Adhyaya 14

Verse 1

अर्जुन उवाच । कुमारनाथमाहात्म्यं यत्त्वयोक्तं कथांतरे । तदहं श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण महामुने

अर्जुन म्हणाला—हे महामुने! दुसऱ्या कथाप्रसंगात आपण कुमारनाथाचे जे माहात्म्य सांगितले, ते मला सविस्तर ऐकायचे आहे।

Verse 2

नारद उवाच । तारकं विनिहत्यैव वज्रांगतनयं प्रभुः । गुहः संस्थापयामास लिंगमेतच्च फाल्गुन

नारद म्हणाला—हे फाल्गुना! वज्रांगाचा पुत्र तारक याचा वध करून प्रभु गुहाने हाच लिंग स्थापित केला।

Verse 3

दर्शनाच्छ्रवणाद्ध्यानात्पूजया श्रुतिवंदनैः । सर्वपापापहः पार्थ कुमारेशो न संशयः

हे पार्था! दर्शन, श्रवण, ध्यान, पूजा आणि श्रुती-वंदन यांद्वारे कुमारेश निःसंशय सर्व पापांचा नाश करतो।

Verse 4

अर्जुन उवाच । अत्याश्चर्यमयी रम्या कथेयं पापनाशिनी । विस्तरेण च मे ब्रूहि याथातथ्येन नारद

अर्जुन म्हणाला—ही कथा अत्यंत आश्चर्यमय, रम्य आणि पापनाशिनी आहे। हे नारदा! जशी घडली तशीच, सविस्तर मला सांग।

Verse 5

वज्रांगः कोप्यसौ दैत्यः किंप्रभावश्च तारकः । कथं स निहतश्चैव जातश्चैव कथं गुहः

वज्रांग नावाचा तो दैत्य कोण होता? आणि तारकाची शक्ती काय होती? तो कसा व कोणाकडून मारला गेला, आणि गुह (कुमार) कसा जन्मला?

Verse 6

कथं संस्थापितं लिंगं कुमारेश्वरसंज्ञितम् । किं फलं चास्य लिंगस्य ब्रूहि तद्विस्तरान्मम

कुमारेश्वर नावाचे लिंग कसे प्रतिष्ठापित झाले? आणि या लिंगाच्या पूजेचे फळ काय आहे? ते मला सविस्तर सांगावे।

Verse 7

नारद उवाच । प्रणिपत्य कुमाराय सेनान्ये चेश्वराय च । श्रृणु चैकमनाः पार्थ कुमारचरितं महत्

नारद म्हणाले—कुमार (देवसेनापती) आणि ईश्वर यांना प्रणाम करून, हे पार्था, एकाग्र मनाने कुमाराचे महान चरित्र ऐक.

Verse 8

मानसो ब्रह्मणः पुत्रो दक्षो नाम प्रजापतिः । षष्टिं सोऽजनयत्कन्या वीरिण्यां नाम फाल्गुन

ब्रह्म्याचा मानसपुत्र आणि प्रजापती दक्ष, हे फाल्गुना, वीरिणीपासून साठ कन्यांना जन्म देणारा झाला.

Verse 9

ददो स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । सप्तविंशतिं सोमाय चतस्रोरिष्टनेमिने

त्याने दहा कन्या धर्माला, तेरा कश्यपाला, सत्तावीस सोमाला, आणि चार अरिष्टनेमीला दिल्या.

Verse 10

भूतांगिरः कृशाश्वेभ्यो द्वेद्वे चैव ददौ प्रभुः । नामधेयान्यमूषां च सपत्नीनां च मे श्रृणु

त्या प्रभूंनी भूत, अङ्गिरस आणि कृशाश्व यांना प्रत्येकी दोन-दोन (पत्नी) दिल्या. आता त्या सहपत्नींची नावे माझ्याकडून ऐक.

Verse 11

यासां प्रसूतिप्रभवा लोका आपूरितास्त्रयः । भानुर्लम्बा ककुद्भूमिर्विश्वा साध्या मरुत्वती

ज्यांच्या प्रसूतीतून उत्पन्न झालेल्या संततीने तिन्ही लोक भरून गेले—त्या भानु, लम्बा, ककुद्भूमि, विश्वा, साध्या आणि मरुत्वती होत.

Verse 12

वसुर्सुहूर्ता संकल्पा धर्मपत्न्यः सुताञ्छृणु । भानोस्तु देवऋषभ सुतोऽभवत्

वसु, सुहूर्ता आणि संकल्पा या धर्माच्या पत्नी आहेत; आता त्यांच्या पुत्रांविषयी ऐक. भानुपासून देवऋषभ नावाचा पुत्र झाला.

Verse 13

विद्योत आसील्लंबायां ततश्च स्तनयित्नवः । ककुदः शकटः पुत्रः कीकटस्तनयो यतः

लम्बेपासून विद्योत झाला; त्यानंतर स्तनयित्नव (मेघगर्जनदेव) उत्पन्न झाले. ककुद व शकट हेही पुत्र झाले, आणि त्याच्यापासून कीकट नावाचा पुत्र झाला.

Verse 14

भुवो दुर्गस्तथा स्वर्गो नंदश्चैव ततोऽभवत् । विश्वेदेवाश्च विश्वाया अप्रजांस्तान्प्रचक्षते

भूपासून दुर्ग व स्वर्ग उत्पन्न झाले आणि त्यानंतर नंदही झाला. तसेच विश्वापासून विश्वेदेव झाले—त्यांना अपत्यरहित असे म्हणतात.

Verse 15

साध्या द्वादश साध्याया अर्थसिद्धिस्तु तत्सुतः । मरुत्वान्सुजयंतश्च मरुत्वत्या बभूवतुः

साध्येपासून बारा साध्य उत्पन्न झाले; आणि तिचा पुत्र अर्थसिद्धि झाला. मरुत्वतीपासून मरुत्वान व सुजयंत हे जन्मले.

Verse 16

नरनारायणौ प्राहुर्यौ तौ ज्ञानविदो जनाः । वसोश्च वसवश्चाष्टौ मुहूर्तायां मुहूर्तकाः

तत्त्व जाणणारे लोक त्या दोघांना नर व नारायण म्हणतात. वसूपासून आठ वसु उत्पन्न झाले; आणि मुहूर्तेपासून मुहूर्तक जन्मले.

Verse 17

ये वै फलं प्रयच्छंति भूतानां स्वं स्वकालजम् । संकल्पायाश्च संकल्पः कामः संकल्पजः सुतः

जे सर्व भूतांना त्यांच्या त्यांच्या काळी उत्पन्न होणारे फळ प्रदान करतात. संकल्पेपासून संकल्प जन्मला; आणि संकल्पज पुत्र काम झाला.

Verse 18

सुरूपासूत तनयान्रुद्रानेकादशैव तु । कपाली पिंगलो भीमो विरुपाक्षो विलोहितः

सुरूपेने पुत्रांना जन्म दिला—ते खरोखरच अकरा रुद्र होते: कपाली, पिंगल, भीम, विरूपाक्ष व विलोहित.

Verse 19

अजकः शासनः शास्ता शंभुश्चांत्यो भवस्तथा । रुद्रस्य पार्षदाश्चान्ये विरूपायाः सुताः स्मृताः

अजक, शासन, शास्ता, शंभु, अंत्य तसेच भव—हे आणि रुद्राचे इतर पार्षद विरूपेचे पुत्र म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 20

प्रजापतेरंगिरसः स्वधा पत्नी पितॄनथ । जज्ञे सनी तथा पुत्रमथर्वागिरसं प्रभुम्

प्रजापती अङ्गिरसाची पत्नी स्वधा, पितरांशी संबंधित, हिने सनीला जन्म दिला; आणि पुढे प्रभुरूप पुत्र अथर्वाङ्गिरसालाही उत्पन्न केले।

Verse 21

कृशाश्वस्य च द्वे भार्ये अर्चिश्च दिषणा तथा । अस्त्रगामो ययोः पुत्रः ससंहारः प्रकीर्तितः

कृशाश्वाच्या दोन भार्या होत्या—अर्चिस आणि दिषणा। त्या दोघींचा पुत्र अस्त्रगाम, जो ‘ससंहार’ या नावाने प्रसिद्ध आहे।

Verse 22

पतंगी यामिनी ताम्रा तिमिश्चारिष्टनेमिनः । पतंग्यसूत पतगान्यामिनी शलभानथ

पतंगी, यामिनी, ताम्रा आणि तिमि—या अरिष्टनेमीच्या भार्या होत्या। पतंगीने पक्ष्यांना जन्म दिला आणि यामिनीने पुढे शलभ (टोळ) उत्पन्न केले।

Verse 23

ताम्रायाः श्येनगृध्राद्यास्तिमेर्यादोगणास्तथा । अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूदमिदं जगत्

ताम्रापासून श्येन, गिधाड इत्यादी पक्षी उत्पन्न झाले; तसेच तिमीपासून तिमिर्यादी जलचर-गण प्रकट झाले। म्हणून हे जग कश्यपाच्या पत्नींची संतती असे सांगितले जाते।

Verse 24

श्रृणु नामानि लोकानां मातॄणां शंकराणि च । अदितिर्दितिर्दनुः सिंही दनायुः सुरभिस्तथा

आता लोकांच्या मातांचे नाम आणि शंकर-संबंधी शुभ परंपराही ऐका—अदिती, दिती, दनु, सिंही, दनायु आणि सुरभी।

Verse 25

अरिष्टा विनता ग्रावा दया क्रोधवशा इरा । कद्रुर्मुनिश्च ते चोभे मातरस्ताः प्रकीर्तिताः

अरिष्टा, विनता, ग्रावा, दया, क्रोधवशा व इरा; तसेच कद्रू आणि मुनि—हे दोघेही—माता म्हणून प्रकीर्तित आहेत।

Verse 26

आदित्याश्चादितेः पुत्रा दितेर्दैत्याः प्रकीर्तिताः । दनोश्च दानवाः प्रोक्ता राहुः सिंहीसुतो ग्रहः

आदित्य हे अदितीचे पुत्र मानले गेले; दैत्य हे दितीचे पुत्र प्रकीर्तित आहेत। दनूपासून दानव उत्पन्न झाले; आणि ग्रह राहू हा सिंहिकेचा पुत्र आहे।

Verse 27

दनायुषस्तथा जातो दनायुश्च गणो बली । गावश्च सुरभेर्जातारिष्टापुत्रा युगंधराः

दनायूपासून तसेच दनायुष नावाचा बलवान् गण उत्पन्न झाला। सुरभीपासून गायी जन्मल्या; आणि युगंधर हे अरिष्टेचे पुत्र मानले जातात।

Verse 28

विनतासूत अरुणं गरुडं च महाबलम् । ग्रावायाः श्वापदाः पुत्रा गणः क्रोधवशस्तथा

विनतेने अरुण व महाबली गरुड यांना जन्म दिला। ग्रावापासून श्वापद (हिंस्र पशू) पुत्र झाले; तसेच क्रोधवशापासूनही एक गण उत्पन्न झाला।

Verse 29

जातः क्रोधवशायाश्च इराया भूरुहाः स्मृताः । कद्रूसुताः स्मृता नागा मुनेरप्सरसां गणाः

क्रोधवशापासून (अनेक जीव) उत्पन्न झाले; इरापासून वृक्ष-लता स्मृत आहेत। कद्रूचे पुत्र नाग म्हणून ओळखले जातात; आणि मुनिपासून अप्सरांचे गण उत्पन्न झाले।

Verse 30

तत्र द्वौ तनयौ यौ च दितेस्तौ विष्णुना हतौ । हिरण्यकशिपुर्वीरो हिरण्याक्षस्तथाऽपरः

तेथे दितीचे दोन पुत्र विष्णूने संहृत केले—वीर हिरण्यकशिपु आणि दुसरा हिरण्याक्ष।

Verse 31

ततो निहतपुत्रा सा दितिराराध्य कश्यपम् । अयाचत वरं देवी पुत्रमन्यं महाबलम्

मग पुत्रहानीने व्याकुळ झालेली दिती कश्यपांची आराधना करून देवीने वर मागितला—अतिबलवान दुसरा पुत्र।

Verse 32

समरे शक्रहंतारं स तस्या अददात्प्रभुः । नियमे चापि वर्तस्व वर्षाणां च सहस्रकम्

प्रभूंनी तिला वर दिला—समरात शक्राचा वध करणारा पुत्र; आणि म्हणाले—“हजार वर्षे कठोर नियम पाळ.”

Verse 33

इत्युक्ता सा तथा चक्रे पुष्करस्था समाहिता । वर्तंत्या नियमे तस्याः सहस्राक्षः समाहितः

असे सांगितल्यावर तिने तसेच केले—पुष्करात स्थिरचित्त होऊन राहिली; तिचा नियम चालू असता सहस्राक्ष (इंद्र)ही सावध व एकाग्र राहिला।

Verse 34

उपासामाचरद्भक्त्या सा चैनमन्वमन्यत । दशवत्सरशेषस्य सहस्रस्य तदा दितिः

ती भक्तिभावाने उपासना करीत राहिली आणि मनाने त्यांचे सतत स्मरण-आदर करीत राहिली; तेव्हा दितीच्या हजार वर्षांत फक्त दहा वर्षे उरली।

Verse 35

उवाच शक्रं सुप्रीता भक्त्या शक्रस्य तोषिता । दितिरुवाच । अत्रोत्तीर्णव्रतप्रायां विद्धि देवसत्तम

भक्तीने शक्राला अतिशय प्रसन्न करून, त्याला संतुष्ट करून ती बोलली। दिती म्हणाली—“हे देवश्रेष्ठ! येथे माझे व्रत जवळजवळ पूर्ण झाले आहे, असे जाण।”

Verse 36

भविष्यति तव भ्राता तेन सार्धमिमां श्रियम् । भोक्ष्यसे त्वं यथानयायं त्रैलोक्यं हतकंटकम्

“तुझा भाऊ उत्पन्न होईल; आणि त्याच्यासह तू ही राज्यश्री व वैभव भोगशील—ज्यायोगे हे त्रैलोक्य न्यायाने चालेल व त्यातील काटे-उपद्रव नष्ट होतील।”

Verse 37

इत्युक्त्वा निद्रयाविष्टा चरणाक्रांतमूर्धजा । दिवा सुप्ता दितिर्देवी भाव्यर्थबलनोदिता

असे बोलून देवी दिती निद्राग्रस्त झाली; तिचे केस पायाखाली दाबले गेले. भावी घटनेच्या बळाने प्रेरित होऊन ती दिवसा झोपली।

Verse 38

तत्तु रंध्रमवेक्ष्यैव योगमूर्तिस्तदाविशत् । जठरस्थं दितेर्गर्भं चक्रे वज्रेण सप्तधा

ते रंध्र पाहताच शक्राने योगमूर्ती धारण करून तत्क्षणी प्रवेश केला. वज्राने त्याने दितीच्या उदरस्थ गर्भाचे सात भाग केले।

Verse 39

एकैकं च पुनः खण्डं चकार मघवा ततः । सप्तधा सप्तधा कोपादुद्बुध्य च ततो दितिः

मग नंतर मघवाने प्रत्येक खंड पुन्हा विभागला—सात-सात करून, आणि पुन्हा सात-सात करून. तेव्हा दिती क्रोधाने जागी झाली।

Verse 40

न हंतव्यो न हंतव्य इति सा शक्रमब्रवीत् । वज्रेण कृत्त्यमानानां बुद्धा सा रोदनेन च

ती इंद्राला म्हणाली, "मारू नकोस, मारू नकोस!" वज्राने कापले जात असताना त्यांच्या रडण्यावरून तिला ते समजले.

Verse 41

ततः शक्रश्च मा रोदीरिति तांस्तान्यथाऽवदत् । निर्गत्य जठरात्तस्मात्ततः प्रांजलिरग्रतः

तेव्हा इंद्राने त्यांना "रडू नका" असे सांगितले. त्या गर्भातून बाहेर पडून ते हात जोडून त्याच्या समोर उभे राहिले.

Verse 42

उवाच वाक्यं चात्रस्तो मातरं रिषपूरिताम् । दिवास्वापं कृथा मातः पादाक्रांतशिरोरुहा

तेव्हा घाबरलेल्या त्याने रागावलेल्या आईला म्हटले, "हे माते, तू दिवसा झोपलीस आणि तुझे केस पायांना लागले होते."

Verse 43

सुप्ताथ सुचिरं वाते धिन्नो गर्भो मया तव । कृता एकोनपंचाशद्भागा वज्रेण ते सुताः

"तू बराच वेळ झोपली असताना, मी वाऱ्याच्या रूपात तुझा गर्भ कापला. वज्राने तुझ्या पुत्रांचे एकोणपन्नास भाग केले."

Verse 44

सत्यं भवतु ते वाक्यं सार्धं भोक्ष्यामि तैः श्रियम् । दास्यामि तेषां स्थानानि दिवि यावदहं दिते

"तुझे वचन खरे ठरो. मी त्यांच्यासह ऐश्वर्य भोगीन. हे दिती, जोपर्यंत मी आहे, तोपर्यंत मी त्यांना स्वर्गात स्थान देईन."

Verse 45

मा रोदीरिति मे प्रोक्ताः ख्याताश्च मरुतस्त्विति । इत्युक्ता सा च सव्रीडा दितिर्जाता निरुत्तरा

“रडू नका”—असे मी त्यांना सांगितले; म्हणून ते ‘मरुत’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. हे ऐकून लज्जित दिती नि:शब्द झाली.

Verse 46

सार्धं तैर्गतवानिंद्रो दिगंते वायवः स्मृताः । ततः पुनश्च भर्तारं दितिः प्रोवाच दुःखिता

त्यांच्यासह इंद्रही निघून गेला; ते दिशांच्या टोकांवर संचार करणारे वायू म्हणून स्मरणात आहेत. मग दुःखी दितीने पुन्हा पतीला सांगितले.

Verse 47

पुत्रं मे भगवन्देहि शक्रहंतारमूर्जितम् । यो नास्त्रशस्त्रैर्वध्यत्वं गच्छेत्त्रिदिववासिनाम्

हे भगवन्, मला एक पुत्र द्या—पराक्रमी, शक्रहंता—ज्याला त्रिदिववासी अस्त्र-शस्त्रांनी वध करू शकणार नाहीत.

Verse 48

न ददास्युत्तरं विद्धि मृतामेव प्रजापते । इत्युक्तः स तदोवाच तां पत्नीमतिदुःखिताम्

“मी उत्तर देणार नाही; हे प्रजापते, ती तर मृतप्राय आहे,” असे सांगितल्यावर तो तेव्हा अत्यंत दुःखी पत्नीला म्हणाला.

Verse 49

दशवर्षसहस्राणि तपोनिष्ठा तु तप्स्यसे । वज्रसारमयैरंगैरच्छेद्यैरायसैर्दृढैः

तू तपोनिष्ठ होऊन दहा हजार वर्षे तप करशील; तेव्हा (पुत्र) वज्रसारमय अवयवांचा, अछेद्य, लोखंडासारखा कठोर व दृढ असेल.

Verse 50

वज्रांगोनाम पुत्रस्ते भविता धर्मवत्सलः । सा तु लब्धवरा देवी जगाम तपसे वनम्

तुझा पुत्र ‘वज्राङ्ग’ या नावाने प्रसिद्ध होईल व धर्मवत्सल असेल. वर प्राप्त करून ती देवी तपश्चर्येसाठी वनात गेली.

Verse 51

दशवर्षसहस्राणि तपो घोरं समाचरत् । तपसोंऽते भगवती जनयामास दुर्जयम्

दहा हजार वर्षे तिने घोर तप आचरले. त्या तपाच्या शेवटी भगवतीने दुर्जय असा पुत्र प्रसविला.

Verse 52

पुत्रमप्रतिकर्माणमजेयं वज्रदुश्छिदम् । स जातामात्र एवाभूत्सर्वशा स्त्रार्थपारगः

तिने असा पुत्र प्रसविला जो प्रतिकारास परे, अजेय व वज्रासारखा अछेद्य होता. जन्मताच तो सर्व शस्त्रांच्या अर्थ-प्रयोगात पारंगत झाला.

Verse 53

उवाच मातरं भक्त्या मातः किं करवाण्यहम् । तमुवाच ततो हृष्टा दितिर्दैत्याधिपं सुतम्

त्याने भक्तीने मातेला विचारले—“माते, मी काय करू?” तेव्हा हर्षित दितीने आपल्या पुत्राला, दैत्याधिपतीला, सांगितले.

Verse 54

बहवो मे हताः पुत्राः सहस्राक्षेण पुत्रक । तेषआमपचितिं कर्तुमिच्छे शक्रवधादहम्

बाळा, सहस्राक्ष (इंद्र) यांनी माझे अनेक पुत्र मारले आहेत. त्यांचा प्रतिशोध घेण्यासाठी मला शक्राचा वध करावयाचा आहे.

Verse 55

बाढमित्येव सं प्रोच्य जगाम त्रिदिवं बली । ससैन्यं समरे शक्रं स च बाह्वायुधोऽजयत्

“बाढम्” असे म्हणत तो पराक्रमी त्रिदिवास गेला। रणांगणी सैन्यासह शक्रास जिंकून बाह्वायुधच विजयी झाला।

Verse 56

पादेनाकृष्य देवेंद्रं सिंहः क्षुद्रमृगं यथा । मातुरंतिकमागच्छद्याचमानं भयातुरम्

सिंह जसा क्षुद्र मृगाला ओढतो तसा पायाने देवेंद्राला ओढून तो आला। भयाकुल इंद्र दया मागत असता तो मातेजवळ पोहोचला।

Verse 57

एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा कश्यपश्च महातपाः । आगता तत्र संत्रस्तावथो ब्रह्मा जगाद तम्

याच दरम्यान ब्रह्मा आणि महातपस्वी कश्यप घाबरून तेथे आले. मग ब्रह्माने त्याला संबोधिले.

Verse 58

मुंचामुं पुत्र याचंतं किमनेन प्रयोजनम् । अवमानो वधः प्रोक्तो वीरसंभावितस्य च

“पुत्रा, याचना करणाऱ्यास सोड; याचा काय उपयोग? जो वीर मानला जातो, त्याच्यासाठी अपमान हाच वधासमान म्हटला आहे.”

Verse 59

अस्मद्वाक्येन यो मुक्तो जीवन्नपि मृतो हि सः । शत्रुं ये घ्नंति समरे न ते वीराः प्रकीर्तिताः

“आमच्या वचनाने जो मुक्त होतो, तो जिवंत असूनही जणू मृतच. समरात अशा सोडलेल्या शत्रूला जे मारतात, ते वीर म्हणून कीर्तिले जात नाहीत.”

Verse 60

कृत्वा मानपरिग्लनिं ये मुंचंति वरा हि ते । यतामान्यतमं मत्वा त्वया मातुर्वचः कृतम्

जे मानभंगाची जखम करूनही शत्रूला सोडतात, तेच खरे श्रेष्ठ होत. तू मातृवचन सर्वाधिक मान्य मानून त्याचे पालन केलेस.

Verse 61

तथा पितुर्वचः कार्यं मुंचामुं पुत्र वासवम् । एतच्छ्रुत्वा तु वज्रांगः प्रणतो वाक्यमब्रवीत्

तसेच, पुत्रा, पित्याचे वचनही अवश्य करावे—वासव (इंद्र) याला सोड. हे ऐकून वज्रांगाने नमस्कार करून उत्तर दिले.

Verse 62

न मे कृत्यमनेनास्ति मातुराज्ञा कृता मया । त्वं सुरासुरनाथो वै मम च प्रपितामहः

मला आता याच्याशी काही काम नाही; मातृआज्ञा मी पूर्ण केली आहे. आणि आपण देव-असुरांचे नाथ आहात, तसेच माझे प्रपितामहही आहात.

Verse 63

करिष्ये त्वद्वचो देव एष मुक्तः शतक्रतुः । न च कांक्षे शक्रभुक्तामिमां त्रैलोक्यराजताम्

हे देव, मी तुमच्या वचनाप्रमाणे करीन; हा शतक्रतु (इंद्र) मुक्त झाला. शक्राने भोगलेली ही त्रैलोक्य-राजता मला नको.

Verse 64

परभुक्ता यथा नारी परभुक्तामिवस्रजम् । यच्च त्रिभुवनेष्वस्ति सारं तन्मम कथ्यताम्

जशी परभोगी स्त्री त्याज्य, आणि जशी दुसऱ्याने घातलेली माळ—तशीच ही (सत्ता) आहे. त्रिभुवनात जे खरे सार आहे ते मला सांगा.

Verse 65

ब्रह्मोवाच । तपसो न परं किंचित्तपो हि महतां धनम् । तपसा प्राप्यते सर्वं तपोयोग्योऽसि पुत्रक

ब्रह्मदेव म्हणाले—तपापेक्षा श्रेष्ठ काही नाही; तप हेच महात्म्यांचे धन आहे। तपाने सर्व काही प्राप्त होते. हे पुत्रा, तू तपास योग्य आहेस.

Verse 66

वज्रांग उवाच । तपसे मे रतिर्देव न विघ्नं तत्र मे भवेत् । त्वत्प्रसादेन भगवन्नित्युक्त्वा विरराम सः

वज्रांग म्हणाला—हे देव, तपातच माझी रती आहे; त्यात मला कोणताही विघ्न होऊ नये. हे भगवन्, तुमच्या प्रसादाने—असे बोलून तो विरत झाला.

Verse 67

ब्रह्मोवाच । क्रूरभावं परित्यज्य यदीच्छसि तपः सुत । अनया चित्तबुद्ध्या तत्त्वयाप्तं जन्मनः फलम्

ब्रह्मदेव म्हणाले—हे सुत, जर तू तप इच्छितोस तर क्रूरभाव सोड. या सत्यचित्त व शुद्ध बुद्धीने जन्माचे फळ प्राप्त होते.

Verse 68

इत्युक्त्वा पद्मजः कन्यां ससर्ज्जयतलोचनाम् । तामस्मै प्रददौ देवः पत्न्यर्थं पद्मसंभवः

असे बोलून पद्मज ब्रह्मदेवांनी लज्जेने खाली नजर असलेली एक कन्या निर्माण केली. पद्मसम्भव देवाने तिला पत्नी म्हणून त्याला अर्पण केले.

Verse 69

वरांगीति च नामास्याः कृतवांश्च पितामहः । जगाम च ततो ब्रह्मा कश्यपेन समं दिवम्

पितामह ब्रह्मदेवांनी तिचे नाव ‘वरांगी’ असे ठेवले. नंतर ब्रह्मा कश्यपासह स्वर्गलोकास गेले.

Verse 70

वज्रांगोऽपि तया सार्धं जगाम तपसे वनम् । ऊर्द्धूबाहुः स दैत्येंद्रोऽतिष्ठदब्दसहस्रकम्

वज्रांगही तिच्यासह तपासाठी वनात गेला. तो दैत्येंद्र उर्ध्वबाहू होऊन हजार वर्षे स्थिर उभा राहिला.

Verse 71

कालं कमलपत्राक्षः शुद्धबुद्धिर्महातपाः । तावानधोमुखः कालं तावत्पंचाग्निसाधकः

कमलपत्राक्ष, शुद्धबुद्धी महातपस्वी काही काळ अधोमुख राहिला; आणि तितक्याच काळ पञ्चाग्नि-साधना केली.

Verse 72

निराहारो घोरतपास्तपोराशिरजायत । ततः सोंऽतर्जले चक्रे कालं वर्षसहस्रकम्

निराहार राहून घोर तप करीत तो तपाचा पर्वतच झाला. मग तो जलांतर्गत हजार वर्षे काळ राहिला.

Verse 73

जलांतरप्रविष्टस्य तस्य पत्नी महाव्रता । तस्यैव तीरे सरसस्तत्परा मौनमाश्रिता

तो जलात प्रविष्ट झाल्यावर त्याची महाव्रता पत्नी त्याच सरोवराच्या तीरावर, त्याच्यातच तल्लीन होऊन, मौनव्रत धारण करून राहिली.

Verse 74

निराहारं पतिं मत्वा तपस्तेपे पतिव्रता । तस्यास्तपसि वर्तंत्या इंद्रश्चक्रे विभीषिकाम्

पती निराहार आहे असे मानून त्या पतिव्रतेने तप केले. ती तपात स्थिर राहिल्यावर इंद्राने तिला विचलित करण्यासाठी भय उत्पन्न केले.

Verse 75

भूत्वा तु मर्कटाकारस्तस्याअभ्याशमागतः । अपविध्य दृशं तस्या मूत्रविष्ठे चकार सः

माकडाचे रूप धारण करून तो तिच्या जवळ आला. तिची नजर चुकवून त्याने तिथे मलमूत्र विसर्जन केले, जेणेकरून तिचे व्रत भंग पावेल.

Verse 76

तथा विलोलवसनां विलोलवदनां तथा । विलोलकेशां तां चक्रे विधित्सुस्तपसः क्षतिम्

तिच्या तपश्चर्येचा भंग करण्याच्या उद्देशाने त्याने तिचे वस्त्र, चेहरा आणि केस अस्ताव्यस्त केले.

Verse 77

ततश्च मेषरूपेण क्लेशं तस्याश्चकार सः । ततो भुजंगरूपेण बद्धा चरणयोर्द्वयोः

त्यानंतर मेंढ्याचे रूप घेऊन त्याने तिला त्रास दिला. मग सापाचे रूप धारण करून तिचे दोन्ही पाय जखडले.

Verse 78

अपाकर्षत दूरं स तस्माद्देवभृतस्तथा । तपोबालाच्च सा तस्य न वध्यत्वं जगाम ह

त्या देवाने (इंद्राने) तिला तिथून दूर ओढले, परंतु तपोबलामुळे ती त्याला वश झाली नाही आणि तिला मारणे त्याला शक्य झाले नाही.

Verse 79

क्षमया च महाभागा क्रोधमण्वपि नाकरोत् । ततो गोमायुरूपेण तमदूषयदाश्रमम्

त्या महाभागेने क्षमाशीलतेमुळे जराही क्रोध केला नाही. तेव्हा कोल्ह्याचे रूप घेऊन त्याने तो आश्रम दूषित केला.

Verse 80

अग्निरूपेण तस्याश्च स ददाह महाश्रमम् । चकर्ष वायुरूपेण महोग्रेण च तां शुभाम् । एवं सिहवृकाद्याभिर्भीषिकाभिः पुनःपुनः

अग्निरूपाने त्याने तिचा महान आश्रम जाळून टाकला; आणि अतिभयंकर वायुरूप धारण करून त्या शुभ स्त्रीला ओढून नेले. अशा रीतीने सिंह, लांडगा इत्यादी भयानक विभीषिकांनी तो वारंवार तिचा संकल्प ढळवू पाहत होता।

Verse 81

विरराम यदा नैव वज्रांगमहिषी तदा । शैलस्य दुष्टतां मत्वा शापं दातुं व्यवस्यत

वज्राङ्गाची महिषी जेव्हा अजिबात विराम पावली नाही, तेव्हा शैलाची दुष्टता जाणून तिने शाप देण्याचा निश्चय केला।

Verse 82

तां शापाभिमुखीं दृष्ट्वा शैलः पुरुषाविग्रहः । उवाच तां वरारोहां त्वरयाथ सुलोचनाम्

तिला शाप देण्यास उद्यत पाहून शैलाने पुरुषरूप धारण केले आणि त्या वरारोहा, सुलोचना स्त्रीला म्हणाला—“त्वरा करू नकोस/लवकर थांब।”

Verse 83

शैल उवाच । नाहं महाव्रते दुष्टः सेव्योऽहं सर्वदेहिनाम् । अतिखेदं करोत्येष ततः क्रुद्धस्तु वृत्रहा

शैल म्हणाला—“या महाव्रतात मी दुष्ट नाही; सर्व देहधाऱ्यांनी मला सेवावे असा मी आहे. पण हा (इंद्र) फार क्लेश देतो; म्हणून वृत्रहा क्रुद्ध होऊन असे करीत आहे।”

Verse 84

एतस्मिन्नंतरे जातः कालो वर्षसहस्रिकः । तस्मिन्याते स भगवान्काले कमलसंभवः

याच दरम्यान हजार वर्षांचा काळ लोटला. तो काळ संपताच भगवान कमलसम्भव (ब्रह्मा) प्रकट झाले।

Verse 85

तुष्टः प्रोवाच वज्रांगं तमागम्य जलाशये

संतुष्ट होऊन तो जलाशयाच्या तीरावर वज्राङ्गाजवळ आला आणि त्यास बोलला।

Verse 86

ब्रह्मोवाच । ददामि सर्वकामांस्ते उत्तिष्ठ दितिनन्दन । एवमुक्तस्तदोत्थाय दैत्येंद्रस्तपसो निधिः । उवाच प्रांजलिर्वाक्यं सर्वलोकपितामहम्

ब्रह्मा म्हणाले—“तुला सर्व इच्छित वर देतो; उठ, दितिनंदना।” असे ऐकून तपोनिधी दैत्येंद्र उठला व हात जोडून सर्वलोकपितामहास वचन बोलला।

Verse 87

वज्रांग उवाच । आसुरो मेऽस्तु मा भावः शक्रराज्ये च मा रतिः । तपोधर्मरतिश्चास्तु वृणोम्येतत्पितामह

वज्राङ्ग म्हणाला—“माझ्यात आसुरी भाव नसो, आणि शक्राच्या राज्यातही रती नसो. तप व धर्म यातच माझी रती असो—हे पितामह, हेच मी निवडतो।”

Verse 88

एवमस्त्विति तं ब्रह्मा प्राह विस्मितमानसः । उपेक्षते च शक्रं स भाव्यर्थं कोऽतिवर्तते

ब्रह्मा विस्मित मनाने म्हणाला—“एवमस्तु।” आणि त्याने शक्राची उपेक्षा केली; कारण जे भावी आहे ते कोण ओलांडू शकतो?

Verse 89

ऋषयो मनुजा देवाः शिवब्रह्ममुखा अपि । भाव्यर्थं नाति वर्तंते वेलामिव महोदधिः

ऋषी, मनुष्य, देव—शिव व ब्रह्माही—भावी गोष्ट ओलांडत नाहीत; जसा महोदधी आपली वेला ओलांडत नाही।

Verse 90

इति चिंत्य विरिंचोऽपि तत्रैवांतरधीयत । वज्रांगोऽपि समाप्ते तु तपसि स्थिरसंयमः

असे चिंतन करून विरिंच (ब्रह्मा) तेथेच अंतर्धान पावले. आणि वज्रांगाचे तप पूर्ण होताच तो संयमात स्थिर व दृढ राहिला.

Verse 91

आहारमिच्छन्स्वां भार्यां न ददर्शाश्रमे स्वके । भार्याहीनोऽफलश्चेति स संचिंत्य इतस्ततः

आहाराची इच्छा करून तो आपल्या आश्रमात स्वतःची पत्नी पाहू शकला नाही. ‘पत्नीविना मी निष्फळ’ असे मानून तो इकडे-तिकडे वारंवार विचार करू लागला.

Verse 92

विलोकयन्स्वकां भार्यां विधित्सुः कर्म नैत्यकम् । विलोकयन्ददर्शाथ इहामुत्र सहयिनीम्

नित्यकर्म करण्याची इच्छा धरून तो आपल्या पत्नीचा शोध घेत राहिला; शोधता शोधता त्याने तिला पाहिले—जी इहलोकी व परलोकी त्याची सहचरी आहे.

Verse 93

रुदन्तीं स्वां प्रियां दीनां तरुप्रच्छादिताननाम् । तां विलोक्य ततो दैत्यः प्रोवाच परिसांत्वयन्

त्याने आपल्या प्रियेला पाहिले—दीन होऊन रडणारी, वृक्षांच्या आड तिचे मुख झाकलेले. तिला पाहून दैत्याने तिला धीर देत बोलले.

Verse 94

वज्रांग उवाच । केन तेऽपकृतं भीरु वर्तंत्यास्तपसि स्वके । कथं रोदिषि वा बाले मयि जीवति भर्तरि । कं वा कामं प्रयच्छामि शीघ्रं प्रब्रूहि भामिनि

वज्रांग म्हणाला—हे भीरू! स्वतःच्या तपात वर्तत असताना तुझा अपकार कोणी केला? हे बाले! मी तुझा पती जिवंत असताना तू का रडतेस? हे भामिनी! जी इच्छा असेल ती लवकर सांग; मी ती पूर्ण करीन.

Verse 95

गृहेश्वरीं सद्गुणभूषितां शुभां पंग्वंधयोगेन पतिं समेताम् । न लालयेत्पूरयेन्नैव कामं स किं पुमान्न पुमान्मे मतोस्ति

जो मनुष्य सद्गुणांनी विभूषित, शुभ अशा गृहेश्वरीचे, जिला पंगु-अंध न्यायाने योगायोगाने पती प्राप्त झाला आहे, लाड करत नाही आणि तिची इच्छा पूर्ण करत नाही, तो कसला पुरुष? माझ्या मते तो पुरुषच नाही.