Adhyaya 6

Verse 1

व्यास उवाच । उपकाराय साधूनां गृहस्थाश्रमवासिनाम् । यथा च क्रियते धर्मो यथावत्कथयामि ते

व्यास म्हणाले—गृहस्थाश्रमात राहणाऱ्या साधूजनांच्या उपकारासाठी, धर्म जसा यथाविधी आचरला जातो तसा मी तुला सांगतो।

Verse 2

वत्स गार्हस्थ्यमास्थाय नरः सर्वमिदं जगत् । पुष्णाति तेन लोकांश्च स जयत्यभिवांछितान्

वत्सा, गार्हस्थ्याचा आश्रय घेतल्याने मनुष्य हे सर्व जग पोसतो; आणि त्याच आधाराने तो इच्छित लोक व विजय प्राप्त करतो।

Verse 3

पितरो मुनयो देवा भूतानि मनुजास्तथा । क्रिमिकीटपतंगाश्च वयांसि पितरोऽसुराः

पितर, मुनि, देव, सर्व भूतप्राणी व मनुष्य—कृमी, कीटक, पतंग, पक्षी, पितृगण तसेच असुरही—हे सर्व त्या पवित्र धर्मव्यवस्थेनेच पोसले जातात।

Verse 4

गृहस्थमुपजीवंति ततस्तृप्तिं प्रयांति च । मुखं वास्य निरीक्षंते अपो नो दास्यतीति च

ते गृहस्थावरच उपजीविका करतात आणि त्याच्यामुळे तृप्त होतात; ते त्याचे मुख पाहत राहतात—“तो आपल्याला पाणी देईल की नाही?”

Verse 5

सर्वस्याधारभूता ये वत्स धेनुस्त्रयीमयी । अस्यां प्रतिष्ठितं विश्वं विश्वहेतुश्च या मता

हे वत्सा! त्रयीमयी ही धेनू सर्वांचा आधार आहे। हिच्यातच सर्व विश्व प्रतिष्ठित आहे; आणि हिलाच जगताचे कारण मानले जाते।

Verse 6

ऋक्पृष्ठासौ यजुःसंध्या सामकुक्षिपयोधरा । इष्टापूर्तविषाणा च साधुसूक्ततनूरुहा

तिची पाठ म्हणजे ऋग्वेद, तिच्या संध्या म्हणजे यजुर्वेद; तिचे उदर व स्तन म्हणजे सामवेद। तिची शिंगे इष्ट व पूर्त (यज्ञ व दान-पुण्य) आहेत, आणि तिचे अंगावरील रोम साधूंच्या स्तुतिवचनांनी बनलेले आहेत।

Verse 7

शांति पुष्टिशकृन्मूत्रा वर्णपादप्रतिष्ठिता । उपजीव्यमाना जगतां पदक्रमजटाघनैः

तिचे शेण व मूत्र म्हणजे शांती व पुष्टी; ती वर्णरूपी पायांवर प्रतिष्ठित आहे। तिच्या खुरांच्या पदक्रमाने व घन जटागुच्छांनी सर्व जग उपजीविका करते।

Verse 8

स्वाहाकारस्वधाकारौ वषट्कारश्च पुत्रक । हन्तकारस्तथै वान्यस्तस्याः स्तनचतुष्टयम्

हे पुत्रा, त्या धेनूचे चार स्तन आहेत—‘स्वाहा’चा उच्चार, ‘स्वधा’चा उच्चार, ‘वषट्’चा उच्चार आणि तसेच ‘हन्ता’चा उच्चार—हेच तिचे स्तनचतुष्टय सांगितले आहे।

Verse 9

स्वाहाकारस्तनं देवाः पितरश्च स्वधामयम् । मुनयश्च वषट्कारं देवभूतसुरेश्वराः

देव ‘स्वाहा’ स्तनातून पितात, पितर ‘स्वधा’मय स्तनातून; आणि मुनि ‘वषट्’ स्तनातून पितात—अशा रीतीने दिव्य सत्त्वे, भूतगण व सुरेश्वर पोषण प्राप्त करतात।

Verse 10

हन्तकारं मनुष्याश्च पिबंति सततं स्तनम् । एवमध्यापयेदेव वेदानां प्रत्यहं त्रयीम्

मनुष्य ‘हन्ता’ नावाच्या स्तनातून सतत पितात। म्हणून, हे देव, वेदांची त्रयी दररोज यथाविधी अध्यापन करावी।

Verse 11

तेषामुच्छेदकर्त्ता यः पुरुषोऽनंतपापकृत् । स तमस्यंधतामिस्रे नरके हि निमज्जति

जो पुरुष त्यांचा उच्छेद करतो तो अनंत पाप करणारा होय; तो ‘अंधतामिस्र’ नावाच्या नरकात, घोर अंधारात, निश्चयाने बुडतो।

Verse 12

यस्त्वेनां मानवो धेनुं स्वर्वत्सैरमरादिभिः । पूजयत्युचिते काले स स्वर्गायोपपद्यते

परंतु जो मनुष्य योग्य काळी या धेनूची—तिच्या दिव्य वत्सासह व अमरगणांसह—पूजा करतो, तो स्वर्गास पात्र ठरतो।

Verse 13

तस्मात्पुत्र मनुष्येण देवर्षि पितृमानवाः । भूतानि चानुदिवसं पोष्याणि स्वतनुर्यथा

म्हणून, पुत्रा, मनुष्याने देव-ऋषी, पितर, सहमानव आणि सर्व भूतप्राणी यांचे प्रतिदिन आपल्या देहाप्रमाणेच पोषण करावे।

Verse 14

तस्मात्स्नातः शुचिर्भूत्वा देवर्षिपितृतर्पणम् । यज्ञस्यांते तथैवाद्भिः काले कुर्यात्समाहितः

म्हणून स्नान करून शुद्ध होऊन, योग्य वेळी एकाग्र मनाने—विशेषतः पूजा व यज्ञाच्या शेवटी—जलाने देव-ऋषी व पितरांचे तर्पण करावे।

Verse 15

सुमनोगन्धपुष्पैश्च देवानभ्यर्च्य मानवः । ततोग्नेस्तर्पणं कुर्याद्द्याच्चापि बलींस्तथा

शुभ मनाने सुगंधी पुष्पांनी देवांची अर्चना करून, मग अग्नीचे तर्पण करावे आणि विधिपूर्वक बलिदानही अर्पण करावे।

Verse 16

नक्तंचरेभ्यो भूतेभ्यो बलिमाकाशतो हरेत् । पितॄणां निर्वपेत्तद्वद्दक्षिणाभिमुखस्ततः

रात्रीसंचारी भूतप्राण्यांसाठी उंच ठिकाणाहून बलि टाकावी; तसेच दक्षिणाभिमुख होऊन पितरांसाठीही अर्पण ठेवावे।

Verse 17

गृहस्थस्तत्परो भूत्वा समाहितमानसः । ततस्तोयमुपादाय तेष्वेवार्पण सत्क्रियाम्

गृहस्थाने या कर्तव्यांत तत्पर व एकाग्र मनाने, मग पाणी घेऊन विधिपूर्वक त्यांनाच योग्य सत्क्रिया-रूप अर्पण करावे।

Verse 18

स्थानेषु निक्षिपेत्प्राज्ञो नाम्ना तूदिश्य देवताः । एवं बलिं गृहे दत्त्वा गृहे गृहपतिः शुचिः

प्राज्ञ गृहस्थाने देवतांची नावे उच्चारून योग्य स्थानी बलि ठेवावी. अशा रीतीने घरी बलि दिल्यावर गृहपती आपल्या घरात शुद्ध राहतो.

Verse 19

आचम्य च ततः कुर्यात्प्राज्ञो द्वारावलोकनम् । मुहूर्तस्याष्टमं भागमुदीक्षेतातिथिं ततः

आचमन करून मग प्राज्ञाने दाराकडे पाहावे. मुहूर्ताच्या आठव्या भागाइतका वेळ अतिथी येतो का ते पाहत प्रतीक्षा करावी.

Verse 20

अतिथिं तत्र संप्राप्तमर्घ्यपाद्योदकेन च । बुभुक्षुमागतं श्रांतं याचमानमकिंचनम्

तेथे आलेल्या अतिथीस—भुकेला, श्रांत, मदत मागणारा व निर्धन—अर्घ्य व पाद्यजल देऊन आदराने स्वीकारावे.

Verse 21

ब्राह्मणं प्राहुरतिथिं संपूज्य शक्तितो बुधैः । न पृछेत्तत्राचरणं स्वाध्यायं चापि पंडितः

बुधजन ब्राह्मणालाच ‘अतिथी’ म्हणतात. त्याची शक्तीनुसार पूजा करून, पंडित गृहस्थाने तेथे त्याचे आचरण किंवा स्वाध्याय याविषयी चौकशी करू नये.

Verse 22

शोभनाशोभनाकारं तं मन्येत प्रजापतिम् । अनित्यं हि स्थितो यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते

अतिथी शोभन असो वा अशोभन, त्याला प्रजापतीस्वरूपच मानावे. कारण त्याचे थांबणे अनित्य असते, म्हणून त्याला ‘अतिथी’ म्हणतात.

Verse 23

तस्मै दत्त्वा तु यो भुंक्ते स तु भुंक्तेऽमृतं नरः । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रति निवर्तते

जो अतिथीस प्रथम दान देऊन मग भोजन करतो, तो मनुष्य खरोखर अमृताचे सेवन करतो. परंतु ज्याच्या घरातून अतिथी आशाभंग होऊन परत जातो—

Verse 24

स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति । अपि वा शाकदानेन यद्वा तोयप्रदानतः । पूजयेत्तं नरः भक्त्या तेनैवातो विमुच्यते

तो (अतिथी) त्याचे दुष्कृत्य त्याच्याकडे ठेवून आणि त्याचे पुण्य घेऊन निघून जातो. म्हणून मनुष्याने भक्तीने अतिथीचा सत्कार करावा—शाकदानाने किंवा जलप्रदानाने जरी केले तरी; त्यानेच तो या दोषातून मुक्त होतो.

Verse 25

युधिष्ठिर उवाच । विवाहा ब्राह्मदैवार्षाः प्राजापत्यासुरौ तथा । गांधर्वो राक्षसश्चापि पैशाचोष्टम उच्यते

युधिष्ठिर म्हणाला—विवाहांचे प्रकार ब्राह्म, दैव, आर्ष; तसेच प्राजापत्य व आसुर; तसेच गांधर्व व राक्षस, आणि आठवा पैशाच असे सांगितले आहे.

Verse 26

एतेषां च विधिं ब्रूहि तथा कार्यं च तत्त्वतः । गृहस्थानां तथा धर्मान्ब्रूहि मे त्वं विशेषतः

या (विवाहप्रकारांची) विधी मला सांगा, आणि तत्त्वतः काय करावे तेही स्पष्ट करा. तसेच गृहस्थांचे धर्म विशेषतः मला सांगावे.

Verse 27

पराशर उवाच । स ब्राह्मो वरमाहूय यत्र कन्या स्वलंकृता । दीयते तत्सुतः पूयात्पुरुषानेकविंशतिम्

पराशर म्हणाला—ज्या ठिकाणी वराला बोलावून, सुशोभित कन्येचे दान केले जाते, तो ब्राह्म-विवाह होय. त्या विवाहातून जन्मलेला पुत्र एकवीस पिढ्यांतील पुरुषांना पवित्र करतो.

Verse 28

यज्ञस्थायर्त्विजे दैवस्तज्जः पाति चतुर्दश । वरादादाय गोद्वन्द्वमार्षस्तज्जः पुनाति षट्

यज्ञात स्थाय ऋत्विजास कन्यादान करणे हा ‘दैव-विवाह’; त्यातून जन्मलेली संतती चौदा पिढ्यांचे रक्षण करते. वराकडून गो-युगल स्वीकारून जो ‘आर्ष-विवाह’, त्यातून जन्मलेली संतती सहा पिढ्या पावन करते.

Verse 29

सहोभौ चरतां धर्मं प्राजापत्यः स ईरितः । वरवध्वोः स्वेच्छय्रा च गांधर्वोऽन्योन्यमैत्रतः । प्रसह्य कन्याहरणाद्राक्षसो निन्दितः सताम्

ज्या विवाहात वर-वधू दोघेही एकत्र धर्माचरण करतात तो ‘प्राजापत्य’ म्हणतात. वर-वधूंच्या स्वेच्छेने व परस्पर प्रेमाने जो ‘गांधर्व’ विवाह होतो. बळजबरीने कन्याहरण करून जो ‘राक्षस’ विवाह, तो सत्पुरुषांनी निंदिला आहे.

Verse 30

छलेन कन्याहरणात्पैशाचो गर्हितोऽष्टमः । प्रायः क्षत्रविशोरुक्ता गांधर्वासुरराक्षसाः

छलाने कन्याहरण केल्याने जो आठवा ‘पैशाच’ विवाह, तो गर्ह्य मानला आहे. तसेच ‘गांधर्व’, ‘आसुर’ आणि ‘राक्षस’ हे प्रकार प्रायः क्षत्रिय व वैश्यांमध्ये अधिक सांगितले आहेत.

Verse 31

अष्टमस्त्वेष पापिष्ठः पापिष्ठानां च संभवः । सवर्णया करो ग्राह्यो धार्यः क्षत्रियया शरः

हा आठवा (पैशाच) प्रकार अत्यंत पापिष्ठ असून पापांचीही उत्पत्ती करणारा आहे. स्ववर्ण स्त्रीच्या बाबतीत दंड ‘कर-ग्रहण’ (हात पकडणे) असा सांगितला आहे; आणि क्षत्रिया स्त्रीच्या बाबतीत ‘शर-धारण’ (बाण धारण करणे) हा दंड आहे.

Verse 32

प्रतोदो वैश्यया धार्यो वासोंतः शूद्रया तथा । असवर्णा स्वेष विधिः स्मृतौ दृष्टश्च वेदने

वैश्य स्त्रीच्या बाबतीत दंड ‘प्रतोद’ (अंकुश) धारण करणे; आणि शूद्रा स्त्रीच्या बाबतीत ‘वासोंत’ असा दंड. असवर्ण स्त्रीसाठी स्मृतींमध्ये व वेदातील न्यायविचारात वेगळा विधी सांगितला आहे.

Verse 33

सवर्णाभिस्तु सर्वाभिः पाणिर्ग्राह्यस्त्वयं विधिः । धर्म्ये विवाहे जायंते धर्म्याः पुत्राः शतायुषः

आपल्याच वर्णातील कन्येशी विवाह करावा, हाच विधी आहे. धर्म्य विवाहातून धर्माचरणी व शंभर वर्षे आयुष्य लाभणारे पुत्र जन्माला येतात.

Verse 34

अधर्म्याद्धर्म्मरहिता मंदभाग्यधनायुषः । कृतकालाभिगमने धर्मोयं गृहिणः परः

अधर्म्य विवाहातून धर्मरहित, मंदभाग्य, निर्धन व अल्पायुषी संतती होते. योग्य काळीच पत्नीगमन करणे हा गृहस्थाचा श्रेष्ठ धर्म आहे.

Verse 35

स्त्रीणां वरमनुस्मृत्य यथाकाम्यथवा भवेत् । दिवाभिगमनं पुंसामनायुष्यं परं मतम्

स्त्रियांची इच्छा लक्षात घेऊन वागले तरीही, दिवसा स्त्रीगमन करणे पुरुषांच्या आयुष्याचा नाश करणारे मानले गेले आहे.

Verse 36

श्राद्धार्हः सर्वपर्वाणि न गंतव्यानि धीमता । तत्र गछन्स्त्रियं मोहार्द्धर्मात्प्रच्यवते परात्

श्राद्धास योग्य व बुद्धिमान पुरुषाने पर्वकाळांत स्त्रीगमन करू नये. मोहाने तसे केल्यास तो श्रेष्ठ धर्मापासून भ्रष्ट होतो.

Verse 37

ऋतुकालाभिगामी यः स्वदारनिरतश्च यः । स सदा ब्रह्मचारी हि विज्ञेयः स गृहाश्रमी

जो केवळ ऋतूकाळातच पत्नीगमन करतो आणि स्वपत्नीशीच एकनिष्ठ असतो, त्या गृहस्थाला सदा ब्रह्मचारीच समजावे.

Verse 38

आर्षे विवाहे गोद्वंद्वं यदुक्तं तत्र शस्यते । शुल्कमण्वपि कन्यायाः कन्याविक्रयपापकृत्

आर्ष विवाहात सांगितलेले गो-युगल तेथेच योग्य व प्रशंसनीय आहे. पण कन्येसाठी अगदी थोडेसेही शुल्क घेणे हे कन्या-विक्रयाचे पाप घडविते.

Verse 39

अपत्यविक्रयात्कल्पं वसेद्विट्कृमिभोजने । अतो नाण्वपि कन्याया उपजीव्यं नरैर्धनम्

अपत्याचा विक्रय केल्यास मनुष्य मलभोजी कृमींच्या लोकात एक कल्पभर वास करतो. म्हणून कन्येच्या मूल्यापासून मिळालेले धन अणुमात्रही उपजीविकेसाठी घेऊ नये.

Verse 40

तत्र तुष्टा महालक्ष्मीर्निवसेद्दानवारिणा । वाणिज्यं नीचसेवा च वेदानध्ययनं तथा

तेथे, अशा अधर्मजन्य ‘दान’पासून दूर राहणाऱ्याजवळ प्रसन्न महालक्ष्मी वास करते. त्याच भावाने वाणिज्य, नीचांची सेवा आणि उपजीविकेसाठी वेदाध्ययनही वर्ज्य आहे.

Verse 41

कुविवाहः क्रियालोपः कुले पतनहेतवः । कुर्याद्वैवाहिके चाग्नौ गृह्यकर्म्मान्वहं गृही

कुविवाह आणि विधिनियत क्रियांचा लोप—हे कुलपतनाची कारणे आहेत. म्हणून गृहस्थाने वैवाहिक अग्नीत नित्य गृह्यकर्मे करीत राहावे.

Verse 42

पञ्चयज्ञक्रियां चापि पक्तिं दैनंदिनीमपि । गृहस्थाश्रमिणः पञ्चसूनाकर्म दिनेदिने

गृहस्थाने पञ्चमहायज्ञांची क्रिया आणि दैनंदिन पाकक्रियाही करावी. कारण दिवसेंदिवस सामान्य जीवनामुळे गृहस्थाश्रमीवर ‘पञ्चसूनाकर्म’चा भार अपरिहार्यपणे येतो.

Verse 43

कुण्डनी पेषणी चुल्ली ह्युदकुम्भी तु मार्जनी । तासां च पंचसूनानां निराकरणहेतवः । क्रतवः पंच निर्द्दिष्टा गृहिश्रेयोभिवर्द्धनाः

उखळी, जातं, चूल, पाण्याचा घडा आणि झाडू—ही घरातील पाच ‘सूनां’ (अनवधानाने होणाऱ्या हिंसेची कारणे) सांगितली आहेत. या पाचांमुळे होणारा दोष दूर करण्यासाठी पाच नित्ययज्ञ विधिलिखित आहेत; ते गृहस्थाचे श्रेय व कल्याण वाढवितात।

Verse 44

पठनं ब्रह्मयज्ञः स्यात्तर्पणं च पितृक्रतुः । होमो दैवो बलिर्भौत आतिथ्यं नृक्रतुः क्रमात्

पाठ/स्वाध्याय हा ब्रह्मयज्ञ; तर्पण हा पितृयज्ञ; अग्नीत होम हा देवयज्ञ; बलिदान हा भूतयज्ञ; आणि अतिथिसत्कार हा नृयज्ञ—असा क्रम सांगितला आहे।

Verse 45

वैश्वदेवांतरे प्राप्तः सूर्योढो वातिथिः स्मृतः । अतिथेरादितोप्येते भोज्या नात्र विचारणा

वैश्वदेवाच्या मधल्या वेळी जो येतो—सूर्योदयापूर्वी किंवा सूर्योदयाला—तोच ‘अतिथी’ मानला आहे। अतिथीपासून आरंभ करून अशा सर्वांना भोजन द्यावे; येथे विचार/कचर नाही।

Verse 46

पितृदेवमनुष्येभ्यो दत्त्वाश्नात्यमृतं गृही । अदत्त्वान्नं च यो भुंक्ते केवलं स्वोदरंभरिः

पितर, देव आणि मनुष्य यांना देऊन गृहस्थ जे खातो ते अमृतासारखे होते। पण न देता जो भोजन करतो, तो केवळ स्वतःचे पोट भरणारा आहे।

Verse 47

वैश्वदेवेन ये हीना आतिथ्येन विवर्जिताः । सर्वे ते वृषला ज्ञेयाः प्राप्तवेदा अपि द्विजाः

जे वैश्वदेवविहीन आहेत आणि अतिथ्य टाळतात—त्यांना सर्वांना ‘वृषल’ (आचरणाने पतित) समजावे, ते द्विज असोत वा वेदाध्ययन केलेले असोत।

Verse 48

अकृत्वा वैश्वदेवं तु भुञ्जते ये द्विजाधमाः । इह लोकेन्नहीनाः स्युः काकयोनिं व्रजंत्यथो

वैश्वदेव न करता जे अधम द्विज भोजन करितात, ते या लोकी अन्नहीन होतात आणि पुढे काकयोनीस प्राप्त होतात।

Verse 49

वेदोक्तं विदितं कर्म्म नित्यं कुर्यादतंद्रितः । यदि कुर्याद्यथाशक्ति प्राप्नुयात्सद्गतिं पराम्

वेदोक्त व ज्ञात कर्म नित्य आळस न करता करावे। जो ते यथाशक्ती करतो, तो परम सद्गतीस प्राप्त होतो।

Verse 50

षष्ठ्यष्टम्योर्वसेत्पापं तैले मांसे सदैव हि । चतुर्दश्यां पञ्चदश्यां तथैव च क्षुरे भगे

षष्ठी व अष्टमीला पाप तेलात व मांसात वसते असे म्हणतात. तसेच चतुर्दशी व पंधरशीला पाप उस्तऱ्यात व मैथुनात वसते.

Verse 51

उदयन्तं न वीक्षेत नास्तं यंतं न मस्तके । न राहुणोपस्पृष्टं च नांडस्थं वीक्षयेद्रविम्

उगवता सूर्य टक लावून पाहू नये, मावळता सूर्यही नये; तसेच डोक्यावर असलेला सूर्यही न पाहावा. राहुग्रस्त (ग्रहणातील) सूर्य व पाण्यातील प्रतिबिंबित सूर्यही पाहू नये.

Verse 52

न वीक्षेतात्मनो रूपमप्सु धावेन्न कर्दमे । न नग्नां स्त्रियमीक्षेत न नग्नो जलमाविशेत्

पाण्यात स्वतःचे प्रतिबिंब पाहू नये; चिखलात धावू नये. नग्न स्त्रीकडे पाहू नये आणि स्वतः नग्न होऊन पाण्यात उतरू नये.

Verse 53

देवतायतनं विप्रं धेनुं मधु मृदं तथा । जातिवृद्धं वयोवृद्धं विद्यावृद्धं तथैव च

देवालय, ब्राह्मण, गाय, मधु व पवित्र माती—यांचा यथोचित सत्कार करावा; तसेच कुलाने श्रेष्ठ, वयाने वृद्ध आणि विद्येने वृद्ध अशा जनांचा मान राखावा।

Verse 54

अश्वत्थं चैत्यवृक्षं च गुरुं जलभृतं घटम् । सिद्धान्नं दधिसिद्धार्थं गच्छन्कुर्यात्प्रदक्षिणम्

चालताना अश्वत्थ, चैत्यवृक्ष, गुरु, पाण्याने भरलेला घट, ‘सिद्धान्न’ आणि दह्यात मिसळलेली पांढरी मोहरी—यांची प्रदक्षिणा करावी।

Verse 55

रजस्वलां न सेवेत नाश्नीयात्सह भार्यया । एकवासा न भुञ्जीत न भुञ्जीतोत्कटासने

रजस्वला स्त्रीचा संग करू नये, तसेच पत्नीबरोबर एकत्र भोजन करू नये। एकाच वस्त्रात भोजन करू नये आणि उंच/अयोग्य आसनावर बसूनही भोजन करू नये।

Verse 56

नाशुचिं स्त्रियमीक्षेत तेज स्कामो द्विजोत्तमः । असंतर्प्य पितॄन्देवान्नाद्यादन्नं च कुत्रचित्

हे द्विजोत्तम! जो तेज जपतो, त्याने अशुचि स्त्रीकडे पाहू नये. तसेच पितर व देव यांना तृप्त न करता कुठेही अन्न सेवन करू नये।

Verse 57

पक्वान्नं चापि नो मांसं दीर्घकालं जिजीविषुः । न मूत्रणं व्रजे कुर्यान्न वल्मी के न भस्मनि

दीर्घायुष्य इच्छिणाऱ्याने शिजलेले अन्न खावे, मांस खाऊ नये. गोठ्यात, वल्मीकावर (वारुळावर) आणि भस्मावर मूत्रत्याग करू नये।

Verse 58

न गत्तेंषु ससत्त्वेषु न तिष्ठन्न व्रजन्नपि । ब्राह्मणं सूर्यमग्निं च चंद्रऋक्षगुरूनपि

सजीवांमध्ये चालताना, उभा राहतानाही किंवा ये-जा करतानाही ब्राह्मण, सूर्य, अग्नी, चंद्र, नक्षत्रे व गुरुजन यांचा कधीही अवमान करू नये।

Verse 59

अभिपश्यन्न कुर्वीत मलमूत्रविसर्ज नम् । मुखेनोपधमेन्नाग्निं नग्नां नेक्षेत योषितम्

इकडे-तिकडे पाहत मलमूत्रविसर्जन करू नये; तोंडाने अग्नीवर फुंकर घालू नये; नग्न स्त्रीकडे पाहू नये।

Verse 60

नांघ्री प्रतापयेदग्नौ न वस्तु अशुचि क्षिपेत् । प्राणिहिंसां न कुर्वीत नाश्नीयात्संध्य योर्द्वयोः

अग्नीवर पाय तापवू नयेत, त्यात अशुचि वस्तू टाकू नये; प्राणिहिंसा करू नये; प्रातः व सायं संध्याकाळी भोजन करू नये।

Verse 61

न संविशेच्च संध्यायां प्रातः सायं क्वचिद्बुधः । नाचक्षीत धयंतीं गां नेंद्रचापं प्रदर्शयेत्

बुद्धिमानाने प्रातः वा सायं संध्याकाळी कुठेही झोपू नये; वासराला दूध पाजणाऱ्या गायींकडे पाहू नये; इंद्रधनुष्य दाखवून निर्देश करू नये।

Verse 62

नैकः सुप्यात्क्वचिच्छून्ये न शयानं प्रबोधयेत् । पंथानं नैकलो यायान्न वार्य्यंजलिना पिबेत्

निर्जन ठिकाणी एकट्याने झोपू नये; झोपलेल्या माणसाला जागे करू नये; रस्त्याने एकटा जाऊ नये; ओंजळ करून हाताने पाणी पिऊ नये।

Verse 63

न दिवोद्धृतसारं च भक्षयेद्दधि नो निशि । स्त्रीधर्मिणी नाभिवदेन्नाद्यादातृप्ति रात्रिषु

दिवसा सार काढलेले दही खाऊ नये आणि रात्रीही दही सेवन करू नये। रजस्वला स्त्रीने नमस्कार करू नये, तसेच रात्री अतितृप्त होईपर्यंत भोजन करू नये।

Verse 64

तौर्यत्रिकप्रियो न स्यात्कांस्ये पादौ न धावयेत् । श्राद्धं कृत्वा परश्राद्धे योऽश्नीयाज्ज्ञानवर्जितः

गीत‑नृत्य‑वाद्य अशा ‘तौर्यत्रिक’ मध्ये आसक्त होऊ नये आणि कांस्यपात्रात पाय धुवू नयेत. स्वतः श्राद्ध करून जो विवेकहीन होऊन दुसऱ्याच्या श्राद्धात भोजन करतो, तो अनुचित करतो.

Verse 65

दातुः श्राद्धफलं नास्ति भोक्ता किल्बिषभुग्भवेत् । न धारयेदन्यभुक्तं वासश्चोपानहावपि

अर्पण केलेले अन्न अनुचित रीतीने खाल्ले गेले तर दात्याचे श्राद्धफळ नष्ट होते आणि भोक्ता पापाचा भागी होतो. दुसऱ्याने वापरलेले वस्त्र व पादत्राणेही धारण करू नयेत.

Verse 66

न भिन्नभाजनेऽश्नीयान्नासीताग्न्यादिदूषिते । आरोहणं गवां पृष्ठे प्रेतधूमं सरित्तटम्

फुटलेल्या भांड्यातून भोजन करू नये आणि अग्नी इत्यादींनी दूषित ठिकाणी बसू नये. गायीच्या पाठीवर चढणे, प्रेतकर्माचा धूर लागणे आणि अशुभ रीतीने नदीकाठी थांबणे—हे टाळावे.

Verse 67

बालातपं दिवास्वापं त्यजेद्दीर्घं जिजीविषुः । स्नात्वा न मार्जयेद्गात्रं विसृजेन्न शिखां पथि

दीर्घायुष्य इच्छिणाऱ्याने कडक ऊन (बालातप) आणि दिवसा झोप टाळावी. स्नानानंतर शरीर फारसे चोळू नये आणि रस्त्यात शिखा सैल/उघडी सोडू नये.

Verse 68

हस्तौ शिरो न धुनुयान्नाकर्षेदासनं पदा । करेण नो मृजेद्गात्रं स्नानवस्त्रेण वा पुनः

हात डोक्यावर झटकू नयेत, तसेच पायाने आसन ओढू नये। हाताने अंग घासू नये, आणि स्नानवस्त्रानेही पुन्हा अनुचित रीतीने घासू नये।

Verse 69

शुनोच्छिष्टं भवेद्गात्रं पुनः स्नानेन शुध्यति । नोत्पाटयेल्लोमनखं दशनेन कदाचन

कुत्र्याची लाळ अंगाला लागली तर देह अशुद्ध होतो आणि स्नानाने पुन्हा शुद्ध होतो। कधीही केस/लोम उपटू नयेत आणि दातांनी नखे चावू नयेत।

Verse 70

करजैः करजच्छेदं विवर्जयेच्छुभाय तु । यदायत्यां त्यजेत्तन्न कुर्यात्कर्म प्रयत्नतः

शुभतेसाठी नखांनी नखे फाडून कापणे टाळावे। जे पुढे पश्चात्ताप होऊन सोडावे लागेल, ते कर्म प्रयत्न करूनही करू नये।

Verse 71

अद्वारेण न गन्तव्यं स्ववेश्मापि कदाचन । क्रीडेन्नाज्ञैः सहासीत न धर्म्मघ्नैर्न रोगिभिः

दाराव्यतिरिक्त मार्गाने—स्वतःच्या घरातही—कधी प्रवेश करू नये। अज्ञांसोबत खेळू नये, धर्मघातकांची संगत करू नये, आणि रोग्यांसोबतही (शुचिता-शिस्त भंग होईल अशी) संगत ठेवू नये।

Verse 72

न शयीत क्वचिन्नग्नः पाणौ भुंजीत नैव च । आर्द्रपादकरास्योऽश्नन्दीर्घकालं न जीवति

कुठेही नग्न होऊन झोपू नये, आणि हातात घेऊन भोजनही करू नये। ओले पाय, ओले हात व ओले तोंड ठेवून जो खातो, तो दीर्घकाळ जगत नाही।

Verse 73

संविशेन्नार्द्रचरणो नोच्छिष्टः क्वचिदाव्रजेत् । शयनस्थो न चाश्नीयान्न पिबेच्च जलं द्विजः

द्विजाने ओले पाय करून झोपू नये, आणि उच्छिष्ट अवस्थेत कुठेही जाऊ नये. शय्येवर पडून भोजन करू नये, तसेच त्या स्थितीत पाणीही पिऊ नये.

Verse 74

सोपानत्को नोपविशेन्न जलं चोत्थितः पिबेत् । सर्व्वमम्लमयं नाद्यादारोग्यस्याभिलाषुकः

पादत्राणे घालून बसू नये, आणि उभे राहून पाणी पिऊ नये. ज्याला आरोग्य हवे आहे त्याने अतिखट्टे पदार्थ सर्वथा खाऊ नयेत.

Verse 75

न निरीक्षेत विण्मूत्रे नोच्छिष्टः संस्पृशेच्छिरः । नाधितिष्ठेत्तुषांगार भस्मकेशकपालिकाः

विष्ठा-मूत्राकडे पाहू नये, आणि उच्छिष्ट अवस्थेत डोके स्पर्श करू नये. तूस, जळते निखारे, राख, केस व फुटलेल्या मडक्याचे तुकडे यांवर पाय ठेवू नये.

Verse 76

पतितैः सह संवासः पतनायैव जायते । दद्यादासनं मंचं न शूद्राय कदाचन

पतितांशी निकट सहवास केल्याने स्वतःचे पतनच होते. शूद्राला कधीही आसन किंवा खाट देऊ नये.

Verse 77

ब्राह्मण्याद्धीयते विप्रः शूद्रो धर्माच्च हीयते । धर्मोपदेशः शूद्राणां स्वश्रेयः प्रतिघातयेत्

विप्र ब्राह्मण्य-आचरणापासून ढळला की क्षीण होतो, आणि शूद्र आपल्या धर्मापासून ढळला की क्षीण होतो. शूद्रांना धर्मोपदेश देणे हे स्वतःच्या श्रेयास बाधक म्हटले आहे.

Verse 78

द्विजशुश्रूषणं धर्म्मः शूद्राणां हि परो मतः । कण्डूयनं हि शिरसः पाणिभ्यां न शुभं मतम्

शूद्रांसाठी द्विजांची सेवा हाच परम धर्म मानला आहे; आणि हातांनी डोके खाजविणे अशुभ मानले जाते.

Verse 79

आदिशेद्वैदिकं मंत्रं न शूद्राय कदाचन । ब्राह्मण्या दीयते विप्रः शूद्रो धर्म्माच्च हीयते

शूद्राला कधीही वैदिक मंत्र उपदेशू नये; ब्राह्मण ब्राह्मण्य-आचाराने टिकतो, आणि शूद्र स्वधर्म सोडल्यास अधःपात होतो.

Verse 80

आताडनं कराभ्यां च क्रोशनं केशलुंचनम् । अशास्त्रवर्तनं भूयो लुब्धात्कृत्वा प्रतिग्रहम्

हातांनी मारणे, ओरडणे, केस उपटणे, आणि वारंवार शास्त्रविरुद्ध वागणे—विशेषतः लोभीकडून दान घेऊन—ही निंद्य कृत्ये आहेत.

Verse 81

ब्राह्मणः स च वै याति नरकानेकविंशतिम् । अकालमेघस्तनिते वर्षर्तौ पांसुवर्षणे

असा ब्राह्मण निश्चयच एकवीस नरकांना जातो; तसेच अकाळी मेघगर्जना, वर्षाऋतूत (असामान्य) गर्जना, आणि धूळवृष्टी—ही अशुभ लक्षणे आहेत.

Verse 82

महाबालध्वनौ रात्रावनध्यायाः प्रकीर्तिताः । उल्कापाते च भूकंपे दिग्दाहे मध्यरात्रिषु

रात्री भयंकर महान् ध्वनी झाल्यास अनध्याय (पाठ स्थगित) सांगितला आहे; तसेच उल्कापात, भूकंप, आणि दिग्दाहाच्या वेळी—विशेषतः मध्यरात्री.

Verse 83

मध्ययोर्वृषलोपान्ते राज्यहारे च सूतके । दशाष्टकासु भूतायां श्राद्धाहे प्रतिपद्यपि

मध्यसंधीच्या वेळी, वृषल-संसर्ग संपल्यावर, राज्यहरणकाळी व सूतकात; तसेच दशमी-अष्टमी, भूतादिन, श्राद्धदिन आणि प्रतिपदेलाही—या सर्व प्रसंगी वेदाध्ययन थांबवावे।

Verse 84

पूर्णिमायां तथाष्टम्यां विड्वरे राष्ट्रविप्लवे । उपाकर्मणि चोत्सर्गे कल्पादिषु युगादिषु

पौर्णिमा व अष्टमीला, तसेच आपत्ती व राष्ट्रविप्लवकाळी; उपाकर्म व उत्सर्गकर्मात, आणि कल्प-युगांच्या आरंभी—या सर्व वेळीही वेदाध्ययन टाळावे।

Verse 85

आरण्यकमधीत्यापि बाणसाम्नोरपि ध्वनौ । अनध्यायेषु चैतेषु चाधीयीत न वै क्वचित्

आरण्यकाचा अभ्यास करत असला तरी, आणि बाणांचा व रणध्वनीचा आवाज ऐकू आला तरी—या अनध्याय-काळात कुठेही अध्ययन करू नये।

Verse 86

भूताष्टम्योः पञ्चदश्योर्ब्रह्मचारी सदा भवेत् । अनायुष्यकरं चेह परदारोपसर्पणम् । तस्मात्तद्दूरतस्त्याज्य वैरिणां चोपसेवनम्

भूताष्टमी व पंचदशीला नेहमी ब्रह्मचर्यात दृढ राहावे। परस्त्रीकडे जाणे येथे आयुष्यहानीकारक आहे; म्हणून ते दूरूनच टाळावे, तसेच वैर्‍यांची संगत व सेवा हीही सोडावी।

Verse 87

पूर्वर्द्धिभिः परित्यक्तमात्मानं नावमानयेत् । सदोद्यमवतां यस्माच्छ्रियो विद्या न दुर्लभाः

पूर्वीची समृद्धी जरी दूर झाली तरी स्वतःचा अवमान करू नये; कारण जे सदैव उद्योगी असतात, त्यांना श्री व विद्या दुर्लभ नसतात।

Verse 88

सत्यं ब्रूयात्प्रियं बूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियम् । प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मो विधीयते

सत्य बोलावे, प्रिय वचन बोलावे; अप्रिय कठोर सत्य बोलू नये। तसेच प्रिय वाटणारे असत्यही बोलू नये—हाच धर्म विधिपूर्वक सांगितला आहे।

Verse 89

वाचोवेगं मनावेगं जिह्वावेगं च वर्ज येत् । गुह्यजान्यपि लोमानि तत्स्पर्शादशुचिर्भवेत

वाणीचा वेग, मनाचा वेग आणि जिभेचा वेग—यांचा संयम करावा. गुप्तांगांत उत्पन्न झालेले लोम स्पर्शिले तरी अशुचिता येते.

Verse 90

पादधौतोदकं मूत्रमुच्छिष्टान्युदकानि च । निष्ठीवनं च श्लेष्माणं दूराद्दूरं विनिः क्षिपेत

पाय धुतल्याचे पाणी, मूत्र, उच्छिष्ट पाणी, थुंकी व कफ—हे सर्व फार दूर, दूरच टाकावे.

Verse 91

अहर्न्निशं श्रुतेर्जाप्याच्छौचाचारनिषेवणात । अद्रोहवत्या बुद्ध्या च पूर्वजन्म म्मरेद्द्विजः

दिवसरात्र श्रुतीचा जप, शौच व सदाचाराचे पालन, आणि अद्रोही बुद्धीने—द्विजास पूर्वजन्माचे स्मरण होऊ शकते.

Verse 92

वृद्धान्प्रयत्नाद्वंदेत दद्यात्तेषां स्वमासनम । विनम्रकन्धरो भूयादनुयायात्ततश्च तान्

वृद्धांना प्रयत्नपूर्वक वंदन करावे आणि त्यांना आपले आसन द्यावे. खांदे झुकवून नम्र राहावे आणि नंतर आदराने त्यांच्यासोबत चालावे.

Verse 93

श्रुतिभूदेवदेवानां नृपसाधुतपस्विनाम् । पतिव्रतानां नारीणां निन्दां कुर्यान्न कर्हि चित

श्रुतीने पूज्य देव, भूदेव ब्राह्मण, धर्मनिष्ठ राजे, साधू‑तपस्वी तसेच पतिव्रता स्त्रिया—यांची निंदा कधीही करू नये।

Verse 94

उद्धृत्य पञ्चमृत्पिंडान्स्नायात्परजलाशये । श्रद्धया पात्रमासाद्य यत्किंचिद्दीयते वसु

पृथ्वीचे पाच मृत्तिकापिंड उचलून दुसऱ्या जलाशयात स्नान करावे; मग श्रद्धेने योग्य पात्राजवळ जाऊन जे काही धन दिले जाते ते पुण्यदान ठरते।

Verse 95

देशे काले च विधिना तदानंत्याय कल्पते । भूप्रदो मण्डलाधीशः सर्वत्र सुखितोऽन्नदः

देश‑काळ पाहून विधिपूर्वक केलेले दान फलाने अक्षय ठरते। भूमिदाता मण्डलाधीश होतो आणि अन्नदाता सर्वत्र सुखी राहतो।

Verse 96

तोयदाता सुरूपः स्यात्पुष्टश्चान्नप्रदो भवेत । प्रदीपदो निर्मलाक्षो गोदातार्यमलोक भाक्

जलदाता सुरूप होतो, अन्नदाता पुष्ट होतो। दीपदाता निर्मळ दृष्टी पावतो आणि गोदाता अर्यमलोकाचा भागी होतो।

Verse 97

स्वर्णदाता च दीर्घायुस्तिलदः स्याच्च सुप्रजः । वेश्मदोऽत्युच्चसौधेशो वस्त्रदश्चन्द्रलोकभाक्

स्वर्णदाता दीर्घायुष्य पावतो, तिलदाता सुप्रजायुक्त होतो। वेश्मदाता अतिउच्च सौधांचा स्वामी होतो आणि वस्त्रदाता चंद्रलोक प्राप्त करतो।

Verse 98

हयप्रदो दिव्यदेहो लक्ष्मीवान्वृषभ प्रदः । सुभार्यः शिबिकादाता सुपर्यंकप्रदोऽपि च

घोडा दान केल्याने दिव्य तेजस्वी देह प्राप्त होतो; वृषभ दान केल्याने लक्ष्मी-समृद्धी लाभते. पालखी दान केल्याने सुभार्या मिळते; आणि उत्तम शय्या दान केल्याने अनुरूप सुखसोयी प्राप्त होतात.

Verse 99

श्रद्धया प्रतिगृह्णाति श्रद्धया यः प्रयच्छति । स्वर्गिणौ तावुभौ स्यातां पततोऽश्रद्रया त्वधः

जो श्रद्धेने स्वीकारतो आणि जो श्रद्धेने दान करतो—ते दोघेही स्वर्गाचे अधिकारी होतात; परंतु अश्रद्धेमुळे अधोगतीस पडतात.

Verse 100

अनृतेन क्षरेद्यज्ञस्तपो विस्मयतः क्षरेत् । क्षरेत्कीर्तिर्विनादानमायुर्विप्रापमानतः

असत्याने यज्ञ क्षीण होतो; दंभाने तप क्षीण होते. दानाविना कीर्ती क्षीण होते; आणि ब्राह्मणांचा अपमान केल्याने आयुष्य क्षीण होते.

Verse 101

गंधं पुष्पं कुशा गावः शाकं मांसं पयो दधि । मणिमत्स्यगहं धान्यं ग्राह्यमेतदुपस्थितम्

सुगंध, पुष्प, कुश, गायी, शाक, मांस, दूध, दही, मणी, मासे व धान्य—हे सर्व विधिपूर्वक अर्पण केले असता योग्य दान म्हणून ग्रहण करण्यास योग्य आहेत.

Verse 102

मधूदकं फलं मूलमेधांस्यभयदक्षिणा । अभ्युद्यतानि ग्राह्याणि त्वेतान्यपि निकृष्टतः

मधु-जल, फळ, मूळ, इंधनकाष्ठ आणि ‘अभय-दक्षिणा’ (रक्षण/आश्वासनरूप दक्षिणा)—हेही पुढे करून अर्पण केले असता ग्रहण करण्यास योग्य; तरी दानांमध्ये यांना कनिष्ठ मानले आहे.

Verse 103

दासनापितगोपालकुलमित्रार्द्धसीरिणः । भोज्यान्नाः शूद्रवर्गेमी तथात्मविनिवेदकः

दास, न्हावी, गोपाल, कुलमित्र तसेच अर्ध-नांगरधारी नम्र शेतकरी, आणि शूद्रवर्गातील अतिथ्याने दिलेल्या भोज्य अन्नाचे भागी—जे आत्मनिवेदन व भक्तिसेवेत तत्पर आहेत—तेही धर्मारण्यधर्माचे अनुयायी निवासी मानले जातात।

Verse 104

इत्थमाचारधर्मोयं धर्मारण्यनिवासिनाम् । श्रुतिस्मृत्युक्तधर्मोऽयं युधिष्ठिर निवेदितः

अशा प्रकारे धर्मारण्य-निवासींचा आचारधर्म सांगितला. हे युधिष्ठिर, श्रुती-स्मृतीत सांगितलेला हाच धर्म तुला निवेदिला आहे।