तो त्वरेने चालत तेव्हा यज्ञवाटेत पोहोचला—साऱ्या जगाचा एकमेव बंधू।

Verse 166

उद्गापयन्साम यतो हि साक्षाच्चकार देवो बटुरूपवेषः । उद्गीयमानो भगवान्स ईश्वरो वेदांत वेद्यो हरिरीश्वरः प्रभुः

बटु-ब्रह्मचारीचा वेष धारण करूनही देवाने साक्षात् सामगान घडविले। स्तुतिगान होत असता तोच भगवान् हरि—ईश्वर, प्रभु—वेदान्ताने जाणण्याजोगा परमेश्वर आहे।

Verse 167

ददर्श तं महायज्ञमश्वमेधं बलेस्तदा । द्वारि स्थितो महातेजा वामनो बटुरूपधृक्

तेव्हा त्याने बलिचा महान् अश्वमेध यज्ञ पाहिला। द्वारी बटुरूप धारण केलेला तेजस्वी वामन उभा होता।

Verse 168

ब्रह्मरूपेण महता व्याप्तमासीद्दिगंतरम् । पवमानस्य च बटोर्वामनस्य महात्मनः

त्या पवमान महात्मा बटु वामनाच्या विशाल ब्रह्मतुल्य रूपाने सर्व दिगंतर व्यापून गेले होते।

Verse 169

तच्छ्रुत्वा च बलिः प्राह शंडामर्क्कौ च बुद्धिमान् । ब्राह्मणाः कतिसंख्याश्च आगताः संति ईक्ष्यताम्

हे ऐकून बुद्धिमान बलि शंड व मर्क यांना म्हणाला—“पाहा, किती ब्राह्मण आले आहेत; संख्या जाणून या।”

Verse 170

तथेति मत्वा त्वरितावुत्थितौ तौ तदा द्विजाः । शंडामर्कौ समागम्य मंडपद्वारि संस्थितौ

“तसेच होवो” असे मानून ते दोघे द्विज त्वरेने उठले; शंड व मर्क जाऊन मंडपाच्या द्वारी उभे राहिले।

Verse 171

ददृशाते महात्मानं श्रीहरिं बटुरूपिणम् । त्वरितौ पुनरायातौ बलेः शंसयितुं तदा

त्यांनी महात्मा श्रीहरीला बटु-ब्रह्मचारी रूपात पाहिले. मग ते त्वरित परत येऊन तो वृत्तांत बलीला सांगू लागले.

Verse 172

ब्रह्मचारी समायात एक एव न चापरः । पठनादौ महाराज चागतस्तव सन्निधौ । किमर्थं तन्न जानीमो जानीहि त्वं महामते

“एकच ब्रह्मचारी आला आहे—दुसरा कोणी नाही. हे महाराज, तो वेदपाठ करीत करीत तुमच्या सन्निध आला आहे. कशासाठी आला हे आम्हांस ठाऊक नाही; हे महामते, तूच जाण.”

Verse 173

एवमुक्ते तु वचने ताभ्यां स च महामनाः । उत्थितस्तत्क्षणादेव दर्शनार्थे बटुं प्रति

त्यांनी असे सांगितल्यावर तो महामना (बली) तत्क्षणी उठला आणि बटूचे दर्शन घेण्यासाठी पुढे गेला.

Verse 174

स ददर्श महातेजा विरोचनसुतो महान् । दंडवत्पतितो भूमौ ननाम शिरसा बटुम्

महातेजस्वी विरोचनपुत्र बलीने त्याला पाहिले; आणि दंडवत् भूमीवर पडून मस्तकाने त्या बटूला प्रणाम केला.

Verse 175

आनयित्वा बटुं सद्यः संनिवेश्यः निजासने । अर्घ्यपाद्येन महताभ्यर्चयामास तं बटुम्

त्याने त्वरित बटूला आणून आपल्या आसनावर बसविले आणि भरपूर अर्घ्य व पाद्य देऊन त्या बटूची विधिपूर्वक पूजा केली.

Verse 176

विनम्रकंधरो भूत्वा उवाच श्लक्ष्णया गिरा । कुतः कस्माच्च कस्यासि तच्छिघ्रं कथ्यतां प्रभो

तो खांदे नम्र करून सौम्य वाणीने म्हणाला— “आपण कुठून आला आहात? आपण कोण? आणि कोणाचे आहात? हे प्रभो, लवकर सांगा।”

Verse 177

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विरोचनसुतस्य वै । मनसा हृषितश्चासौ वामनो वक्तुमारभत्

विरोचनपुत्राचे ते वचन ऐकून वामनही अंतःकरणी हर्षित झाला आणि बोलू लागला।

Verse 178

भगवानुवाच । त्वं हि राजा त्रिलोकेशो नान्यो भवितुमर्हसि । स्वकुलं न्यूनतां गच्छेद्यो वै कापुरुषः स्मृतः

भगवान म्हणाले— “तूच त्रिलोकेश्वर राजा आहेस; यास योग्य दुसरा कोणी नाही. पण जो भित्रा म्हणून स्मरणात राहतो, तो आपल्या कुलाला अधःपातास नेतो।”

Verse 179

समं वा चाधिको वापि यो गच्छेत्पुरुषः स्मृतः । त्वया कृतं च यत्कर्म्म न कृतं पूर्वजैस्तव

समकक्ष असो वा अधिक असो, जो पुरुष येतो त्याचा सत्कार करावा. आणि तू जे कर्म केलेस, ते तुझ्या पूर्वजांनीही केले नव्हते।

Verse 180

दैत्यानां च वरिष्ठा ये हिरण्यकसिपादयः । कृतं महत्तपो येन दिव्यं वर्षसहस्रकम्

दैत्यांमध्ये श्रेष्ठ हिरण्यकशिपु इत्यादींनी महान तप केले, जे एक हजार दिव्य वर्षे चालले।

Verse 181

शरीरं भक्षितं यस्य जुषाणस्य तपो महत् । पिपीलिकाभिर्बहुभिर्दंशैश्चैव समावृतम्

तो महान् तपश्चर्येत तल्लीन होता; असंख्य मुंग्या व त्यांच्या चाव्यांनी त्याचे शरीर सर्वत्र झाकले जाऊन जणू भक्षिले जात होते।

Verse 182

अभवत्तस्य तज्ज्ञात्वा सुरेंद्रो ह्यगमत्पुरा । नगरं तस्य च तदा सैन्येन महता वृतः

हे घडले असे कळताच देवेंद्र इंद्र त्याच्या नगरीस गेला; त्या वेळी ते नगर विशाल सैन्याने वेढलेले होते।

Verse 183

तत्सन्निधौ हताः सर्वे असुरा दैत्यशत्रुणा । विंध्या तु महिषी तस्य नीयमाना निवारिता

त्याच्या सन्निधीत दैत्यशत्रूने सर्व असुरांचा संहार केला; पण ‘विंध्या’ नावाची त्याची महिषी नेली जात असता ती रोखली गेली।

Verse 184

नारदेन पुरा राजन्किंचित्कार्यं चिकीर्षुणा । शंभोः प्रसादादखिलं मनसा यत्समीक्षितम् । दैत्येंद्रेण च तत्सर्वं तपसैव वशीकृतम्

राजन्, पूर्वी नारद काही कार्य साधू इच्छित होता; शंभूच्या प्रसादाने त्याने मनाने सर्व काही पाहिले, पण दैत्येंद्राने ते सर्व केवळ तपाने वश केले।

Verse 185

तस्याः पुत्रो महातेजा येन नीतोऽभवत्सभाम् । तस्य पुत्रो महाभाग पिता ते पितृवत्सलः । नाम्ना विरोचनो विद्वानिंद्रो येन महात्मना

तिचा पुत्र महातेजस्वी होता, ज्याने कोणास सभेत आणले. हे महाभाग, त्याचा पुत्रच तुझा पिता—पितृभक्त—विरोचन नावाचा विद्वान महात्मा, ज्याने इंद्रालाही आवरले/पराभूत केले।

Verse 186

दानेन तोषितो राजन्स्वेनैव शिरसा तदा । तस्यात्मजोसि भो राजन्कृतं ते परमं यशः

हे राजन्, दानाने—म्हणजेच स्वतःचे शिर अर्पून—तो तेव्हा संतुष्ट झाला. हे नृप, तू त्याचा पुत्र आहेस; म्हणून तुझे परम यश सिद्ध झाले आहे.

Verse 187

यशोदीपेन महता दग्धाः शलभवत्सुराः । इंद्रोपि निर्जितो येन त्वया नास्त्यत्र संशयः

तुझ्या यशाच्या महान दीपाने देवता पतंगांसारखे दग्ध झाले; तुझ्यामुळे इंद्रही जिंकला गेला—यात संशय नाही.

Verse 188

श्रुतमस्ति मया सर्वं चरितं तव सुव्रत । अल्पकोऽहमिहायातो ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः

हे सुव्रत, तुझे सर्व चरित्र मी ऐकले आहे. मी अल्पभावाने येथे आलो आहे, ब्रह्मचर्यव्रतात स्थित आहे.

Verse 189

उटजार्थे च मे देहि भूमीं भूमिभृतांवर । बटोस्तस्यैव तद्वाक्यं श्रुत्वा बलिरभाषत

“हे भूमिभृतांवर, उटजासाठी मला भूमी द्या.” त्या ब्रह्मचारी बटूचे वचन ऐकून बलिने उत्तर दिले.

Verse 190

हे बटो पंडितो भूत्वा यदुक्तं वचनं पुरा । शिशुत्वात्तन्न जानासि श्रुत्वा मन्ये यथार्थतः

“हे बटो! पंडित झाल्यासारखा तू पूर्वी सांगितलेले वचन बोलतोस; पण बालपणामुळे त्याचा मर्म तुला कळत नाही—तुझे ऐकून मला हेच यथार्थ वाटते.”

Verse 191

वद शीघ्रं महाभाग कियन्मात्रां महीं तव । दास्यामि त्वरितेनैव मनसा तद्विमृश्यताम्

लवकर सांगा, महाभाग! तुम्हाला किती भूमी हवी? मी ती तत्काळ देईन—मनात नीट विचार करा।

Verse 192

तदाह वामनो वाक्यं स्मयन्मधुरया गिरा । असंतोषपरा ये च विप्रा नष्टा न संशयः

तेव्हा वामन हसत मधुर वाणीने म्हणाला—जे विप्र असंतोषात रमतात ते नष्ट होतात; यात संशय नाही।

Verse 193

संतुष्टा ये हि विप्रास्ते नान्ये वेषधरा ह्यमी । स्वधर्मनिरता राजन्निर्दंभा निरवग्रहाः

जे विप्र संतुष्ट आहेत तेच खरे विप्र; इतर फक्त वेषधारी. हे राजन्, संतुष्ट जन स्वधर्मात रत, दंभहीन व ममतारहित असतात।

Verse 194

निर्मत्सरा जितकोधावदान्या हि महामते । विप्रास्ते हि महाभाग तैरियं धार्यते मही

हे महामते! जे विप्र मत्सररहित, क्रोधजयी आणि दानशील आहेत. हे महाभाग राजन्, अशा विप्रांमुळेच ही पृथ्वी टिकून आहे।

Verse 195

मनस्वी त्वं बहुत्वाच्च दातासि भुवनत्रये । तथापि मे प्रदातव्या मही त्रिपदसंमिता

तू मनस्वी आहेस आणि त्रिभुवनात बहुदानासाठी प्रसिद्ध दाता आहेस; तरीही मला तीन पावलांच्या मापाची भूमी द्यावीच लागेल।

Verse 196

बहुत्वे नास्ति मे कार्यं मह्या वै सुरसूदन । प्रवेशमात्रमुटजं तथा मम भविष्यति

हे सुरसूदन! मला फारशी भूमी नको; केवळ प्रवेशाएवढी जागा असलेली कुटीच माझ्यासाठी पुरेशी होईल।

Verse 197

त्रिपदं पूर्यतेऽस्माकं वस्तुं नास्त्यत्र संशयः । देहि मे क्रमतो राजन्यावद्भूमिभविष्यति । तावत्संख्या प्रदातव्या यदि दातासि भो बले

आमचे ‘तीन पाऊल’ नक्कीच पूर्ण होईल—यात संशय नाही. हे राजन्! पृथ्वी असेपर्यंत मला क्रमाने पाऊलोपाऊल दे; हे बली, तू दाता असशील तर ती पूर्ण संख्या द्यावीच लागेल।

Verse 198

प्रहस्य तमुवाचेदं बलिर्वैरोचनात्मजः । दास्यामि ते महीं कृत्सां सशैलवनकाननाम्

हसत विरोचनपुत्र बली त्याला म्हणाला—“पर्वत, वन आणि काननांसह संपूर्ण पृथ्वी मी तुला दान देईन।”

Verse 199

मदीयां वै महाभाग मया दत्तां गृहाम वै । याचकोऽसि बटो पश्य दानं दैत्याप्रयाचसे

हे महाभाग! जे माझे आहे, जे मी दिले आहे, ते स्वीकार. पाहा रे बटु! तू याचक असूनही दैत्याकडून हे दान नीट मागत नाहीस।

Verse 200

याचको ह्यल्पको वास्तु दाता सर्वं विमृश्य वै । तथा विलोक्य चात्मानं ह्यर्थिभ्यश्च ददाति वै

याचकाची मागणी लहान असते; पण दाता सर्व विचार करून, आपली क्षमता पाहून, मागणाऱ्यांना दान देतो।