Adhyaya 17
या अध्यायात नारदांच्या कथनातून देव–असुर सैन्यांचा महायुद्धप्रसंग उभा राहतो. शंख, भेरी, नगारे, तसेच हत्ती-घोडे-रथांच्या गजराने रणभूमी युगांतकाळच्या समुद्रक्षोभासारखी भासते. पुढे भाले, गदा, परशु, शक्ति, तोमर, अंकुश आणि बाण यांची इतकी घन वर्षा होते की दिशा जणू अंधाराने झाकल्या जातात; योद्धे एकमेकांना न पाहताच प्रहार करीत गोंधळतात। तुटलेले रथ, पडलेले गज आणि रक्ताच्या नद्या रणांगण भयावह करतात; मांसाहारी प्राणी आकृष्ट होतात आणि सीमांतस्वभावी गणांनाही तेथे आनंद होतो असे वर्णन येते। नंतर कथा द्वंद्वावर येते—असुरनायक ग्रसन यम (कृतांत) याच्याशी भिडतो। दोघे बाणवृष्टी करतात, गदा व दंडाने घाव घालतात आणि जवळच्या झटापटीत कुस्तीही होते। ग्रसनाच्या उग्र वेगाने यमाचे किंकर दबले जातात आणि अखेरीस यम मार खाऊन निश्चेष्टप्राय दिसतो; ग्रसन विजयगर्जना करून सैन्य पुन्हा एकत्र करतो। या अध्यायातून काळ व दंड यांचे अधिपत्य आणि विश्वनियमनापुढे लौकिक ‘पौरुष’ किती क्षणभंगुर आहे हे सूचित होते; देवगण हादरतात आणि रणभूमी कंपित झाल्यासारखी वाटते।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ततस्तयोः समायोगः सेनयोरुभयोरभूत् । युगांते समनुप्राप्ते यथा क्षुब्धसमुद्रयोः
नारद म्हणाले—मग दोन्ही सैन्यांचा घोर सामना झाला; जसा युगांत येता दोन समुद्र खवळून एकमेकांत घुसळतात तसा।
Verse 2
सुरासुराणां संमर्दे तस्मिन्परमदारुणे । तुमुलं सुमहत्क्रांते सेनयोरुभयोरपि
देव-दानवांच्या त्या अत्यंत भयानक संमर्दात, दोन्ही सैन्ये प्रचंड वेगाने पुढे सरकताच युद्ध फारच विशाल व तुमुल कोलाहलमय झाले।
Verse 3
गर्जतां देवदैत्यानां शंखभेरीरवेण च । तूर्याणां चैव निर्घोषैर्मातंगानां च बृंहितैः
देव-दैत्यांच्या गर्जनेने, शंख-भेरीच्या नादाने, रणवाद्यांच्या घनघोर घोषाने आणि हत्तींच्या चिंघाड्यांनी रणभूमी दुमदुमून गेली।
Verse 4
हेषितैर्हयवृंदानां रथनेमिस्वनेन च । घोषेण चैव तूर्याणां युगांत इव चाभवत्
घोड्यांच्या कळपांच्या हेषारवाने, रथचाकांच्या गडगडाटाने आणि तूर्यांच्या घोषाने सर्वत्र असा भास झाला की जणू युगांतच आला आहे।
Verse 5
रोषेणाबिपरीतांगास्त्यक्तजीवितचेतसः । समसज्जन्त तेन्योन्यं प्रक्रमेणातिलोहिताः
रोषाने विकृत झालेले देह, जीवनाची चिंता टाकून दिलेली बुद्धी—अतिरक्तवर्ण होऊन ते क्रमाने पुढे सरकत परस्परांवर तुटून पडले।
Verse 6
रथा रथैः समासक्ता गजाश्चापि महागजैः । पत्तयः पत्तिभिश्चैव हयाश्चापि महाहयैः
रथ रथांशी गुंतले, गज महागजांशी; पायदळ पायदळाशी आणि घोडे महाघोड्यांशी—समसमान बळे निकट संग्रामात भिडली।
Verse 7
ततः प्रासाशनिगदाभिंडिपालपरश्वधैः । शक्तिभिः पट्टिशैः शूलैर्मुद्गरैः कणयैर्गुडैः
मग प्रास, असि, गदा, भिण्डिपाल, परश्वध, शक्ती, पट्टिश, शूल, मुद्गर आणि जड प्रक्षेपास्त्रांनी ते परस्परांवर अखंड प्रहार करू लागले।
Verse 8
चक्रैश्च शक्तिभिश्चैव तोमरैरंकुशैरपि । कर्णिनालीकनाराचवत्सदंतार्द्धचंद्रकैः
चक्रे व शक्ती, तोमर व अंकुश, तसेच कर्णि, नालीक, नाराच, वत्सदंत व अर्धचंद्रमुख बाणांच्या धारदार वर्षावाने रणांगण भरून गेले।
Verse 9
भल्लैर्वेतसपत्रैश्च शुकतुंडैश्च निर्मलैः । वृष्टिभिश्चाद्भुताकारैर्गगनं समपद्यत
भल्ल-बाणांनी, वेतसपर्ण-शरांनी आणि निर्मळ ‘शुकतुंड’ बाणांनी—अद्भुत आकाराच्या वर्षावाने—आकाश सर्वत्र भरून जणू व्यापून टाकले गेले।
Verse 10
संप्रच्छाद्य दिशः सर्वास्तमोमयमिवाभवत् । प्राज्ञायंत न तेऽन्योन्यं तस्मिंस्तमसि संकुले
सर्व दिशा झाकून ते जणू तमोमय झाले; त्या गोंधळलेल्या अंधारात ते एकमेकांना ओळखू शकले नाहीत।
Verse 11
अदृश्यभूतास्तमसि न्यकृंतंत परस्परम् । ततो भुजैर्ध्वजैश्छत्रैः शिरोभिश्च सकुंडलैः
अंधारात अदृश्य होऊन ते परस्परांना छिन्नभिन्न करू लागले; मग रणभूमी भुजा, ध्वज, छत्रे आणि कुंडलयुक्त शिरांनी भरून गेली।
Verse 12
गजैस्तुरंगैः पादातैः पतद्भिः पतितैरपि । आकाशशिरसो भ्रष्टैः पंकजैरिव भूश्चिता
हत्ती, घोडे आणि पायदळ—काही पडत, काही पडलेले—यांनी पृथ्वी अशी आच्छादली, जणू आकाशशिरावरून गळून पडलेल्या कमळांनी भूमी पसरली आहे।
Verse 13
भग्नदंता भिन्नकुंभाश्छिन्नदीर्घमहाकराः । गजाः शैलनिभाः पेतुर्धरण्यां रुधिरस्रवाः
पर्वतासारखे हत्ती—दात भग्न, कुंभस्थळ भिन्न, दीर्घ महाकर छिन्न—रक्त सांडत धरतीवर कोसळले।
Verse 14
भग्नैषाश्च रथाः पेतुर्भग्नाक्षाः शकलीकृताः । पत्तयः कोटिशः पेतुस्तुरंगाश्च सहस्रशः
ध्वजदंड मोडलेले रथ कोसळले, अक्ष तुटून तुकडे-तुकडे झाले। पायदळ सैनिक कोटींनी पडले आणि घोडे सहस्रांनी ढेर झाले।
Verse 15
ततः शोणितनद्यश्च हर्षदाः पिशिताशिनाम् । वैतालानंददायिन्यो व्यजायंत सहस३शः
मग सहस्रांनी रक्तनद्या उत्पन्न झाल्या—मांसभक्षांना हर्ष देणाऱ्या आणि वैतालांना आनंद देणाऱ्या।
Verse 16
तस्मिंस्तथाविधे युद्धे सेनानीर्ग्रसनोऽरिहा । बाणवर्षेण महता देवसैन्यमकंपयत्
अशा त्या युद्धात शत्रुनाशक सेनापती ग्रसनाने महान बाणवृष्टीने देवसेना हादरवली।
Verse 17
ततो ग्रसनमालोक्य यमः क्रोधविमूर्छितः । ववर्ष शरवर्षेण विशेषादग्निवर्चसा
मग ग्रसनाला पाहून यम क्रोधाने मूर्च्छित झाला आणि विशेषतः अग्नितेजाने दिपणारी शरवृष्टी करू लागला।
Verse 18
स विद्धो बहुभिर्षाणैर्ग्रसनोऽतिपराक्रमः । कृतप्रतिकृताकांक्षी धनुरानम्य भैरवम्
अनेक बाणांनी विद्ध होऊनही अतिपराक्रमी ग्रसन प्रतिकाराची इच्छा धरून भैरव धनुष्य वाकवून ताणू लागला।
Verse 19
शरैः सहस्रैश्च पञ्चलक्षैश्चैव व्यताडयत् । ग्रसनेन विमुक्तांस्ताञ्छरान्सोपि निवार्य च
त्याने हजारो, किंबहुना पाच लाख बाणांनी प्रहार केला; आणि ग्रसनाने सोडलेले ते बाणही त्याने अडवून निष्फळ केले।
Verse 20
बाणवृष्टिभिरुग्राभिर्यमो ग्रसनमर्दयत् । कृतांतशरवृष्टीनां संततीः प्रतिसर्पतीः । चिच्छेद शरवर्षेण ग्रसनो दानवेश्वरः
उग्र बाणवृष्टींनी यमाने ग्रसनाला पीडिले. पण दानवेश्वर ग्रसनाने आपल्या शरवर्षाने कृतांताच्या बाणांच्या पुढे सरकणाऱ्या अखंड धारांना छेदून टाकले।
Verse 21
विफलां तां समालोक्य यमः स्वशरसंततिम्
आपलीच अखंड बाणधारा निष्फळ झाली असे पाहून यमाने मनात क्रोध धरला आणि मग दुसऱ्या उपायास उद्यत झाला।
Verse 22
प्राहिणोन्मुद्गरं दीप्तं ग्रसनस्य रथं प्रति । स तं मुद्गरमायांतमुत्पत्य रथसत्तमात्
मग त्याने ग्रसनाच्या रथाकडे तेजस्वी मुद्गर फेकला. तो मुद्गर येताना पाहून ग्रसन श्रेष्ठ रथातून उडी मारून वर उठला।
Verse 23
जग्राह वामहस्तेन लीलया ग्रसनोऽरिहा । तेनैव मुद्गरेणाथ यमस्य महिषं रुषा
शत्रुनाशक ग्रसनाने तो डाव्या हाताने सहज लीलया पकडला; आणि त्याच मुद्गराने क्रोधाने यमाच्या महिषावर प्रहार केला।
Verse 24
ताडयामास वेगेन स पपात महीतले । उत्पत्याथ यमस्तस्मान्महिषान्निपतिष्यतः
त्याने वेगाने प्रहार केला आणि तो जमिनीवर पडला. तेव्हा यम त्या पडणाऱ्या रेड्यावरून उडी मारून खाली उतरले.
Verse 25
प्रासेन ताडयामास ग्रसनं वदने दृढम् । स तु प्राप्तप्रहारेण मूर्छितो न्यपतद्भुवि
त्याने भाल्याने ग्रसनाच्या तोंडावर जोरात प्रहार केला. त्या प्रहाराने मूर्छित होऊन तो जमिनीवर पडला.
Verse 26
ग्रसनं पतित दृष्ट्वा जंभो भीमपराक्रमः । यमस्य भिंडिपालेन प्रहारमकरोद्धृदि
ग्रसन पडलेला पाहून भयानक पराक्रमी जंभाने यमाच्या छातीवर भिंडिपालाने प्रहार केला.
Verse 27
यमस्तेन प्रहारेण सुस्राव रुधिरं मुखात् । अतिगाढ प्रहारार्त्तः कृतांतोमूर्छितोऽभवत्
त्या प्रहाराने यमाच्या तोंडातून रक्त वाहू लागले. अत्यंत जोराच्या आघाताने पीडित होऊन कृतांत (यम) मूर्छित झाले.
Verse 28
कृतांतमर्दितं दृष्ट्वा गदापाणिर्धनादिपः । वृतो यक्षायुतगणैर्जंभं प्रत्युद्ययौ रुषआ
कृतांताला पीडित पाहून, हातात गदा घेतलेले धनाधिप (कुबेर) हजारो यक्षांच्या सैन्यासह रागाने जंभावर चालून गेले.
Verse 29
जंभो रुषा तमायांतं दानवा नीकसंवृतः । जग्राह वाक्यं राज्ञस्तु यता स्निग्धेन भाषितम्
दानवांच्या रांगांनी वेढलेला क्रुद्ध जंभ त्याला पुढे येताना पाहत होता; तरीही राजाचे स्नेहयुक्त, संयत वचन त्याने मान्य केले।
Verse 30
ग्रसनो लब्धसंज्ञोऽथ यमस्य प्राहिणोद्गदाम् । मणिहेमपरिष्कारां गुर्वी परिघमर्दिनीम्
मग ग्रसन शुद्धीवर येताच यमावर एक जड गदा फेकली—रत्न-हेमांनी अलंकृत—जी लोखंडी परिघही चुरडणारी होती।
Verse 31
तामापतंतीं संप्रेक्ष्य गदां महिषवाहनः । गदायाः प्रतिघातार्थं जगज्ज्वलनभैरवम्
धावून येणारी ती गदा पाहून महिषवाहन यमाने तिचा प्रतिघात करण्यासाठी जग जळावे तसा भयानक ज्वालामय प्रचंड तेज सिद्ध केले।
Verse 32
दंडं मुमोच कोपेन ज्वालामालासमाकुलम् । स गदां वियति प्राप्य ररासांबुधरोद्धतम्
क्रोधाने त्याने ज्वालामालांनी वेढलेला दंड सोडला. तो आकाशात गदेला गाठून उन्मत्त मेघगर्जनेसारखा घुमला।
Verse 33
संवट्टश्चाभवत्ताभ्यां शैलाभ्यामिव दुःसहः । ताभ्यां निष्पेषनिर्ह्राद जडीकृतदिगंतरम्
दोघांमध्ये पर्वतांच्या धडकेसारखा असह्य आघात झाला. त्या घासून उठलेल्या निनादाने दिशांचे अंतरही जणू जड झाले।
Verse 34
जगद्व्याकुलतां यातं प्रलयागमशंकया । क्षणात्प्रशांतनिर्ह्रादं ज्वलदुल्कासमाचितम्
प्रलय येण्याच्या शंकेने जगत् व्याकुळ झाले; पण क्षणात गर्जना शांत झाली आणि आकाश ज्वलंत उल्कांनी भरून गेले।
Verse 35
निष्पेषणं तयोर्भीमम भूद्गनगोचरम् । निहत्याथ गदां दण्डस्ततो ग्रसनमूर्धनि
त्यांचा भीषण चुरडणारा संघर्ष शिवगणांनाही दिसेल असा झाला; मग दंडाने गदा पाडली आणि नंतर ग्रसनाच्या मस्तकावर घाव बसला।
Verse 36
पपात पौरुषं हत्वा यथा दैवं पुरार्जितम् । सतु तेन प्रहारेण दृष्ट्वा सतिमिरादिशः
जणू पूर्वार्जित दैवानेच त्याला पाडले—त्याचे पौरुष ढासळून पडले; आणि त्या आघाताने त्याला दिशा घन तमाने व्यापलेल्या दिसल्या।
Verse 37
पपात भूमौ निःसंज्ञो भूमिरेणुविभूषितः । ततो हाहारवो घोरः सेनयोरुभयोरभूत्
तो निःसंज्ञ होऊन भूमीवर कोसळला, देह मातीच्या धुळीने माखला; तेव्हा दोन्ही सैन्यांत ‘हाय हाय’ असा भयंकर आक्रोश उठला।
Verse 38
ततो महूर्तमात्रेण ग्रसनः प्राप्य चेतनाम् । अपश्यत्स्वां तनुं ध्वस्तां विलोलाभरणांबराम्
मग मुहूर्तभरात ग्रसनाला शुद्ध आली; त्याने आपलेच शरीर ध्वस्त पाहिले—आभूषणे व वस्त्रे विस्कटून सैल लटकत होती।
Verse 39
स चापि चिंतयामास कृतप्रतिकृतक्रियाम् । धिगस्तु पौरुषं मह्यं प्रभोरग्रेसरः कथम्
तो कृतकर्म व त्याच्या प्रतिकर्माचा विचार करू लागला— “धिक्कार असो माझ्या पराक्रमाला! प्रभूच्या अग्रगण्य सेवकासमोर मी कसा उभा राहण्याचे धाडस केले?”
Verse 40
मय्याश्रितानि सैन्यानि जिते मयि जितानि च । असंभावितरूपो हि सज्जनो मोदते सुखम्
“माझ्यावर आश्रित असलेली सैन्ये मी जिंकलो तर जिंकतात, आणि मी हरलो तर हरतात. ज्याचा स्वभाव आत्मगौरवशून्य आहे असा सज्जन संतोषसुखातच आनंद मानतो।”
Verse 41
संभावितस्त्वशक्तश्चेत्तस्य नायं परोऽपि वा । एवं संचिंत्य वेगेन समुत्तस्थौ महाबलः
“अशक्त असूनही जर कोणाचा सन्मान झाला, तर खरे तर ना हा लोक त्याचा, ना परलोक।” असे विचार करून तो महाबलवान वेगाने उठून उभा राहिला.
Verse 42
मुद्गरं कालदण्डाभं गृहीत्वा गिरिसंनिभम् । ग्रसनो घोरसंकल्पः संदष्टौष्ठपुटच्छदः
घोर संकल्प करून ग्रसनाने कालदंडासारखा, पर्वतासम प्रचंड मुद्गर हातात घेतला. ओठ घट्ट दाबून तो भयानक प्रहारास सज्ज झाला.
Verse 43
रथेन त्वरितोऽगच्छदाससादांतकं रणे । समासाद्य यमं युद्धे ग्रसनो भ्राम्य मुद्गरम्
तो रथावर चढून त्वरेने गेला व रणात अंतकासमोर जाऊन भिडला. युद्धात यमाजवळ पोहोचून ग्रसनाने आपला मुद्गर फिरवू लागला.
Verse 44
वेगेन महता रौद्रं चिक्षेप यममूर्धनि । विलोक्य मुद्गरं दीप्तं यमः संभ्रांतलोचनः
महावेगाने व प्रचंड रौद्रतेने त्याने यमाच्या मस्तकावर गदा फेकली। ज्वलंत गदा पाहताच यमाचे डोळे भयाने विस्फारले।
Verse 45
वंचयामास दुर्द्धर्षं मुद्गरं तं महाबलः । तस्मिन्नपसृते दूरं चंडानां भीमकर्मणाम्
त्या महाबलवानाने त्या दुर्धर्ष गदेचा घाव चुकविला। ती दूर निघून गेल्यावर भीमकर्मा चंड योद्धे पुढे धावून आले।
Verse 46
याम्यानां किंकराणां च अयुतं निष्पिपेष ह । ततस्तदयुतं दृष्ट्वा हतं किंकरवाहिनी
त्याने यमाच्या किंकरांचे दहा हजार चिरडून टाकले। ते दहा हजार हत झालेले पाहून किंकरांची वाहिनी डगमगली।
Verse 47
दशार्बुदमिता क्रुद्धा ग्रसनायान्वधावत । ग्रसनस्तु समालोक्य तां किंकरमयां शुभाम्
दहा अरबुद संख्येची ती सेना क्रोधाने पेटून ग्रसनाला गिळण्यासाठी धावली. पण ग्रसनाने ती किंकरमयी, शोभिवंत सेना न्याहाळली.
Verse 48
मेने यमसहस्राणि तादृग्रूपबला हि सा । विगाह्य ग्रसनं सेना ववर्ष शरवृष्टिभिः
त्या सेनेचे रूप व बल असे होते की ती हजारो यमांसारखी भासत होती. ग्रसनात घुसून तिने बाणवृष्टीचा मारा केला.
Verse 49
कल्पांतघोरसंकाशो बभूव स महारणः । केचिच्छैलेन बिभिदुः केचिद्बाणैरजिह्यगैः
तो महारण कल्पान्ताच्या भयासारखा अत्यंत घोर झाला. काहींनी शिळा फेकून घाव घातले, तर काहींनी अचूक बाणांनी भेद केले.
Verse 50
पिपिषुर्गदया केचित्कोचिन्मुद्गरवृष्टिभिः । केचित्प्रासप्रहारैश्च ताडयामासुरुद्धताः
काहींनी गदेने चिरडले, काहींनी मुद्गरांचा वर्षाव केला. आणि काही उन्मत्त होऊन प्रासाच्या घावांनी ताडू लागले.
Verse 51
अपरे किंकरास्तस्य ललंबुर्बाहुमंडले । शिलाभिरपरे जघ्नुर्द्रुमैरन्ये महोच्छ्रयैः
त्याचे काही किंकर त्याच्या बाहुमंडलाला लटकून धरू लागले. काहींनी शिळांनी मारले, तर इतरांनी उंचच उंच वृक्षांनी प्रहार केला.
Verse 52
तस्यापरे च गात्रेषु दशनांश्चन्यपातयन् । अपरे मुष्टिभिः पृष्ठं किंकरास्ताडयंति च
काहींनी त्याच्या अंगांवर प्रहार करून दात पाडले. आणि काही किंकर मुठींनी त्याची पाठ सतत ताडीत राहिले.
Verse 53
एवं चाभिद्रुतस्तैः स ग्रसनः क्रोधमूर्छितः । उत्साद्य गात्रं भूपृष्ठे निष्पिपेष सहस्रशः
अशा रीतीने त्यांच्याकडून वेढला जाऊन ग्रसन क्रोधाने मूर्छित झाला. त्याने आपले शरीर भूमीवर आपटून हजारोंना चिरडून टाकले.
Verse 54
कांश्चिदुत्थाय जघ्नेऽसौ मुष्टिभिः किंकरान्रणे । कांश्चित्पादप्रहारेण धावन्नन्यानचूर्णयत्
उठून त्याने रणांगणात यमाचे काही किंकर मुठीघातांनी ठार केले; आणि धावत धावत पायांच्या प्रहाराने इतरांना चुरडून टाकले।
Verse 55
क्षणैकेन स तान्निन्ये यमलोकायभारत । स च किंकरयुद्धेन ववृधेऽग्निरिवैधसा
क्षणात, हे भारत, त्याने त्यांना यमलोकास पाठविले; आणि किंकरांशी युद्ध करताना तो इंधनाने पोसलेल्या अग्नीप्रमाणे अधिकाधिक वाढत गेला।
Verse 56
तमालोक्य यमोऽश्रांतं श्रांतंस्तांश्च हतान्स्वकान् । आजगाम समुद्यम्य दंडं महिषवाहनः
त्याला न थकलेला पाहून आणि आपले किंकर थकलेले व मारलेले पाहून, महिषवाहन यम दंड उचलून समोर आला।
Verse 57
ग्रसनस्तु तमायांतमाजघ्ने गदयोरसि । अचिंतयित्वा तत्कर्म ग्रसनस्यांतकोऽरिहा
मग जवळ येणाऱ्या यमाच्या उरावर ग्रसनाने गदेचा घाव घातला; ते कृत्य न सहन होऊन अरिहा अंतक (यम) ने ग्रसनाकडे आपले चित्त वळविले।
Verse 58
व्याघ्रान्दंडेन संजघ्ने स रथान्न्य पतद्भुवि । ततः क्षणेन चोत्थाय संचिंत्यात्मानमुद्धतः
त्याने दंडाने उग्र आक्रमणकर्त्यांना ठार केले आणि रथ भूमीवर कोसळले; मग क्षणात तो उद्धट उठून स्वतःला सावरून स्थिर झाला।
Verse 59
वायुवेगेन सहसा ययौ यमरथं प्रति । पदातिः स रथं तं च समारुह्य यमं तदा
तो वायुवेगाने सहसा यमाच्या रथाकडे धावला। पायदळ असूनही तो त्या रथावर चढून तत्क्षणी यमाजवळ पोहोचला।
Verse 60
योधयामास बाहुभ्यामाकृष्य बलिनां वरः । यमोऽपि शस्त्राण्युत्सृज्च बाहुयुद्धे प्रवर्तते
बलवानांतील श्रेष्ठाने बाहूंनी ओढून यमाशी झुंज दिली. यमानेही शस्त्रे टाकून देऊन बाहुयुद्धात प्रवेश केला.
Verse 61
ग्रसनं कटिवस्त्रे तु यमं गृह्य बलोत्कटः । भ्रामयामास वेगेन संभ्रमाविष्टचेतसम्
मग बलोन्मत्त ग्रसनाने यमाला कटिवस्त्राने धरून वेगाने फिरविले; त्यामुळे यमाचे चित्त संभ्रमित झाले.
Verse 62
विमोच्याथ यमः कष्टात्कंठेऽवष्टभ्य चासुरम् । बाहुभ्यां भ्रामयामास सोऽप्यात्मानममोचयत्
तेव्हा यमाने कष्टाने स्वतःला सोडवून त्या असुराचा कंठ आवळला व दोन्ही बाहूंनी त्याला फिरविले; तरीही तो दैत्य स्वतःला सोडवून गेला.
Verse 63
ततो जघ्नतुरन्योन्यं मुष्टिभिर्निर्दयौ च तौ । दैत्येंद्रस्यातिवीर्यत्वात्परिश्रांततरो यमः
मग ते दोघेही निर्दयपणे मुष्टिप्रहारांनी एकमेकांना मारू लागले. दैत्येंद्राच्या अतिवीर्यामुळे यम अधिकच परिश्रांत झाला.
Verse 64
स्कंधे निधाय दैत्यस्य मुखं विश्रांतिमैच्छत । तमा लक्ष्य ततो दैत्यः श्रांतमुत्पाट्य चौजसा
दैत्याचे मुख खांद्यावर ठेवून यमाने क्षणभर विश्रांती इच्छिली. त्याला थकलेला पाहून दैत्याने बलाने पकडून उग्र वेगाने त्यास उखडून टाकले.
Verse 65
निष्पिपेष महीपृष्ठे विनिघ्नन्पार्ष्णिपाणिभिः । ततो यमस्य वदनात्सुस्राव रुधिरं बहु
त्याने यमाला भूमीवर आपटून टाच व मुठीच्या घावांनी चिरडले. तेव्हा यमाच्या मुखातून पुष्कळ रक्त वाहू लागले.
Verse 66
निर्जीवमिति तं दृष्ट्वा ततः संत्यज्य दानवः । जयं प्राप्योद्धतं नादं मुक्त्वा संत्रास्य देवताः
तो निर्जीवसारखा दिसताच दानवाने त्याला सोडून दिले. जय मिळाला असे मानून त्याने उन्मत्त गर्जना केली; देवता भयभीत झाले.
Verse 67
स्वकं सैन्यं समासाद्य तस्थौ गिरिरिवाचलः
स्वतःच्या सैन्याजवळ येऊन तो दैत्य पर्वतासारखा अचल उभा राहिला.
Verse 68
नादेन तस्य ग्रसनस्य संख्ये महायुधैश्चार्दितसर्वगात्राः । गते कृथांते वसुधां च निष्प्रभे चकंपिरे कांदिशिकाः सुरास्ते
रणात ग्रसनाच्या गर्जनेने आणि महायुधांच्या प्रहारांनी सर्वांग जखमी झालेले, तसेच कृत्तांत (यम) निघून गेल्यावर व पृथ्वी निष्प्रभ झाल्यावर, ते देवता दिग्भ्रांत होऊन थरथर कापू लागले व इकडे-तिकडे पळू लागले.