Adhyaya 9

Verse 1

उलूक उवाच । इतिदमुक्तमखिलं पूर्वजन्मसमुद्भवम् । स्वरूपमायुषो हेतुः कौशिकत्वस्य चेति मे

उलूक म्हणाला—अशा रीतीने मी पूर्वजन्मातून उद्भवलेले सर्व सांगितले: माझे खरे स्वरूप, माझ्या आयुष्याचे कारण, आणि माझे कौशिकत्व प्राप्त होण्याचे कारणही।

Verse 2

इत्युक्त्वा विरते तस्मिन्पुरूहूतसनामनि । नाडीजंघो बको मित्रमाह तं दुःखितो वचः

पुरूहूत नावाचा तो असे बोलून शांत झाला तेव्हा त्याचा मित्र नाडी-जंघा बक (करकोचा) दुःखी होऊन त्याला म्हणाला।

Verse 3

नाडीजंघ उवाच । यदर्थं वयमायातास्तन्न सिद्धं महामते । कार्यं तन्मरणं नूनं त्रयाणामप्युपागतम्

नाडी-जंघ म्हणाला—हे महामते! ज्या हेतूने आपण आलो होतो ते साध्य झाले नाही. आता तेच ‘कार्य’ निश्चयच आपल्यातिघांसाठी मृत्यू बनून आले आहे.

Verse 4

इंद्रद्युम्नापरिज्ञाने भद्रकोऽयं मुमूर्षति । तस्यानु मित्रं मार्कंडस्तं चान्वहमपि स्फुटम्

इंद्रद्युम्नाची ओळख न झाल्यामुळे हा भद्रक मरणासन्न झाला आहे. आणि त्याच्या मागोमाग त्याचा मित्र मार्कंडही—खरोखरच स्पष्टपणे—त्याच्याबरोबर (मृत्यूकडे) जाईल.

Verse 5

मित्रकार्ये विनिर्वृत्ते म्रियमाणं निरीक्षते । यो मित्रं जीवितं तस्य धिगस्निग्धं दुरात्मनः

मित्राचे कार्य सिद्ध झाल्यावर जो मित्राला मरताना फक्त पाहत राहतो—त्या निष्ठुर, दुष्टबुद्धी मनुष्याच्या जीवनाला धिक्कार असो।

Verse 6

तदेतावनुयास्यामि म्रियमाणावहं द्विज । आपृच्छे त्वां नमस्कार आश्लेषश्चाथपश्चिमः

म्हणून, हे द्विज, मी त्याचा मृत्यूपर्यंत पाठपुरावा करीन. तुम्हाला नमस्कार करून निरोप घेतो—आणि मग हा माझा अंतिम आलिंगन।

Verse 7

प्रतिज्ञातमनिष्पाद्य मित्रस्याभ्यागतस्य च । कथंकारं न लज्जंते हताशा जीवितेप्सवः

जो मदतीसाठी आलेल्या मित्राला दिलेली प्रतिज्ञा पूर्ण करू शकत नाही—तो जीवनाची आस धरूनही निराश होऊन लाज का बाळगत नाही?

Verse 8

तस्माद्वह्निं प्रवेक्ष्यामि सार्धमाभ्यामसंशयम् । आपृष्टोऽस्यधुना स्नेहान्मम देहि जलांजलिम्

म्हणून मी निःसंशय या दोघांसह अग्नीत प्रवेश करीन. आता स्नेहाने निरोप मागून—मला जलांजली द्या, हा अंतिम अर्घ्य।

Verse 9

इत्युक्तवत्युलूकोऽसौ नाडीजंघे सगद्गदम् । साश्रुनेत्रं स्थिरीभूय प्राह वाचं सुधासमुचम्

हे ऐकून तो उलूक—पाय थरथरत, कंठ गद्गद, डोळ्यांत अश्रू—स्वतःला सावरून अमृतासारखी मधुर वाणी बोलला।

Verse 10

उलूक उवाच । मयि जीवति मित्रे मे भवान्मरणमेति च । अद्यप्रभृति कस्तर्हि हृदा मम लभिष्यति

उलूक म्हणाला—मी, तुझा मित्र, जिवंत असताना तू मृत्युला सामोरा जाणार आहेस! आजपासून मग माझ्या हृदयाला खरा सोबती कोण मिळेल?

Verse 11

अस्त्युपायो महानत्र गन्धमादनपर्वते । मत्तश्चिरायुर्मित्रोस्ति गृध्रः प्राणसमः सुहृत्

येथे एक महान उपाय आहे—गंधमादन पर्वतावर। तिथे माझा दीर्घायुषी मित्र गृध्र आहे, जो प्राणासारखा प्रिय हितचिंतक आहे.

Verse 12

स विज्ञास्यति वोऽभीष्टमिंद्रद्युम्नं महीपतिम् । इत्युक्त्वा पुरतस्तस्थावुलूकः स च भूपतिः

तो तुमच्या अभिष्ट गोष्टीचा—पृथ्वीपती इंद्रद्युम्नाविषयीचा—पत्ता लावेल. असे बोलून उलूक पुढे उभा राहिला आणि राजा देखील (मागोमाग निघण्यास सिद्ध झाला).

Verse 13

मार्कंडेयो बकश्चैव प्रययुर्गंधमादनम् । तमायांतमथालोक्य वयस्यं पुरतः स्थितम्

मार्कंडेय आणि बकही गंधमादनाकडे निघाले. येताना त्यांनी आपला मित्र पुढे उभा असलेला पाहिला (आणि जवळ गेले).

Verse 14

स्वकुलायात्प्रहृष्टोऽसौ गृध्रः संमुखमाययौ । कृतसंविदसौ पूर्वं स्वागतासनभोजनैः

आपल्या निवासस्थानातून आनंदित होऊन तो गृध्र समोर आला. पूर्वीची ओळख असल्याने त्यांनी स्वागत, आसन व भोजन यांनी सत्कार केला.

Verse 15

उलूकं गृध्रराजश्च कार्यं पप्रच्छ तं तथा । म चाचख्यावयं मित्रं बको मेऽस्य मुनिः किल

गिधाडांचा राजा उलूकाला त्यांच्या येण्याचे कारण विचारू लागला. तेव्हा तो म्हणाला—“हा आमचा मित्र; आणि हा बक—असे म्हणतात—मुनी आहे.”

Verse 16

मुनेरपि तृतीयोऽयं मित्रं चार्थोयमुद्यतः । इंद्रद्युम्नपरिज्ञाने स्वयं जीवति नान्यथा

“हा मुनिचाही तिसरा मित्र आहे; आणि हाच आमचा ठरलेला हेतू. इंद्रद्युम्नाची ओळख पटली तरच तो जगतो, नाहीतर नाही।”

Verse 17

वह्निं प्रवेक्ष्यते व्यक्तमयं तदनु वै वयम् । मया निषिद्धोऽयं ज्ञात्वा त्वां चिरंतनमात्मना

“हा स्पष्टपणे अग्नीत प्रवेश करणार आहे; आणि त्यानंतर आम्हीही. तुम्हाला चिरंतन व शुद्धहृदयी जाणून मी याला रोखले आहे।”

Verse 18

तच्चेज्जानासि तं ब्रूहि चतुर्णां देहि जीवितम् । सरं क्ष्याप्नुहि सत्कीर्तिं क्षयं चाखिलपाप्मनः

“तुम्हाला तो खरोखर माहीत असेल तर सांगा. आमच्या चौघांना जीवनदान द्या; आणि तुम्हाला पुण्यसर, सत्कीर्ती व सर्व पापांचा पूर्ण क्षय प्राप्त होईल.”

Verse 19

गृध्र उवाच । षट्पंचाशद्व्यतीता मे कल्पा जातस्य कौशिक । न दृष्टो न श्रुतोऽस्माभिरिंद्रद्युम्नो महीपतिः

गिधाड म्हणाला—“हे कौशिक, माझ्या जन्मापासून छप्पन्न कल्प लोटले. पण इंद्रद्युम्न हा राजा आम्ही ना पाहिला, ना त्याचे नावही ऐकले.”

Verse 20

तच्छ्रुत्वा विस्मयाविष्ट इंद्रद्युम्नोऽपि दुःखितः । पप्रचछ जीविते हेतुमतिमात्रे विहंगमम्

हे ऐकून इंद्रद्युम्न विस्मयाने व्यापला व दुःखीही झाला. मग त्याने अतिशय बुद्धिमान त्या पक्ष्यास आपल्या दीर्घायुष्याचे कारण विचारले.

Verse 21

गृध्र उवाच । श्रृणु भद्रै पुरा जातो मर्कटोऽहं च चापलः । आसं कदाचिदभवद्वसंतोऽथ ऋतुः क्रमात्

गृध्र म्हणाला—हे भद्र, ऐक. पूर्वी मी चपळ स्वभावाचा माकड म्हणून जन्मलो होतो. एकदा क्रमाने वसंत ऋतू आला.

Verse 22

तत्राग्रे देवदेवस्य वनमध्ये शिवालये । भवोद्भवस्य पुरतो जगद्योगेश्वराभिधे

तेथे वनाच्या मध्यभागी देवदेव महादेवाच्या शिवालयात, भवोद्भवाच्या समोर—‘जगद्योगेश्वर’ नावाच्या स्थानी—

Verse 23

चतुर्दशीदिने हस्तनक्षत्रे हर्षणाभिधे । योगे चैत्रे सिते पक्ष आसीद्दमनकोत्सवः

चतुर्दशीच्या दिवशी, हस्त नक्षत्रात, हर्षण नावाच्या योगात, चैत्र शुद्ध पक्षात दमनकाचा उत्सव होता.

Verse 24

अत्र सौवर्ण्यदोलायां लिंग आरोपिते जनैः । निशायामधिरूह्याऽहं दोलां तां च व्यचालयम्

इथे लोकांनी सुवर्ण झुल्यावर शिवलिंग स्थापित केले असता, मी रात्री त्या झुल्यावर चढून तो झुला हलवू लागलो.

Verse 25

निसर्गाज्जतिचापल्याच्चिरकालं पुनःपुनः । अथ प्रभात आयाता जनाः पूजाकृते कपिम्

वानराच्या नैसर्गिक चंचलतेमुळे मी दीर्घकाळ पुन्हा पुन्हा तेच करत राहिलो. नंतर पहाटेच्या वेळी लोक पूजेसाठी आले आणि त्यांनी वानराला पाहिले.

Verse 26

दोलाधिरूढमालोक्य लकुटैर्मां व्यताडयन् । दोलासंस्थित एवाहं प्रमीतः शिवमंदिरे

मला झुल्यावर बसलेले पाहून त्यांनी मला काठ्यांनी मारले. झुल्यावर बसलो असतानाच शिवमंदिरात माझा मृत्यू झाला.

Verse 27

तेषां प्रहारैः सुदृढैर्बहुभिर्वज्रदुःसहैः । शिवांदोलनमाहात्म्याज्जातोऽहं नृपमंदिरे

वज्राप्रमाणे असह्य अशा त्यांच्या अनेक कठोर प्रहारांमुळे माझा अंत झाला, तरी शिवाच्या आंदोलनाच्या (झुलाविण्याच्या) माहात्म्यामुळे माझा जन्म राजवाड्यात झाला.

Verse 28

काशीश्वरस्य तनयः प्रतीतोऽस्मि कुशध्वजः । जाति स्मरस्ततो राज्ये क्रमात्प्राप्याहमैश्वरम्

मी काशीच्या राजाचा पुत्र 'कुशध्वज' म्हणून प्रसिद्ध आहे. पूर्वजन्माचे स्मरण असल्याने, मला राज्यात क्रमाने ऐश्वर्य व स्वामित्व प्राप्त झाले.

Verse 29

कारयामि धरापृष्ठे चैत्रे दमनकोत्सवम् । यता यथा दोलयति शिवं दोलास्थितं नरः

मी पृथ्वीतलावर चैत्र महिन्यात दमनकोत्सवाचे आयोजन करतो. ज्याप्रमाणे मनुष्य झुल्यावर बसलेल्या भगवान शंकरांना झुलवतो...

Verse 30

तथा तथाऽशुभं याति पुण्यमायाति भद्रक । शिवदीक्षामुपागम्याखिलसंस्कारसंस्कृतः

हे भद्रका! शिवदीक्षेस शरण गेल्यावर, सर्व संस्कारांनी संस्कृत होऊन अशुभ नष्ट होते आणि पुण्य प्राप्त होते.

Verse 31

शिवाचार्यैर्विमुक्तोऽहं पशुपाशैस्तदागमात् । निर्वाहदीक्षापर्यंतान्संस्कारान्प्राप्य सर्वतः

त्या आगमपरंपरेनुसार शिवाचार्यांनी मला पशुपाशबंधनातून मुक्त केले; आणि निर्वाहदीक्षेपर्यंतचे सर्व संस्कार मी सर्वथा प्राप्त केले.

Verse 32

आराधयामि देवेशं प्रत्यक्चित्तमुमापतिम् । समस्तक्लेशविच्छेदकारणं जगतां गुरुम्

मी देवेश उमापतीची आराधना करतो, जो अंतर्मुख चित्तात प्रत्ययास येतो; जो सर्व क्लेशांचा विच्छेद करणारा आणि जगाचा गुरु आहे.

Verse 33

चित्तवृत्तिनिरोधेन वैराग्याभ्यासयोगतः । जपन्नुद्गीतमस्यार्थं भावयन्नष्टमं रसम्

चित्तवृत्तींचा निरोध करून, वैराग्य व अभ्यास-योगाने, मी उद्गीताचा जप केला; त्याचा अर्थ भावून ‘अष्टम रस’ साधला.

Verse 34

ततो मां प्रणिधानेनाभ्यासेन दृढभूमिना । अन्तरायानुपहतं ज्ञात्वा तुष्टोऽब्रवीद्धरः

मग दृढभूमीच्या अभ्यासाने व अढळ प्रणिधानाने मी अंतरायांनी न डगमगलेला आहे असे जाणून, संतुष्ट होऊन हर म्हणाला.

Verse 35

ईश्वर उवाच । कुशध्वजाहं तुष्टोद्य वरं वरय वांछितम् । न हीदृशमनुष्ठानं कस्याप्यस्ति महीतले

ईश्वर म्हणाले—हे कुशध्वज, आज मी संतुष्ट आहे; तुला अभिप्रेत असलेला वर माग. पृथ्वीवर कोणाचाही असा अनुष्ठान नाही.

Verse 36

श्रुत्वेत्युक्तो मया शम्भुर्भूयासं ते गंणो ह्यहम् । अनेनैव शरीरेण तथेत्येवाह गां प्रभुः

हे ऐकून मी शंभूंना म्हणालो—“मी तुमचा गण होऊ दे.” प्रभू म्हणाले—“तथास्तु; याच देहाने.”

Verse 37

ततः कैलासमानीय विमानं मम चादिशत् । सर्वरत्नमयं दिव्यं दिव्याश्चर्यसमावृतम्

मग त्यांनी मला कैलासास नेऊन एक दिव्य विमान दिले—ते सर्वरत्नमय होते आणि दिव्य अद्भुत वैभवाने वेढलेले होते.

Verse 38

विचरामि प्रतीतोऽहं तदारूढो यदृच्छया । अथ काले कियन्मात्रे व्यतीतेऽत्रैवं पर्वते

त्या विमानावर सहजच आरूढ होऊन मी प्रसन्नचित्ताने विहार करू लागलो. मग याच पर्वतावर थोडाच काळ गेल्यावर हे घडले.

Verse 39

गवाक्षाधिष्ठितोऽपश्यं वसंते मुनिकन्यकाम् । प्रवाति दक्षिणे वायौ मदनाग्निप्रदीपितः

वसंत ऋतूत गवाक्षाजवळ उभा राहून मी एका मुनिकन्येला पाहिले. दक्षिण वारा वाहताच माझ्या अंतरी मदनाग्नी प्रज्वलित झाला.

Verse 40

अग्निवेश्यसुतां भद्र विवस्त्रां जलमध्यगाम् । उद्भिन्नयौवनां श्यामां मध्यक्षामां मृगेक्षणाम्

हे भद्र! ती अग्निवेश्याची कन्या—वस्त्ररहित होऊन जलाच्या मध्यभागी उभी; नवयौवन फुललेली, श्यामवर्णा, सडपातळ कटिवाली व मृगनयना।

Verse 41

विस्तीर्णजघनाभोगां रंभोरुं संहतस्तनीम् । तामंकुरितलावण्यां जलसेका दिवाग्रतः

तिचे नितंब विस्तीर्ण व भरदार, उरू रंभेसारखे, स्तन घट्ट व जवळजवळ; दिवसा उजेडात जलस्नान करताना तिचे लावण्य जणू नव्याने अंकुरले होते।

Verse 42

प्रोन्निद्रपंकजमुखीं वर्णनीयतमाकृतिम् । यथाप्रज्ञानयाथात्म्याद्विद्विद्भिरपि वर्णिनीम्

तिचे मुख पूर्ण उमललेल्या कमळासारखे, तिची आकृती अत्यंत स्तुत्य; परंतु सामान्य बुद्धीच्या पलीकडे असलेल्या तिच्या सत्यस्वरूपाचे वर्णन विद्वानांनाही जसेच्या तसे करता येईना।

Verse 43

प्रोद्यत्कटाक्षविक्षेपैः शरव्रातैरिव स्मरः । स्वयं तदंगमास्थाय ताडयामास मां दृढम्

तिच्या उडत्या कटाक्षांचे विक्षेप जणू बाणांच्या वर्षावासारखे; कामदेवाने जणू स्वतः तिच्या अंगांवर आरूढ होऊन मला दृढपणे घायाळ केले।

Verse 44

वयस्यासंवृचामेवं खेलमानां यदृच्छया । अवतीर्याहमहरं विमानान्मदनातुरः

तिच्या सख्या अशा रीतीने क्रीडा करीत होत्या; तेव्हा योगायोगाने मी विमानातून खाली उतरलो आणि मदनातुर होऊन तो अवसर साधला।

Verse 45

सा गृहीता मया दीर्घं प्रकुर्वाणा महास्वनम् । तातेति च विमानस्था रुरोदातीव भद्रक

मी तिला दीर्घकाळ घट्ट धरून ठेवले; ती मोठ्या आवाजाने आक्रोश करू लागली. ‘तात!’ असे म्हणत विमानात बसून ती असहायेसारखी रडू लागली, हे भद्र।

Verse 46

ततो वयस्यास्ता दीना मुनिमाहुः प्रधाविताः । वैमानिकेन केनापि ह्रियते तव पुत्रिका

मग तिच्या दीन सख्या धावत मुनिंजवळ गेल्या व म्हणाल्या—“कुणीतरी वैमानिक तुमची कन्या घेऊन जात आहे!”

Verse 47

रुदन्तीं भगवन्नेतां त्राह्युत्तिष्ठेति सर्वतः । तासां तदाकर्ण्य वचो मुनिर्भद्रतपोनिधिः

त्या सर्व बाजूंनी विनवू लागल्या—“भगवन्, ही रडते आहे, हिला वाचवा; त्वरित उठा!” त्यांचे वचन ऐकून तो मुनि—तपाचा शुभ निधी—(उद्यत झाला)।

Verse 48

अग्निवेश्योऽभ्यगात्तस्या व्योमन्युपपदं त्वरन् । तिष्ठतिष्ठेति मामुक्त्वा संस्तभ्य तपसा गतिम्

त्यानंतर अग्निवेश्य वेगाने आकाशातून जाऊन तिच्याजवळ पोहोचला. मला “थांब, थांब” असे म्हणत त्याने तपोबलाने माझी गती रोखली।

Verse 49

ततः प्रकुपितः प्राह मुनिमामति दुःसहम् । अग्निवेश्य उवाच । यस्मान्मदीया तनया मांसपेशीव ते हृता

मग क्रोधाने पेटून मुनिने मला असह्य असे वचन बोलले. अग्निवेश्य म्हणाले—“कारण तू माझ्या स्वतःच्या कन्येला जणू मांसाचा गोळा असल्याप्रमाणे उचलून नेलेस…”

Verse 50

गृध्रेणेवाऽधुना व्योम्नि तस्माद्गध्रो भव द्रुतम् । अनिच्छंती मदीयेयं सुता बाला तपस्विनी

जसा आता आकाशात गिधाड तिला घेऊन जात आहे, तसा तू त्वरित गिधाड हो. माझी ही कन्या—अनिच्छुक, बाल तपस्विनी—हरून नेली गेली आहे.

Verse 51

त्वया हृताधुनास्यैतत्फलमाप्नुहि दुर्मते । इत्याकर्ण्य भयाविष्टो लज्जयाधोमुखो मुनेः

आता तू तिला हरून नेले आहेस; म्हणून या कर्माचे फळ भोग, हे दुर्मते! हे ऐकताच तो भयभीत झाला आणि लज्जेने मुनीसमोर मान खाली घालून उभा राहिला.

Verse 52

पादौ प्रगृह्य न्यपतं रुदन्नतितरां तदा । न मयेयं परिज्ञाय हृता नाद्यापि धर्षिता

तेव्हा मी त्यांचे पाय धरून जमिनीवर कोसळलो आणि फार रडू लागलो: “मी तिला ओळखले नाही म्हणून ती हरली गेली; आणि आजवर तिचा अपमानही झालेला नाही.”

Verse 53

प्रसादं कुरु ते शापं व्यावर्तय तपोनिधे । प्रणतेषु क्षमावन्तो निसर्गेण तपोधनाः

कृपा करा, हे तपोनिधी; आपला शाप परत घ्या. कारण तपोधन महात्मे स्वभावतःच शरणागत व नम्र जनांवर क्षमा करतात.

Verse 54

भवंति संतस्तद्गृध्रो मा भवेयं प्रसीद मे । इति प्रपन्नेन मया प्रणतोऽसौ महामुनिः

संत करुणामय असतात; म्हणून मी गिधाड होऊ नये—माझ्यावर प्रसन्न व्हा. असे म्हणत शरणागत मी त्या महामुनीला नमस्कार करून नतमस्तक झालो.

Verse 55

प्रसन्नः प्राह नो मिथ्या मम वाक्यं भवेत्क्वचित् । किं त्विंद्रद्युम्नभूपालपरिज्ञाने सहायताम्

प्रसन्न होऊन तो म्हणाला—“माझे वचन कधीही असत्य ठरणार नाही. परंतु राजा इंद्रद्युम्नाची ओळख पटविण्यात तू सहाय्य करशील.”

Verse 56

यदा यास्यसि शापस्य तदा मुक्तिमवाप्स्यसि

“जेव्हा तू शापाचे फळ भोगशील, तेव्हा तुला मुक्ती प्राप्त होईल.”

Verse 57

इत्युक्त्वा स मुनिः प्रायाद्गृहीत्वा निजकन्यकाम् । अखण्डशीलां स्वावासमहं गृध्रोऽभवं तदा

असे बोलून तो मुनि आपल्या अखंड शीलवती कन्येला घेऊन आपल्या आश्रमास निघून गेला; आणि त्याच क्षणी मी गिधाड झालो.

Verse 58

एवं तदा दमनकोत्सव ईश्वरस्य आंदोलनेन नृपवेश्मनि मेऽवतारः । शम्भोर्गणत्वमभवच्च तथाग्निवेश्यशापेन गृध्र इह भद्र तवेदमुक्तम्

अशा रीतीने त्या वेळी—ईश्वराच्या दमनकोत्सवात व झुलोत्सवाच्या प्रसंगी—राजवाड्यात माझा अवतार झाला. शंभूचे गणत्वही मला प्राप्त झाले; आणि हे भद्र, अग्निवेश्याच्या शापाने येथे मी गिधाड झालो. हेच तुला सांगितले आहे.