Adhyaya 36

Verse 1

नारद उवाच । अतः परं किमभवत्तन्मे कथय सुव्रत । पूर्वं च तदशेषेण शंस मे वदताम्बर

नारद म्हणाले—यानंतर काय झाले ते मला सांग, हे सुव्रत. आणि पूर्वी जे घडले तेही संपूर्णपणे कथन कर, हे वचनश्रेष्ठा.

Verse 2

स्थिरीभूतं च तत्स्थानं कियत्कालं वदस्व मे । केन वै रक्ष्यमाणं च कस्याज्ञा वर्तते प्रभो

ते स्थान किती काळ स्थिर राहिले ते मला सांग. आणि ते कोण रक्षित होते व कोणाच्या आज्ञेने चालते, हे प्रभो?

Verse 3

ब्रह्मोवाच । त्रेतातो द्वापरांतं च यावत्कलिसमागमः । तावत्संरक्षणे चैको हनूमान्पवनात्मजः

ब्रह्मदेव म्हणाले— त्रेतायुगापासून द्वापराच्या अंतापर्यंत, आणि कलियुगाच्या आगमनापर्यंत, त्या सर्व काळात संरक्षणाचा एकमेव रक्षक पवनपुत्र हनुमानच होता।

Verse 4

समर्थो नान्यथा कोपि विना हनुमता सुत । लंका विध्वंसिता येन राक्षसाः प्रबला हताः

हे पुत्रा! हनुमानांशिवाय तसा समर्थ दुसरा कोणी नाही; ज्यांनी लंकेचा विध्वंस केला आणि प्रबळ राक्षसांचा संहार केला।

Verse 5

स एव रक्षते तत्र रामादेशेन पुत्रक । द्विजस्याज्ञा प्रवर्तेत श्रीमातायास्तथैव च

प्रिय पुत्रा! रामाच्या आज्ञेने तोच तेथे रक्षण करतो. तेथे द्विजांची आज्ञा चालते आणि श्रीमातेची मर्यादाही तशीच मान्य असते।

Verse 6

दिनेदिने प्रहर्षोभूज्जनानां तत्र वासिनाः । पठंति स्म द्विजास्तत्र ऋग्युजुःसामलक्षणान्

दिवसेंदिवस तेथे राहणाऱ्या लोकांचा आनंद वाढत गेला. तेथे द्विज ऋग्, यजुः आणि साम—हे वेद त्यांच्या लक्षणे व स्वरांसह पठण करीत.

Verse 7

अथर्वणमपि तत्र पठंति स्म दिवानिशम् । वेदनिर्घोषजः शब्दस्त्रैलोक्ये सचराचरे

तेथे ते दिवसरात्र अथर्ववेदाचाही पाठ करीत. वेदघोषातून उठलेला नाद त्रैलोक्यात—चराचरांसह—प्रतिध्वनित होत असे।

Verse 8

उत्सवास्तत्र जायंते ग्रामेग्रामे पुरेपुरे । नाना यज्ञाः प्रवर्तंते नानाधर्मसमाश्रिताः

तेथे गावोगावी आणि नगरानगरी उत्सव होतात। विविध धर्मांचा आधार घेऊन नानाविध यज्ञ प्रवर्ततात।

Verse 9

युधिष्ठिर उवाच । कदापि तस्य स्थानस्य भंगो जातोथ वा न वा । दैत्यैर्जितं कदा स्थानमथवा दुष्टराक्षसैः

युधिष्ठिर म्हणाला— त्या पवित्र स्थानाचा कधी भंग झाला आहे काय, की नाही? कधी ते स्थान दैत्यांनी किंवा दुष्ट राक्षसांनी जिंकले होते काय?

Verse 10

व्यास उवाच । साधु पृष्टं त्वया राजन्धर्मज्ञस्त्वं सदा शुचिः । आदौ कलियुगे प्राप्ते यद्दत्तं तच्छृणुष्व भोः

व्यास म्हणाले— हे राजन्, तू उत्तम प्रश्न विचारलास; तू धर्मज्ञ आणि सदैव शुचिर्भूत आहेस। आता ऐक, हे भद्र, कलियुगाच्या आरंभी जे विधान झाले ते।

Verse 11

लोकानां च हितार्थाय कामाय च सुखाय च । यज्ञं च कथयिष्यामि तत्सर्वं शृणु भूपते

लोकांच्या हितासाठी, धर्मसम्मत कामना-पूर्तीसाठी आणि सुखासाठी, मी यज्ञाचेही वर्णन करीन; हे भूपते, ते सर्व ऐक।

Verse 12

इदानीं च कलौ प्राप्त आमो नामा वभूव ह । कान्यकुब्जाधिपः श्रीमान्धर्मज्ञो नीतितत्परः

कलियुग प्राप्त झाल्यावर ‘आमो’ नावाचा एक राजा झाला— कान्यकुब्जाचा श्रीमान अधिपती, धर्मज्ञ आणि नीतितत्पर।

Verse 13

शांतो दांतः सुशीलश्च सत्यधर्मपरायणः । द्वापरांते नृपश्रेष्ठ अनागमे कलौ युगे

हे नृपश्रेष्ठ! द्वापरयुगाच्या शेवटी, कलियुग येण्यापूर्वी, तो शांत, दांत, सुशील आणि सत्य-धर्मपरायण होता।

Verse 14

भयात्कलिविशेषेण अधर्मस्य भयादिभिः । सर्वे देवाः क्षितिं त्यक्त्वा नैमिषारण्यमाश्रिताः

कलियुगाच्या विशेष भयामुळे आणि अधर्माच्या दहशतीने, सर्व देवांनी पृथ्वी सोडून नैमिषारण्यात आश्रय घेतला।

Verse 15

रामोपि सेतुबंधं हि ससहायो गतो नृप

हे राजन्! रामसुद्धा आपल्या सहाय्यांसह सेतुबंधाकडे गेला।

Verse 16

युधिष्ठिर उवाच । कीदृशं हि कलौ प्राप्ते भयं लोके सुदुस्तरम् । यस्मिन्सुरैः परित्यक्ता रत्नगर्भा वसुन्धरा

युधिष्ठिर म्हणाला—कलि प्राप्त झाल्यावर लोकात असे कोणते सुदुस्तर भय उत्पन्न होते की ज्यामुळे रत्नगर्भा वसुंधरा देवांनी परित्यागली?

Verse 17

व्यास उवाच । शृणुष्व कलिधर्मास्त्वं भविष्यंति यथा नृप । असत्यवादिनो लोकाः साधुनिन्दापरायणाः

व्यास म्हणाला—हे नृप! ऐक, कलिधर्म कसे होतील. लोक असत्य बोलणारे होतील आणि साधूंची निंदा करण्यात परायण होतील।

Verse 18

दस्युकर्मरताः सर्वे पितृभक्तिविवर्जिताः । स्वगोत्रदाराभिरता लौल्यध्यानपरायणाः

सर्व जण दस्युकर्मात रत होतील, पितृभक्तिवर्जित; स्वगोत्रातील स्त्रियांमध्ये आसक्त आणि चंचल लोभाच्या ध्यानात मग्न राहतील।

Verse 19

ब्रह्मविद्वेषिणः सर्वे परस्परविरोधिनः । शरणागतहंतारो भविष्यंति कलौ युगे

सर्वजण ब्रह्म-वेदधर्मद्वेषी, परस्परविरोधी होतील; आणि कलियुगात शरण आलेल्यांचाही वध करतील।

Verse 20

वैश्याचाररता विप्रा वेदभ्रष्टाश्च मानिनः । भविष्यंति कलौ प्राप्ते संध्यालोपकरा द्विजाः

कलि आल्यावर विप्र वैश्याचारात रमतील, वेदभ्रष्ट व अभिमानी होतील; आणि द्विज असूनही संध्यावंदनाचा लोप करतील।

Verse 21

शांतौ शूरा भये दीनाः श्राद्धतर्पणवर्जिताः । असुराचारनिरता विष्णुभक्तिविवर्जिताः

शांतकाळी शूर, भयकाळी दीन; श्राद्ध-तर्पणवर्जित; असुराचारात रत आणि विष्णुभक्तिविहीन होतील।

Verse 22

परवित्ताभिलाषाश्च उत्कोच ग्रहणे रताः । अस्नातभोजिनो विप्राः क्षत्रिया रणवर्जिताः

ते परधनाची लालसा करतील व लाच घेण्यात रत होतील; विप्र स्नान न करता भोजन करतील, आणि क्षत्रिय रण टाळतील।

Verse 23

भविष्यंति कलौ प्राप्ते मलिना दुष्टवृत्तयः । मद्यपानरताः सर्वेप्यया ज्यानां हि याजकाः

कलियुग प्राप्त झाल्यावर लोक मलिन व दुष्टवृत्तीचे होतील। सर्व मद्यपानात रत होतील आणि अयाज्य लोकांचेही याजक बनतील।

Verse 24

भर्तृद्वेषकरा रामाः पितृद्वेषकराः सुताः । भ्रातृद्वेषकराः क्षुद्रा भविष्यंति कलौ युगे

कलियुगात स्त्रिया पतीचा द्वेष करणाऱ्या होतील, पुत्र पित्याचा द्वेष करणारे होतील; आणि क्षुद्र बुद्धीचे लोक भावाचा द्वेष करणारे होतील।

Verse 25

गव्यविक्रयिणस्ते वै ब्राह्मणा वित्ततत्पराः । गावो दुग्धं न दुह्यंते संप्राप्ते हि कलौ युगे

कलियुग येताच ब्राह्मण धनासक्त होऊन गायींचे विक्रेते बनतील. आणि त्या युगात गायी पूर्वीसारखे दूध देणार नाहीत।

Verse 26

फलंते नैव वृक्षाश्च कदाचिदपि भारत । कन्याविक्रय कर्त्तारो गोजाविक्रयकारकाः

हे भारत, कधी कधी वृक्षांना फळेच येणार नाहीत. आणि कन्याविक्रय करणारे तसेच गायी व बालकांपर्यंत विकणारे लोक होतील।

Verse 27

विषविक्रयकर्त्तारो रसविक्रयकारकाः । वेदविक्रयकर्त्तारो भविष्यंति कलौ युगे

कलियुगात विष विकणारे, रस-भोगाचा व्यापार करणारे, आणि वेदाचाही विक्रय करणारे लोक होतील।

Verse 28

नारी गर्भं समाधत्ते हायनैकादशेन हि । एकादश्युपवासस्य विरताः सर्वतो जनाः

कलियुगात स्त्री अकराव्या वर्षीही गर्भ धारण करील; आणि सर्वत्र लोक एकादशी-उपवासव्रतापासून विरत होतील।

Verse 29

न तीर्थसेवनरता भविष्यंति च वाडवाः । बह्वाहारा भविष्यंति बहुनिद्रासमाकुलाः

स्त्रिया तीर्थसेवा व तीर्थभ्रमणात रत राहणार नाहीत; त्या अतिभोजनशील व अतिनिद्रेमुळे व्याकुळ होतील।

Verse 30

जिह्मवृत्तिपराः सर्वे वेदनिंदापरायणाः । यतिनिंदापराश्चैव च्छद्मकाराः परस्परम्

सर्वजण कुटिल वृत्तीचे होतील, वेदनिंदेत तत्पर राहतील; तसेच यतींची निंदा करून परस्परांना कपट-वेषाने फसवतील।

Verse 31

स्पर्शदोषभयं नैव भविष्यति कलौ युगे । क्षत्रिया राज्यहीनाश्च म्लेच्छो राजा भविष्यति

कलियुगात स्पर्शदोषाचे भय उरणार नाही; क्षत्रिय राज्यहीन होतील आणि म्लेच्छ राजा होईल।

Verse 32

विश्वासघातिनः सर्वे गुरुद्रोहरतास्तथा । मित्रद्रोहरता राजञ्छिश्नोदरपरायणाः

सर्वजण विश्वासघातकी व गुरुद्रोहात रत होतील; हे राजन्, ते मित्रद्रोहातही प्रवृत्त होऊन केवळ कामभोग व उदरपूर्तीत आसक्त राहतील।

Verse 33

एकवर्णा भविष्यंति वर्णाश्चत्वार एव च । कलौ प्राप्ते महाराज नान्यथा वचनं मम

हे महाराज! कलियुग प्राप्त झाल्यावर चार वर्ण म्हणतील, तरी सर्वजण एकाच (मिश्र) वर्णासारखे होतील; माझे वचन अन्यथा होणार नाही।

Verse 34

एतच्छ्रुत्वा गुरोरेव कान्यकुब्जाधिपो बली । राज्यं प्रकुरुते तत्र आमो नाम्ना हि भूतले

हे गुरो! असे वचन ऐकून, कान्यकुब्जाचा बलवान अधिपती ‘आम’ नामक राजाने पृथ्वीवर तेथेच आपले राज्य प्रस्थापित केले।

Verse 35

सार्वभौमत्वमापन्नः प्रजापालनतत्परः । प्रजानां कलिना तत्र पापे बुद्धिरजायत

तो सार्वभौमत्वास प्राप्त होऊन प्रजापालनात तत्पर होता; पण तेथे कलिच्या प्रभावाने प्रजांची बुद्धी पापाकडे वळली।

Verse 36

वैष्णवं धर्ममुत्सज्य वौद्धधर्ममुपागताः । प्रजास्तमनुवर्तिन्यः क्षपणैः प्रतिबोधिताः

वैष्णव धर्म सोडून ते बौद्ध धर्माकडे गेले; आणि क्षपणांच्या उपदेशाने प्रजाही त्याचे अनुयायी झाली।

Verse 37

तस्य राज्ञो महादेवी मामानाम्न्यतिविश्रुता । गर्भं दधार सा राज्ञो सर्वलक्षणसंयुता

त्या राजाची महादेवी ‘मामा’ नावाने अतिशय प्रसिद्ध होती; सर्व शुभलक्षणांनी युक्त अशी ती राजासाठी गर्भवती झाली।

Verse 38

संपूर्णे दशमे मासि जाता तस्याः सुरूपिणी । दुहिता समये राज्ञ्याः पूर्णचन्द्रनिभानना

दहावा मास पूर्ण होताच राणीच्या योग्य वेळी एक अतिशय सुंदर कन्या जन्मली; तिचे मुख पूर्णचंद्रासारखे होते।

Verse 39

रत्नगंगेति नाम्ना सा मणिमाणिक्यभूषिता । एकदा दैवयोगेन देशांतरादुपागतः

तिचे नाव ‘रत्नगंगा’ ठेवले गेले आणि ती मणी-माणिक्यांनी अलंकृत होती। एकदा दैवयोगाने परदेशातून एक जण आला।

Verse 40

नाम्ना चैवेंद्रसूरिर्वै देशेस्मिन्कान्यकुब्जके । षोडशाब्दा च सा कन्या नोपनीता नृपात्मजा

या काण्यकुब्ज देशात ‘इन्द्रसूरी’ नावाचा एक जण होता। राजकन्या सोळा वर्षांची असूनही तिचे उपनयन-संस्कार झाले नव्हते।

Verse 41

दास्यांतरेण मिलिता इन्द्रसूरिश्च जीविकः । शाबरीं मंत्रविद्यां च कथयामास भारत

हे भारत! दासीच्या माध्यमातून ती त्याला भेटली. इन्द्रसूरी आपल्या उपजीविकेसाठी तिला शाबरी मंत्रविद्या सांगू लागला।

Verse 42

एकचित्ताभवत्सा तु शूलिकर्मविमोहिता । ततः सा मोहमापन्ना तत्तद्वाक्यपरायणा

त्या क्रियेच्या मोहाने ती एकचित्त झाली; नंतर ती आसक्त झाली आणि त्याच्या प्रत्येक वचनाला परायण राहिली।

Verse 43

क्षपणैर्बोधिता वत्स जैनधर्मपरायणा । ब्रह्मावर्ताधिपतये कुंभीपालाय धीमते

हे वत्सा! क्षपणांच्या उपदेशाने ती जैनधर्मात परायण झाली. मग ब्रह्मावर्ताचा अधिपती, धीमान कुंभीपाल यास (विवाहार्थ) अर्पण करण्यात आली.

Verse 44

रत्नगंगां महादेवीं ददौ तामिति विक्रमी । मोहेरेकं ददौ तस्मै विवाहे दैवमोहितः

अशा रीतीने पराक्रमी राजाने त्या महादेवी रत्नगंगेला त्यास (विवाहात) दिले. दैवमोहाने ग्रस्त होऊन, त्या विवाहात आपले एकमेव रत्नधनही त्यास अर्पण केले.

Verse 45

धर्मारण्यं समागत्य राजधानी कृता तदा । देवांश्च स्थापयामास जैनधर्मप्रणीतकान्

धर्मारण्यात येऊन त्याने तेव्हा तेच राजधानी केले. आणि जैनधर्माच्या विधीनुसार घडविलेल्या देवप्रतिमांची स्थापना केली.

Verse 46

सर्वे वर्णास्तथाभूता जैन धर्मसमाश्रिताः । ब्राह्मणा नैव पूज्यंते न च शांतिकपौष्टिकम्

अशा प्रकारे सर्व वर्ण जैनधर्माचा आश्रय घेऊ लागले. ब्राह्मणांचे पूजन होत नव्हते, आणि शांतिक व पौष्टिक (समृद्धीचे) कर्मही केले जात नव्हते.

Verse 47

न ददाति कदा दानमेवं कालः प्रवर्तते । लब्धशासनका विप्रा लुप्तस्वाम्या अहर्निशम्

कोणी कधी दान देत नाही; असा काळ प्रवर्तू लागला. शासन-शास्त्राने युक्त विप्रही दिवस-रात्र स्वामी-आश्रयाविना झाले.

Verse 48

समाकुलितचित्तास्ते नृपमामं समाययुः । कान्यकुब्जस्थितं शूरं पाखण्डैः परिवेष्टितम्

चित्त अत्यंत व्याकुळ झाल्याने ते राजाकडे गेले. तो राजा कान्यकुब्जात होता; शूर असूनही तो पाखंडी मतावलंबींनी चहूबाजूंनी वेढलेला होता.

Verse 49

कान्यकुब्जपुरं प्राप्य कतिभिर्वासरैर्नृप । गंगोपकण्ठे न्यवसञ्छ्रांतास्ते मोढवाडवाः

हे नृपा, काही दिवसांत कान्यकुब्ज नगरीस पोहोचून ते थकलेले मोढवाड ब्राह्मण गंगेच्या तीरावर उतरले.

Verse 50

चारैश्च कथितास्ते च नृपस्याग्रे समागताः । प्रातराकारिता विप्रा आगता नृपसंसदि

राजाच्या गुप्तचरांनी कळविल्यामुळे ते ब्राह्मण राजासमोर आणले गेले. सकाळी बोलावून ते राजसभेत आले.

Verse 51

प्रत्युत्थानाभिवादादीन्न चक्रे सादरं नृपः । तिष्ठतो ब्राह्मणान्सर्वान्पर्यपृच्छदसौ ततः

राजाने आदराने उठून अभिवादन, नमस्कार इत्यादी शिष्टाचार केले नाहीत. सर्व ब्राह्मण उभे असतानाच त्याने पुढे त्यांना विचारले.

Verse 52

किमर्थमागता विप्राः किंस्वित्कार्यं ब्रुवंतु तत्

“हे विप्रहो, तुम्ही कोणत्या हेतूने आला आहात? कोणते कार्य आहे—ते सांगा.”

Verse 53

विप्रा ऊचुः । धर्मारण्यादिहायातास्त्वत्समीपं नराधिप । राजंस्तव सुतायास्तु भर्ता कुमारपालकः

विप्र म्हणाले—हे नराधिपा, आम्ही धर्मारण्यातून येऊन तुमच्या समीप आलो आहोत. राजन्, तुमच्या कन्येचा पती कुमारपालक आहे.

Verse 54

तेन प्रलुप्तं विप्राणां शासनं महदद्भुतम् । वर्तता जैनधर्मेण प्रेरितेनेंद्रसूरिणा

त्याने विप्रांचे चिरस्थापित, महान् व अद्भुत असे शासन मोडले आहे; कारण इंद्रसूरीच्या प्रेरणेने तो जैनधर्मानुसार वागतो.

Verse 55

राजोवाच । केन वै स्थापिता यूयमस्मिन्मोहेरके पुरे । एतद्धि वाडवाः सर्वं ब्रूत वृत्तं यथातथम्

राजा म्हणाला—तुम्ही या मोहेरक नगरीत कोणाच्या द्वारा वसविले गेलात? हे वाडवांनो, जे काही घडले ते सर्व मला यथातथ्य सांगा.

Verse 56

विप्रा ऊचुः । काजेशैः स्थापिताः पूर्वं धर्मराजेन धीमता । कृता चात्र शुभे स्थाने रामेण च ततः पुरी

विप्र म्हणाले—पूर्वी बुद्धिमान धर्मराज काजेश यांनी आम्हाला येथे स्थापन केले. नंतर या शुभ स्थानी रामाने येथे नगरी वसविली.

Verse 57

शासनं रामचंद्रस्य दृष्ट्वाऽन्यैश्चैव राजभिः । पालितं धर्मतो ह्यत्र शासनं नृपसत्तम

हे नृपश्रेष्ठा! रामचंद्रांचे शासन पाहून इतर राजांनीही येथे त्या मर्यादेचे धर्मपूर्वक पालन केले.

Verse 58

इदानीं तव जामाता विप्रान्पालयते न हि । तच्छ्रुत्वा विप्रवाक्यं तु राजा विप्रानथाब्रवीत्

“आता तुझा जावई ब्राह्मणांचे रक्षण मुळीच करीत नाही।” असे विप्रांचे वचन ऐकून राजा मग ब्राह्मणांना म्हणाला।

Verse 59

यांतु शीघ्रं हि भो विप्राः कथयंतु ममाज्ञया । राज्ञे कुमारपालाय देहि त्वं ब्राह्मणालयम्

हे विप्रहो, लवकर जा आणि माझ्या आज्ञेने राजा कुमारपालास असे सांगा— “ब्राह्मणालय (ब्राह्मणांचे निवासस्थान) तुम्ही द्या.”

Verse 60

श्रुत्वा वाक्यं ततो विप्राः परं हर्षमुपागताः । जग्मुस्ततोऽतिमुदिता वाक्यं तत्र निवेदितम्

त्याचे वचन ऐकून ब्राह्मणांना परम हर्ष झाला। मग अतिशय आनंदित होऊन ते तेथे गेले व तो संदेश निवेदिला.

Verse 61

श्वशुरस्य वचः श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत् । कुमारपाल उवाच । रामस्य शासनं विप्राः पालयिष्याम्यहं नहि

श्वशुराचे वचन ऐकून राजा बोलला। कुमारपाल म्हणाला— “हे ब्राह्मणहो, मी रामाची आज्ञा पाळणार नाही.”

Verse 62

त्यजामि ब्राह्मणान्यज्ञे पशुहिंसापरायणान् । तस्माद्धि हिंसकानां तु न मे भक्तिर्भवेद्द्विजाः

यज्ञात पशुहिंसेत आसक्त असलेल्या ब्राह्मणांचा मी त्याग करतो. म्हणून, हे द्विजहो, हिंसकांप्रती माझी भक्ती/श्रद्धा होऊ शकत नाही.

Verse 63

ब्राह्मणा ऊचुः । कथं पाखंडधर्मेण लुप्तशासनको भवान् । पालयस्व नृपश्रेष्ठ मा स्म पापे मनः कृथाः

ब्राह्मण म्हणाले—पाखंडी धर्माने तुम्ही कसे शास्त्रविधी टाकून देणारे झालात? हे नृपश्रेष्ठ, धर्मशासन पाळा; पापाकडे मन वळवू नका।

Verse 64

राजोवाच । अहिंसा परमो धर्मो अहिंसा च परं तपः । अहिंसा परमं ज्ञानमहिंसा परमं फलम्

राजा म्हणाला—अहिंसा हा परम धर्म, अहिंसाच परम तप। अहिंसा हे परम ज्ञान, अहिंसाच परम फल।

Verse 65

तृणेषु चैव वृक्षेषु पतंगेषु नरेषु च । कीटेषु मत्कुणाद्येषु अजाश्वेषु गजेषु च

गवतांत व वृक्षांत, पतंगांत व मनुष्यांत; कीटकांत, मत्कुणादी जीवांत, शेळ्या-घोड्यांत व हत्तींमध्येही।

Verse 66

लूतासु चैव सर्पेषु महिष्यादिषु वै तथा । जंतवः सदृशा विप्राः सूक्ष्मेषु च महत्सु च

कोळ्यांत व सर्पांत, तसेच म्हशी आदींतही—हे विप्रांनो, सूक्ष्म असोत वा महान, सर्व प्राणी समानच आहेत।

Verse 67

कथं यूयं प्रवर्तध्वे विप्रा हिंसापरायणाः । तच्छ्रुत्वा वज्रतुल्यं हि वचनं च द्विजोत्तमाः

हे विप्रांनो, हिंसेत आसक्त होऊन तुम्ही कसे प्रवृत्त होता? ते वज्रासारखे वचन ऐकून द्विजोत्तम—

Verse 68

प्रत्यूचुर्वाडवाः सर्वे क्रोधरक्तेक्षणा दृशा

ते सर्व वाडव प्रत्युत्तर देऊ लागले; क्रोधाने त्यांची दृष्टी रक्तिम झाली आणि रोषपूर्ण नजरेने ते बोलले।

Verse 69

ब्राह्मणा ऊचुः । अहिंसा परमो धर्मः सत्यमेतत्त्वयोदितम् । परं तथापि धर्मोऽस्ति शृणुष्वैकाग्रमानसः

ब्राह्मण म्हणाले—“अहिंसा हा परम धर्म आहे; तू जे बोललास ते सत्य आहे. तरीही आणखी एक धर्म आहे; एकाग्र मनाने ऐक.”

Verse 70

या वेदविहिता हिंसा सा न हिंसेति निर्णयः । शस्त्रेणाहन्यते यच्च पीडा जंतुषु जायते

“वेदविहित जी हिंसा आहे ती निर्णयानुसार ‘हिंसा’ मानली जात नाही. पण जेव्हा शस्त्राने प्राण्यांवर आघात होतो आणि जीवांना वेदना होतात—”

Verse 71

स एवाधर्म एवास्ति लोके धर्मविदां वर । वेदमंत्रैविहन्यंते विना शस्त्रेण जंतवः

“हाच लोकी अधर्म आहे, हे धर्मज्ञांतील श्रेष्ठा: जेव्हा शस्त्राविना, केवळ वेदमंत्रांनीच प्राणी मारले जातात.”

Verse 72

जंतुपीडाकरा नैव सा हिंसा सुखदायिनी । परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्

“जे कर्म प्राण्यांना पीडा देते, ती सुखदायिनी ‘हिंसा’ नव्हे. परोपकाराने पुण्य मिळते; परपीडनाने पाप.”

Verse 73

वेदोदितां विधायापि हिंसां पापैर्न लिप्यते । विप्राणां वचनं श्रुत्वा पुनर्वचनमब्रवीत्

वेदोक्त हिंसा केली तरी मनुष्य पापाने लिप्त होत नाही। विप्रांचे वचन ऐकून तो पुन्हा उत्तर देऊ लागला।

Verse 74

राजोवाच । ब्रह्मादीनां परं क्षेत्रं धर्मारण्यमनुत्तमम् । ब्रह्मविष्णु महेशाद्या नेदानीमत्र संति ते

राजा म्हणाला—धर्मारण्य हे ब्रह्मा इत्यादींचे परम, अनुपम पुण्यक्षेत्र आहे; तरीही ब्रह्मा, विष्णु, महेश वगैरे आता येथे नाहीत।

Verse 75

न धर्मो विद्यते वात्र उक्तो रामः स मानुषः । क्व वापि लंबपुछोऽसौ यो मुक्तो रक्षणाय वः

इथे धर्म नाही; आणि ज्याचा ‘राम’ म्हणून उल्लेख होतो तो तर केवळ मनुष्य आहे. मग तुमच्या रक्षणासाठी सोडलेला तो लांब शेपटीवाला कुठे आहे?

Verse 76

शासनं चेन्न दृष्टं वो नैव तत्पालयाम्यहम् । द्विजाः कोपसमाविष्टा ददुः प्रत्युत्तरं तदा

तुम्ही तो शासनाधिकार पाहिलेला नसेल तर मी ते पाळणार नाही. हे ऐकून क्रोधाने भरलेल्या द्विजांनी तेव्हा प्रत्युत्तर दिले।

Verse 77

द्विजा ऊचुः । रे मूढ त्वं कथं वेत्थ भाषसे मदलोलुपः । स दैत्यानां विनाशाय धर्मसंरक्षणाय च

द्विज म्हणाले—अरे मूढा! गर्वाच्या लोभाने मत्त होऊन तू असे कसे जाणतोस व बोलतोस? तो दैत्यांचा विनाश आणि धर्माचे संरक्षण यासाठीच स्थित आहे।

Verse 78

रामश्चतुर्भुजः साक्षान्मानुषत्वं गतो भुवि । अगतीनां च गतिदः स वै धर्मपरायणः । दयालुश्च कृपालुश्च जंतूनां परिपालकः

राम साक्षात् चतुर्भुज प्रभू असूनही पृथ्वीवर मानवरूपाने अवतरला. तो निराधारांचा आधार, धर्मपरायण; दयाळू, कृपाळू आणि सर्व प्राण्यांचा रक्षक आहे.

Verse 79

राजोवाच । कुतोऽद्य वर्त्तते रामः कुतो वै वायुनंदनः । भ्रष्टाभ्रमिव ते सर्वे क्व रामो हनुमानिति

राजा म्हणाला—आज राम कुठे आहे आणि वायुनंदन कुठे आहे? तुम्ही सारे जणू ढगांतून कोसळल्यासारखे दिसता; मग राम आणि हनुमान कुठे?

Verse 80

परंतु रामो हनुमान्यदि वर्त्तेत सर्वतः । इदानीं विप्रसाहाय्य आगमिष्यति मे मतिः

परंतु राम आणि हनुमान जर सर्वत्रच उपस्थित असतील, तर आता माझा निश्चय असा की मी ब्राह्मणांच्या सहाय्याने पुढे जाईन.

Verse 81

दर्शयध्वं हनूमंतं रामं वा लक्ष्मणं तथा । यद्यस्ति प्रत्ययः कश्चित्स नो विप्राः प्रदर्श्यताम्

हनुमंत दाखवा—किंवा राम, तसेच लक्ष्मणही. काहीही प्रत्यय-प्रमाण असेल तर, हे विप्रहो, ते आम्हाला दाखवा.

Verse 82

ते च जातास्त्रिधा तात गोभूजाडालजा स्तथा । मांडलीयास्तथा चैते त्रिविधाश्च मनोरमाः

आणि ते, हे तात, तिघा प्रकारचे झाले—गोभूजा, आडालजा तसेच मांडलीय; असे हे मनोहर जन त्रिविध ठरले.

Verse 83

पुनरागत्य स्थानेऽस्मिन्दत्ता ग्रामास्त्रयोदश । काश्यप्यां चैव गंगायां महादानानि षोडश

पुन्हा याच स्थानी परत येऊन तेरा गावे दान दिली; आणि काश्यपी व गंगातटी सोळा महादाने करण्यात आली।

Verse 84

दत्तानि विप्रमुख्येभ्यो दत्ता ग्रामाः सुशोभनाः । पुनः संकल्पिता वीर षट्पंचाशकसंख्यया

हे दान श्रेष्ठ ब्राह्मणांना दिले गेले; सुंदर गावे अर्पण केली. आणि पुन्हा, हे वीरा, छप्पन्न संख्येने आणखी दानांचा संकल्प केला।

Verse 85

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि गोभुजा जज्ञिरे वराः । सपादलक्षा वणिजो दत्ता मांडलिकाभिधाः

छत्तीस हजार श्रेष्ठ गोभूज उत्पन्न झाले; आणि सव्वा लाख वणिक ‘मांडलिक’ या नावाने अधीनस्थ म्हणून दिले गेले।

Verse 86

तेनोक्तं वाडवाः सर्वे दर्शयध्वं हि मारुतिम् । यस्याभिज्ञानमात्रेण स्थितिं पूर्वां ददाम्यहम्

तेव्हा असे सांगितले गेले—हे वाडवा, तुम्ही सर्वांनी नक्कीच मारुतीला दाखवा; त्याची केवळ ओळख झाली तरी मी तुम्हाला पूर्वस्थिती परत देईन।

Verse 87

विप्रवाक्यं करिष्यामि प्रत्ययो दर्श्यते यदि । ततः सर्वे भविष्यंति वेदधर्मपरायणाः

जर पुरावा दाखविला तर मी ब्राह्मणांच्या वचनाप्रमाणे करीन; मग ते सर्व वेदधर्मात परायण होतील।

Verse 88

अन्यथा जैनधर्मेण वर्त्तयध्वं हि सर्वशः । नृपवाक्यं तु ते श्रुत्वा स्वेस्वे स्थाने समागताः

नाहीतर सर्व प्रकारे जैनधर्माप्रमाणेच वागा. राजाचे वचन ऐकून ते सर्वजण आपापल्या ठिकाणी परत गेले.

Verse 89

वाडवः खिन्नमनसः क्रोधेनांधीकृता भुवि । निश्वासान्मुंचमानास्ते हाहेति प्रवदंति च

ते वाडव मनाने खिन्न झाले होते आणि क्रोधाने जणू अंध झाले होते. ते दीर्घ श्वास सोडीत ‘हाय! हाय!’ असे म्हणू लागले.

Verse 90

दंतान्प्राघर्षयन्सर्वान्न्यपीडंश्च करैः करान् । परस्परं भाषमाणाः कथं कुर्मो वयं त्वितः

ते सर्व दात किटकिटवीत, हातांनी हात दाबीत परस्परांशी बोलू लागले—‘आता इथून आपण काय करावे?’

Verse 91

मिलित्वा वाडवाः सर्वे चक्रुस्ते मंत्रमुत्तमम् । रामवाक्यं हृदि ध्यात्वा ध्यात्वा चैवांजनीसुतम्

सर्व वाडव एकत्र येऊन त्यांनी उत्तम मंत्रणा ठरविली. रामाचे वचन हृदयात धरीत, अंजनीसुत हनुमंताचे ध्यानही केले.

Verse 92

द्विजमेलापकं चक्रुर्बाला वृद्धतमा अपि । तेषां वृद्धतमो विप्रो वाक्यमूचे शुभं तदा

त्यांनी द्विजांची सभा भरविली—बालक आणि अतिवृद्धही. तेव्हा त्यांच्यातील सर्वांत वृद्ध ब्राह्मणाने शुभ वचन उच्चारले.

Verse 93

चतुःषष्टिश्च गोत्राणामस्माकं ये द्विसप्ततिः । स्वस्वगोत्रस्यावटंका एकग्रामाभिभाषिणः

आमच्यात चौंसष्ट गोत्रे आणि बहात्तर वर्ग आहेत. प्रत्येक हा आपल्या गोत्राचा वेगळा वंशचिन्ह आहे; आणि सर्वजण एकाच ग्रामसमुदायाप्रमाणे एकवाणी बोलतात.

Verse 94

प्रयातु स्वस्ववर्गस्य एको ह्येको द्विजः सुधीः । रामेश्वरं सेतु बंधं हनूमांस्तत्र विद्यते

प्रत्येक वर्गातून एकेक सुज्ञ द्विज निघो. तो रामेश्वरम् व सेतुबंध येथे जावो; कारण तेथे हनुमान् सन्निध आहेत.

Verse 95

सर्वे प्रयांतु तत्रैव रामपार्श्वे निरामयाः । निराहारा जितक्रोधा मायया वर्जिताः पुनः

सर्वजण तेथेच जावोत—रामाच्या सान्निध्यात—निर्व्याध. निराहार राहून, क्रोध जिंकून, आणि पुन्हा माया/कपट टाकून देऊन.

Verse 96

एकाग्रमानसाः सर्वे स्तुत्वा ध्यात्वा जपंतु तम् । ततो दाशरथी रामो दयां कृत्वा द्विजन्मसु

सर्वजण एकाग्र मनाने त्याची स्तुती करोत, ध्यान करोत आणि जप करोत. मग दाशरथी राम द्विजांवर दया करून…

Verse 97

शासनं च प्रदास्यति अचलं च युगेयुगे । महता तपसा तुष्टः प्रदास्यति समीहितम्

…तो युगायुगांत अचल असा आदेश/वर देईल. महान तपाने संतुष्ट होऊन तो इच्छित फल प्रदान करील.

Verse 98

यस्य वर्गस्य यो विप्रो न प्रयास्यति तत्र वै । स च वर्गात्परित्याज्यः स्थानधर्मान्न संशयः

जो ब्राह्मण आपल्या वर्गासोबत (समुदायासोबत) जाणार नाही, त्याला त्या वर्गातून निःसंशयपणे बहिष्कृत करावे; हाच स्थानधर्म आहे.

Verse 99

वणिग्वृत्ते न संबंधे न विवाहे कदाचन । ग्रामवृत्ते न संबंधः सर्वस्थाने बहिष्कृताः

त्यांच्याशी व्यापारात किंवा विवाहात कधीही संबंध ठेवू नयेत. गावकीच्या व्यवहारातही संबंध नसावा; ते सर्व ठिकाणी बहिष्कृत आहेत.

Verse 100

सभावाक्यं च तच्छ्रुत्वा तन्मध्ये वाडवः शुचिः । वाग्मी दक्षः सुशब्दश्च त्रिरवैः श्रावयन्द्विजान्

सभेचे ते बोलणे ऐकून, त्यांच्यामध्ये एका पवित्र, उत्तम वक्ता, कुशल आणि स्पष्ट उच्चार असलेल्या वाडवाने (ब्राह्मणाने) तीन वेळा द्विजांना ऐकवले.

Verse 110

व्यास उवाच । न जैनधर्मे ये लिप्ता गोभुजा वणिगुत्तमाः । वृत्तिभंगभयात्तत्र मौनमेव समाचरन्

व्यास म्हणाले: जे श्रेष्ठ व्यापारी (गोभुज) जैन धर्मात गुंतलेले नव्हते, त्यांनीही उपजीविका नष्ट होण्याच्या भीतीने तिथे मौनच धारण केले.

Verse 120

शासनं भवतामस्तु रामदत्तं न संशयः । त्रयीविद्यास्तु विख्याताः सर्वे वाडवपुंगवाः

रामदत्ताने दिलेले शासन (अधिकार) निःसंशयपणे तुमचेच असो. ते सर्व श्रेष्ठ वाडव (ब्राह्मण) तिन्ही वेदांचे जाणकार म्हणून विख्यात आहेत.

Verse 130

विप्रसंघविनाशाय दक्षिणद्वारसंस्थितः । सिंदूरपुष्पमालाभिः पूजितो गणनायकः

विप्रसमूहाच्या विनाशासाठी दक्षिणद्वारी स्थित असलेल्या गणनायकाची सिंदूर व पुष्पमाळांनी विधिपूर्वक पूजा करण्यात आली।

Verse 140

त्यक्तस्वकीयवचना वृत्तिहीना भविष्यथ । ततस्तन्मध्यतः कश्चिच्चातुर्विद्य उवाच ह

‘स्वतःचे वचन सोडाल तर तुम्ही उपजीविकाहीन व्हाल.’ तेव्हा त्यांच्या मधून एक चातुर्विद्य (चार विद्यांत निपुण) म्हणाला।

Verse 150

देशाद्देशांतरं गत्वा वनाच्चैव वनांतरम् । तीर्थेतीर्थे कृतश्राद्धाः सुसंत सत्यव्रतपरायणाः । ते गता दूरमध्वानं हनुमद्दर्शनार्थिनः

देशोदेशी व वनावनांतरी फिरत त्यांनी प्रत्येक तीर्थस्थानी श्राद्ध केले. शांत व सत्यव्रतपरायण असे ते हनुमानदर्शनाच्या इच्छेने दूरचा मार्ग चालत गेले।

Verse 160

येन वै दुःखिता विप्रास्तेनाहं दुःखितः कपे

हे कपे! ज्या कारणाने विप्र दुःखी झाले, त्याच कारणाने मीही दुःखी आहे।

Verse 170

अथवा गम्यतां विप्राश्चिरं जीव सुखी भव । वृद्धस्य वाक्यं तच्छ्रुत्वा वाडवाश्चैकमानसाः

‘किंवा, हे विप्रांनो, तुम्ही आपल्या मार्गाने जा; दीर्घायुषी व्हा—सुखी रहा.’ वृद्धाचे ते वचन ऐकून वाडवही एकमन झाले।

Verse 180

चतुश्चत्वारिंशदधिकचतुःशतमितात्मनाम् । ग्रामास्त्रयोदशार्चार्थं सीतापुरसमन्विताः

तेथे चारशे चाळीस संयमी भक्तजन होते; आणि सीतापूरसह तेरा गावे पूजाअर्चा व नैवेद्य‑अर्पणासाठी नेमून दिली होती।

Verse 190

आंजनेयो यदास्माकं न दास्यति समीहितम् । अनाहारव्रतेनैव प्राणांस्त्यक्ष्यामहे वयम्

आंजनेय (हनुमान) जर आम्हाला अपेक्षित वरदान देणार नाही, तर आम्ही केवळ अनाहार‑व्रतानेच प्राणत्याग करू।

Verse 200

तर्जन्यग्रे द्विजश्रेष्ठा अगम्या मां विना परैः । सा सुवर्णमयी भाति यस्यां राज्ये विभीषणः

हे द्विजश्रेष्ठ! माझ्या तर्जनीच्या अग्रभागी ती (लंका) माझ्याविना इतरांना अगम्य आहे; ती सुवर्णमयीसारखी तेजस्वी भासते, जिच्या राज्यात विभीषण राज्य करतो।

Verse 201

स्थापितो रामदेवेन सेयं लंका महापुरी । नियमस्थैः साधुवृंदैस्तीर्थयात्राप्रसंगतः

ही महापुरी लंका रामदेवांनी स्थापिली; आणि तीर्थयात्रेच्या प्रसंगी नियमस्थ साधुवृंदांकडून तिची सेवा व पूजा केली जाते।

Verse 202

आनीय गंगासलिलं रामेशमभिषिच्य च । क्षिप्ता एते महाभारा दृश्यंते सागरांतरे

गंगाजल आणून रामेशाचा अभिषेक करून हे महाभार (अतिभारी शिलाखंड) टाकून दिले; आणि ते सागराच्या अंतरात दिसून येतात।

Verse 203

निष्पापास्तेन संजाताः साधवस्ते दृढव्रताः । नूनं पुण्योदये वृद्धिः पापे हानिश्च जायते

त्या पवित्र कर्मामुळे ते दृढव्रती साधू निष्पाप झाले. निश्चयच पुण्याचा उदय झाला की पुण्य वाढते आणि पापाची हानी होऊन त्याचा नाश होतो.

Verse 204

स्थानभ्रष्टाः कृताः पूर्वं चातुर्विद्या द्विजातयः । जीर्णोद्धारेण रामेण स्थापिताः पुनरेव हि । पूर्वजन्मनि भो विप्रा हरिपूजा कृता मया

पूर्वी चतुर्वेदज्ञ द्विजांना त्यांच्या स्थानांपासून भ्रष्ट केले होते. पण जीर्णोद्धार करणाऱ्या रामाने त्यांना पुन्हा स्थापन केले. हे विप्रहो, पूर्वजन्मी मी हरिपूजा केली होती.

Verse 205

सांप्रतं निश्चला भक्तिर्भवत्सेवा हि दृश्यते । तेन पुण्यप्रभावेण तुष्टो दास्यामि वो वरम्

आता तुमची सेवा आणि अचल भक्ती स्पष्ट दिसते. त्या पुण्याच्या प्रभावाने प्रसन्न होऊन मी तुम्हाला एक वर देईन.

Verse 206

धन्योहं कृतकृत्योहं सुभाग्योहं धरातले । अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम्

मी धन्य आहे, मी कृतकृत्य आहे, या धरातळीवर मी सुभाग्यवान आहे. आज माझा जन्म सफल झाला आणि माझे जीवन खरोखर सुजीवित झाले.

Verse 207

यदहं ब्राह्मणानां च प्राप्तवांश्चरणांतिकम्

कारण मी ब्राह्मणांच्या चरणांजवळचे सान्निध्य प्राप्त केले आहे.

Verse 208

व्यास उवाच । दृष्ट्वैव हनुमन्तं ते पुलकांकितविग्रहाः । सगद्गदं यथोचुस्ते वाक्यं वाक्यविशारदाः

व्यास म्हणाले—हनुमंताला पाहताच त्यांच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले. भावविवश होऊन वाणी गद्गद झाली, तरी वाक्‌निपुणांनी त्याला यथोचित वचन सांगितले.

Verse 18000

वृत्त्यर्थं तेन दत्ता वै ह्यनर्घ्या रत्नकोटयः । तदा ते मोढ १८००० गोभूजा

उपजीविकेसाठी त्याने खरोखरच अमूल्य रत्नांच्या कोटी दान दिल्या. त्यानंतर (पाठभ्रंशामुळे) ‘अठरा हजार’ असा उल्लेख येतो; तसेच गोदान व भूमिदानाचाही निर्देश आहे.