Adhyaya 10

Verse 1

सूत उवाच । विचित्रं शिवनिर्माणं विचित्र शिवचेष्टितम् । विचित्रं शिवमाहात्म्यं विचित्रं शिवभाषितम्

सूत म्हणाले—शिवाची निर्मिती विचित्र आहे, शिवाची कृत्येही विचित्र; शिवाचे माहात्म्य विचित्र, आणि शिवाचे वचनही विचित्र।

Verse 2

विचित्रं शिवभक्तानां चरितं पापनाशनम् । स्वर्गापवर्गयोः सत्यं साधनं तद्ब्रवीम्यहम्

शिवभक्तांचे चरित्र विचित्र असून ते पापांचा नाश करते। स्वर्ग व अपवर्ग—दोन्हींसाठी तेच सत्य साधन आहे, असे मी सांगतो।

Verse 3

अवंतीविषये कश्चिद्ब्राह्मणो मंदराह्वयः । बभूव विषयारामः स्त्रीजितो धनसंग्रही

अवन्ती प्रदेशात मंदर नावाचा एक ब्राह्मण होता. तो विषयभोगांत रमणारा, स्त्रियांच्या वश झालेला आणि धनसंचयात आसक्त झाला होता.

Verse 4

संध्यास्नापरित्यक्तो गंधमाल्यांबरप्रियः । कुस्त्रीसक्तः कुमार्गस्थो यथा पूर्वमजामिलः

त्याने संध्यावंदन व स्नान सोडून दिले; सुगंध, माळा व उत्तम वस्त्र यांचा तो प्रियकर झाला. कुस्‍त्रीमध्ये आसक्त होऊन तो कुमार्गावर उभा राहिला—जसा पूर्वी अजामिल.

Verse 5

स वेश्यां पिंगलां नाम रममाणो दिवानिशम् । तस्या एव गृहे नित्यमासीदविजितेंद्रियः

तो पिंगला नावाच्या वेश्येसह दिवस-रात्र रममाण होत असे. इंद्रिये न जिंकता तो नेहमी तिच्याच घरी राहात असे.

Verse 6

कदाचित्सदने तस्यास्तस्मिन्निवसति द्विजे । ऋषभो नाम धर्मात्मा शिवयोगी समाययौ

एकदा तो द्विज तिच्या घरात राहात असताना, ऋषभ नावाचा धर्मात्मा शिवयोगी तेथे आला.

Verse 7

तमागतमभिप्रेक्ष्य मत्वा स्वं पुण्यमूर्जितम् । सा वेश्या स च विप्रश्च पर्यपूजयतामुभौ

त्यांचे आगमन पाहून आणि आपले पुण्य बळावले असे मानून, त्या वेश्या व त्या ब्राह्मणाने—दोघांनीही—त्यांचा श्रद्धेने पूजासन्मान केला.

Verse 8

तमारोप्य महापीठे कंबलांबरसंभृते । प्रक्षाल्य चरणौ भक्त्या तज्जलं दधतुः शिरः

कंबल-वस्त्रांनी सजविलेल्या महापीठावर त्यास बसवून, त्यांनी भक्तीने त्याचे चरण प्रक्षाळिले आणि ते चरणामृत मस्तकी धारण केले।

Verse 9

स्वागतार्घ्यनमस्कारैर्गंधपुष्पाक्षतादिभिः । उपचारैः समभ्यर्च्य भोजयामासतुर्मुदा

स्वागत, अर्घ्य व नमस्कार तसेच गंध, पुष्प, अक्षत इत्यादी उपचारांनी त्यांनी विधिपूर्वक अर्चना केली आणि आनंदाने त्यास भोजन घातले।

Verse 10

तं भुक्तवंतमाचांतं पर्यंके सुखसंस्तरे । उपवेश्य मुदा युक्तौ तांबूलं प्रत्ययच्छताम्

तो भोजन करून आचमन केल्यावर, सुखद शय्यायुक्त पलंगावर आनंदाने त्यास बसवून त्यांनी त्यास तांबूल अर्पण केले।

Verse 11

पादसंवाहनं भक्त्या कुर्वंतौ दैवचो दितौ । कल्पयित्वा तु शुश्रूषां प्रीणयामासतुश्चिरम्

जणू दैवी प्रेरणेने, ते दोघे भक्तीने त्याचे पादसंवाहन करू लागले; सेवा-शुश्रूषा रचून त्यांनी त्यास दीर्घकाळ प्रसन्न केले।

Verse 12

एवं समर्चितस्ताभ्यां शिवयोगी महाद्युतिः । अतिवाह्य निशामेकां ययौ प्रातस्तदादृतः

अशा रीतीने त्या दोघांनी सम्यक् सत्कार केलेला महाद्युती शिवयोगी तेथे एक रात्र व्यतीत करून, सकाळी मोठ्या आदराने निरोप घेऊन निघून गेला।

Verse 13

एवं काले गतप्राये स विप्रो निधनं गतः । सा च वेश्या मृता काले ययौ कर्मार्जितां गतिम्

अशा रीतीने काळ जवळ आला तेव्हा तो ब्राह्मण निधन पावला. आणि योग्य वेळी ती वेश्या देखील मरण पावली; दोघांनाही आपल्या कर्मांनी मिळविलेली गती प्राप्त झाली.

Verse 14

स विप्रः कर्मणा नीतो दशार्णधरणीपतेः । वज्रबाहुकुटुंबिन्याः सुमत्या गर्भमास्थितः

कर्माच्या प्रेरणेने तो ब्राह्मण दशार्ण देशाच्या नृपतीकडे नेला गेला आणि राजा वज्रबाहूच्या अंतःपुरातील प्रमुख राणी सुमतीच्या गर्भात प्रविष्ट झाला.

Verse 15

तां ज्येष्ठपत्नीं नृपतेर्गर्भसंपदमाश्रिताम् । अवेक्ष्य तस्यै गरलं सपत्न्यश्छद्मना ददुः

राजाची ज्येष्ठ राणी गर्भसमृद्धीने उजळलेली पाहून, सावत्र राण्यांनी ईर्ष्येने कपटाने तिला विष दिले.

Verse 16

सा भुक्त्वा गरलं घोरं न मृता दैवयोगतः । क्लेशमेव परं प्राप मरणादतिदुःसहम्

तिने घोर विष सेवन केले, तरी दैवयोगाने ती मेली नाही; उलट तिला मृत्यूपेक्षाही अधिक असह्य असा परम क्लेश प्राप्त झाला.

Verse 17

अथ काले समायाते पुत्रमे कमजीजनत् । क्लेशेन महता साध्वी पीडिता वरवर्णिनी

मग वेळ येताच, उत्तम वर्णाची ती साध्वी महान क्लेशाने पीडित असूनही एका पुत्रास जन्म देऊ लागली.

Verse 18

स निर्दशो राजपुत्रः स्पृष्टपूर्वो गरेण यत् । तेनावाप महाक्लेशं क्रंदमानो दिवानिशम्

गर्भातच विषाचा स्पर्श झाल्याने तो निरपराध राजपुत्र महाक्लेशात पडला आणि दिवस-रात्र अखंड रडत राहिला।

Verse 19

तस्य बालस्य माता च सर्वांगव्रणपीडिता । बभूवतुरतिक्लिष्टौ गरयोगप्रभावतः

त्या बालकाची माता देखील सर्वांगावरील व्रणांनी पीडित झाली; विषयोगाच्या प्रभावाने माता-पुत्र दोघेही अत्यंत क्लेशित झाले।

Verse 20

तौ राज्ञा च समानीतौ वैद्यैश्च कृतभेषजौ । न स्वास्थ्यमापतुर्यत्नैरनेकैर्योजितैरपि

राजाने त्यांना आणले आणि वैद्यांनी औषधोपचार केले; तरीही अनेक उपचार व प्रयत्न करूनही ते दोघेही स्वस्थ झाले नाहीत।

Verse 21

न रात्रौ लभते निद्रां सा राज्ञी विपुलव्यथा । स्वपुत्रस्य च दुःखेन दुःखिता नितरां कृशा

अतिशय वेदनेने व्याकुळ झालेली राणी रात्री झोप मिळवू शकली नाही; पुत्राच्या दुःखाने दुःखी होऊन ती फारच कृश झाली।

Verse 22

नीत्वैवं कतिचिन्मासान्स राजा मातृपुत्रकौ । जीवंतौ च मृतप्रायौ विलोक्यात्मन्यचिंतयत्

अशा रीतीने काही महिने गेल्यावर राजा माता-पुत्रांना जिवंत असूनही मृतप्राय पाहून अंतःकरणात चिंताग्रस्त होऊन विचार करू लागला।

Verse 23

एतौ मे गृहिणीपुत्रौ निरयादागताविह । अश्रांतरोगौ क्रंदंतौ निद्राभंगविधायिनौ

हे माझ्या गृहिणीचे हे दोन्ही पुत्र नरकातून येथे आले आहेत। अखंड रोगाने पीडित होऊन रडत राहतात आणि माझी झोप सतत भंग करतात।

Verse 24

अत्रोपायं करिष्यामि पापयोर्ध्रुवमेतयोः । मर्तुं वा जीवितुं वापि न क्षमौ पापभोगिनौ

आता या दोन्ही पाप्यांविषयी मी नक्कीच उपाय करीन. पापफळ भोगणारे हे दोघे ना मरण्यास योग्य, ना जगण्यास योग्य आहेत.

Verse 25

इत्थं विनिश्चित्य च भूमिपालः सक्तः सपत्नीषु तदात्मजेषु । आहूय सूतं निजदारपुत्रौ निर्वापयामास रथेन दूरम्

असा निर्णय करून, सवतां व त्यांच्या पुत्रांमध्ये आसक्त असलेल्या राजाने सारथ्याला बोलावले आणि आपल्या पत्नी व पुत्राला रथाने दूर नेऊन टाकून दिले।

Verse 26

तौ सूतेन परित्यक्तौ कुत्रचिद्विजने वने । अवापतुः परां पीडां क्षुत्तृड्भ्यां भृशविह्वलौ

सारथ्याने त्यांना एखाद्या निर्जन वनात टाकून दिल्यावर, भूक-तहान यांनी अत्यंत व्याकुळ होऊन ते दोघे घोर यातना भोगू लागले।

Verse 27

सोद्वहंती निजं बालं निपतंती पदे पदे । निःश्वसंती निजं कर्म निंदंती चकिता भृशम्

ती आपले बाळ उचलून धरून पावलोपावली कोसळत होती; उसासे टाकत, आपल्या कर्माला दोष देत आणि तीव्र भयाने थरथरत होती।

Verse 28

क्वचित्कंटकभिन्नांगी मुक्तकेशी भयातुरा । क्वचिद्व्याघ्रस्वनैर्भीता क्वचिद्व्यालैरनुद्रुता

कधी काट्यांनी तिचे अंग विदीर्ण होत आणि भयाने केस मोकळे होत; कधी वाघांच्या गर्जनेने ती घाबरे, तर कधी सर्प व रानटी प्राण्यांनी तिचा पाठलाग करी।

Verse 29

भर्त्स्यमाना पिशाचैश्च वेतालैर्ब्रह्मराक्षसैः । महागुल्मेषु धावंती भिन्नपादा क्षुराश्मभिः

पिशाच, वेताल व ब्रह्मराक्षस यांच्या धाकाने-भर्त्सनेने ती घनदाट झुडपांत धावत होती; वस्तऱ्यासारख्या धारदार दगडांनी तिचे पाय फाटून जखमी झाले।

Verse 30

सैवं घोरे महारण्ये भ्रमंती नृपगे हिनी । दैवात्प्राप्ता वणिङ्मार्गं गोवाजिनरसेवितम्

अशा रीतीने त्या भयंकर महारण्यात भटकत असलेली राजपत्नी, दैवयोगाने गायी-घोडे व लोकांनी वर्दळ असलेल्या वणिकमार्गास येऊन पोहोचली।

Verse 31

गच्छंती तेन मार्गेण सुदूरमतियत्नतः । ददर्श वैश्यनगरं वहुस्त्रीनरसेवितम्

त्या मार्गाने अतिशय प्रयत्नाने फार दूर चालत गेल्यावर तिला अनेक स्त्री-पुरुषांनी गजबजलेले एक वैश्यनगर दिसले।

Verse 32

तस्य गोप्ता महावैश्यो नगरस्य महाजनः । अस्ति पद्माकरो नाम राजराज इवापरः

त्या नगराचा रक्षक एक महान वैश्य, नगरातील प्रमुख महाजन होता—पद्माकर नावाचा, जणू दुसराच राजराज।

Verse 33

तस्य वैश्यपतेः काचिद्गृहदासी नृपांगनाम् । आयांती दूरतो दृष्ट्वा तदंतिकमुपाययौ

त्या वैश्यपतीची एक गृहदासी दूरून राजपत्नी येताना पाहून त्वरेने पुढे जाऊन तिच्या जवळ गेली व तिला आत आणून घेतले।

Verse 34

सा दासी नृपतेः कांतां सपुत्रां भृशपीडिताम् । स्वयं विदितवृत्तांता स्वामिने प्रत्यदर्शयत्

ती दासी सर्व वृत्तांत जाणून, अत्यंत पीडित राजकांता राणीला पुत्रासह आपल्या स्वामीसमोर नेऊन उभी केली.

Verse 35

स तां दृष्ट्वा विशां नाथो रुजार्त्तां क्लिष्टपुत्रकाम् । नीत्वा रहसि सुव्यक्तं तद्वृत्तांतमपृच्छत

तिला पाहून वैश्यांचा नाथ तिला वेदनेने व्याकुळ व पुत्रचिंतेने क्लिष्ट पाहून, एकांतात नेऊन स्पष्टपणे सर्व वृत्तांत विचारू लागला.

Verse 36

तया निवेदिताशेषवृत्तांतः स वणिक्पतिः । अहोकष्टमिति ज्ञात्वा निशश्वास मुहुर्मुहुः

तिने सर्व वृत्तांत सांगितल्यावर तो वणिक्पती सर्व जाणून ‘अहो, किती कष्ट!’ असे म्हणत वारंवार दीर्घ श्वास सोडू लागला.

Verse 37

तामंतिके स्वगेहस्य संनिवेश्य रहोगृहे । वासोन्नपानशयनैर्मातृसाम्यमपूजयत्

त्याने तिला आपल्या घराजवळील एकांत कक्षात ठेवून, वस्त्र, अन्न, पान व शय्या देऊन, मातेसमान मान-सन्मानाने पूजिले.

Verse 38

तस्मिन्गृहे नृपवधूर्निवसंती सुरक्षिता । व्रणयक्ष्मादिरोगाणां न शांतिं प्रत्यपद्यत

त्या घरात पूर्ण रक्षणात राहूनही राजवधूस व्रण, यक्ष्मा इत्यादी रोगांची शांती मिळाली नाही; ते व्याधी निवळल्या नाहीत।

Verse 39

ततो दिनैः कतिपयैः स बालो व्रणपीडितः । विलंघितभिषक्सत्त्वो ममार च विधेर्वशात्

मग काही दिवसांनी तो बालक व्रणपीडेत तडफडत, वैद्यांचे सर्व प्रयत्न व साधन असूनही, विधीच्या अधीन होऊन मरण पावला।

Verse 40

मृते स्वतनये राज्ञी शोकेन महतावृता । मूर्च्छिता चापतद्भूमौ गजभग्नेव वल्लरी

स्वतःच्या पुत्राच्या मृत्यूनंतर राणी महान शोकाने वेढली गेली; ती मूर्च्छित होऊन भूमीवर कोसळली, जशी हत्तीने मोडलेली वेल।

Verse 41

दैवात्संज्ञामवाप्याथ वाष्पक्लिन्नपयोधरा । सांत्विताऽपि वणिक्स्त्रीभिर्विललाप सुदुःखिता

दैवयोगाने तिला शुद्ध आली; अश्रूंनी तिचे स्तन ओले झाले होते। वणिकांच्या स्त्रियांनी सांत्वन केले तरी ती अतिशय दुःखी होऊन विलाप करू लागली।

Verse 42

हा ताततात हा पुत्र हा मम प्राणरक्षक । हा राजकुलपूर्णेन्दो हा ममानंदवर्धन

“हा तात, हा पुत्र! हा माझ्या प्राणांचा रक्षक! हा राजकुलाचा पूर्णचंद्र! हा माझा आनंद वाढविणारा!”

Verse 43

इमामनाथां कृपणां त्वत्प्राणां त्यक्तवबांधवाम् । मातरं ते परित्यज्य क्व यातोऽसि नृपात्मज

हे नृपपुत्रा! जी माता तुझ्याच प्राणांवर जगत होती, दीन, अनाथ व बंधुहीन झाली—तिला सोडून तू कुठे निघून गेलास?

Verse 44

इत्येभिरुदितैर्वाक्यैः शोकचिंताविवर्धकैः । विलपंतीं मृतापत्यां को नु सांत्वयितुं क्षमः

अशा शोक व चिंता वाढविणाऱ्या वचनांनी ती मृतपुत्रा माता विलाप करू लागली; तिला सांत्वन करण्यास कोण समर्थ होईल?

Verse 45

एतस्मिन्समये तस्या दुःखशोकचिकित्सकः । ऋषभः पूर्वमाख्यातः शिवयोगी समाययौ

त्याच वेळी तिच्या दुःख-शोकाचा वैद्य, पूर्वी सांगितलेला शिवयोगी ऋषभ तेथे येऊन पोहोचला.

Verse 46

स योगी वैश्यनाथेन सार्घहस्तेन पूजितः । तस्याः सकाशमगमच्छोचन्त्या इदमब्रवीत्

तो योगी वैश्यनाथाने जोडहातांनी पूजिला; मग शोकाकुल तिच्याजवळ जाऊन तो असे बोलला.

Verse 47

ऋषभ उवाच । अकस्मात्किमहो वत्से रोरवीषि विमूढधीः । को जातः कतमो लोके को मृतो वद सांप्रतम्

ऋषभ म्हणाला—वत्से! तू अचानक अशी का आक्रोशाने रडतेस, तुझी बुद्धी का भ्रमित झाली? या लोकी कोण जन्मला, आणि कोण मेला—आता सांग.

Verse 48

अमी देहादयो भावास्तोयफेनसधर्मकाः । क्वचिद्भ्रांतिः क्वचिच्छांतिः स्थितिर्भवति वा पुनः

हा देह इत्यादी सर्व भाव जलावरील फेसासारखे—कधी भ्रम, कधी शांती; मग शाश्वत स्थैर्य कुठे?

Verse 49

अतोऽस्मिन्फेनसदृशे देहे पञ्चत्वमागते । शोकस्यानवकाशत्वान्न शोचंति विपश्चितः

म्हणून हा फेसासारखा देह पंचतत्त्वात विलीन झाला की शोकाला जागा उरत नाही; म्हणून ज्ञानी शोक करीत नाहीत।

Verse 50

गुणैर्भूतानि सृज्यंते भ्राम्यंते निजकर्मभिः । कालेनाथ विकृष्यंते वासनायां च शेरते

गुणांपासून प्राणी उत्पन्न होतात, निजकर्मांनी भटकतात; मग काळ त्यांना ओढून नेतो, आणि ते वासनांत बांधले जाऊन पडतात।

Verse 51

माययोत्पत्तिमायांति गुणाः सत्त्वादयस्त्रयः । तैरेव देहा जायंते जातास्तल्लक्षणाश्रयाः

मायेमुळे सत्त्वादी त्रिगुण उत्पन्न होतात; त्यांच्यापासूनच देह जन्मतात, आणि जन्मल्यावर त्यांचीच लक्षणे धारण करतात।

Verse 52

देवत्वं यानि सत्त्वेन रजसा च मनुष्यताम् । तिर्यक्त्वं तमसा जंतुर्वासनानुगतोवशः

सत्त्वाने देवत्व प्राप्त होते, रजाने मनुष्यत्व; तमाने जीव तिर्यक् योनीत पडतो—वासनांच्या ओढीने विवश होऊन।

Verse 53

संसारे वर्तमानेस्मिञ्जंतुः कर्मानुबन्धनात् । दुर्विभाव्यां गतिं याति सुखदुःखमयीं मुहुः

या संसारात वावरताना जीव स्वकर्मबंधनामुळे पुन्हा पुन्हा दुर्विचार्य अशी गती प्राप्त करतो, जी सुख-दुःखमयी असते.

Verse 54

अपि कल्पायुषां तेषां देवानां तु विपर्ययः । अनेकामयबद्धानां का कथा नरदेहिनाम्

कल्पायुष्य देवांनाही उलटफेर व अधःपतन येते; मग अनेक रोगांनी बांधलेल्या नरदेहधाऱ्यांची काय कथा!

Verse 55

केचिद्वदंति देहस्य कालमेव हि कारणम् । कर्म केचिद्गुणान्केचिद्देहः साधारणो ह्ययम्

काही म्हणतात देहाचे कारण फक्त काळ आहे; काही कर्माला, काही गुणांना कारण मानतात—पर हा देह या सर्वांचा साधारण परिणाम आहे.

Verse 56

कालकर्मगुणाधानं पञ्चात्मकमिदं वपुः । जातं दृष्ट्वा न हृष्यंति न शोचंति मृतं बुधाः

काळ, कर्म व गुणांनी घडलेले हे वपु पंचात्मक आहे; म्हणून ज्ञानी जन्म पाहून हर्षित होत नाहीत, मृत्यू पाहून शोकही करत नाहीत.

Verse 57

अव्यक्ते जायते जंतुरव्यक्ते च प्रलीयते । मध्ये व्यक्तवदाभाति जलबुद्बुदसन्निभः

जीव अव्यक्तातून जन्मतो आणि अव्यक्तातच लीन होतो; मध्ये तो व्यक्तासारखा भासतो—जलबुडबुड्यासारखा.

Verse 58

यदा गर्भगतो देही विनाशः कल्पितस्तदा । दैवाज्जीवति वा जातो म्रियते सहसैव वा

जेव्हा देहधारी गर्भात असतो, तेव्हा त्याचा नाश कल्पिला गेला तरी दैवयोगाने तो जगतो; आणि जन्म झाल्यावरही तो सहसा मृत्यू पावू शकतो.

Verse 59

गर्भस्था एव नश्यंति जातमात्रास्तथा परे । क्वचिद्युवानो नश्यंति म्रियंते केपि वार्धके

काही गर्भातच नष्ट होतात, काही जन्मताच; काही ठिकाणी कोणी युवावस्थेत नष्ट होतो, तर काही जण वार्धक्यातच मृत्यू पावतात.

Verse 60

यादृशं प्राक्तनं कर्म तादृशं विंदते वपुः । भुंक्ते तदनुरूपाणि सुखदुःखानि वै ह्यसौ

जसे पूर्वकर्म असते तसेच शरीर प्राप्त होते; आणि त्यानुसार तो निश्चयच सुख-दुःख भोगतो.

Verse 61

मायानुभावेरितयोः पित्रोः सुरतसंभ्रमात् । देह उत्पद्यते कोपि पुंयोषित्क्लीबलक्षणः

मायेच्या प्रभावाने प्रेरित माता-पित्यांच्या सुरत-सम्भ्रमातून एक देह उत्पन्न होतो; त्यात पुरुष, स्त्री किंवा नपुंसक अशी लक्षणे दिसतात.

Verse 62

आयुः सुखं च दुःख च पुण्यं पापं श्रुतं धनम् । ललाटे लिखितं धात्रा वहञ्जंतुः प्रजायते

आयुष्य, सुख व दुःख, पुण्य व पाप, विद्या व धन—धात्याने जे ललाटावर लिहिले आहे ते वाहतच जीव जन्माला येतो.

Verse 63

कर्मणामविलंघ्यत्वात्कालस्याप्यनतिक्रमात् । अनित्यत्वाच्च भावानां न शोकं कर्तुमर्हसि

कर्मफळांचे उल्लंघन होत नाही, काळाचाही अतिक्रम होत नाही; आणि सर्व भाव अनित्य आहेत—म्हणून तू शोक करणे योग्य नाही।

Verse 64

क्व स्वप्ने नियतं स्थैर्यमिंद्रजाले क्व सत्यता । क्व नित्यता शरन्मेघे क्व शश्वत्त्वं कलेवरे

स्वप्नात कुठे निश्चित स्थैर्य? इंद्रजालात कुठे सत्यता? शरद्‌मेघात कुठे नित्यता? आणि देहात कुठे शाश्वतत्व?

Verse 65

तव जन्मान्यतीतानि शतकोट्ययुतानि च । अजानंत्याः परं तत्त्वं संप्राप्तोऽयं महाश्रमः

तुझे शतकोटी-अयुत अशी असंख्य जन्मे होऊन गेली; परमतत्त्व न जाणल्यामुळेच हा महान् श्रम/क्लेश तुला प्राप्त झाला आहे।

Verse 66

कस्यकस्यासि तनया जननी कस्यकस्य वा । कस्यकस्यासि गृहिणी भवकोटिषु वर्त्तिनी

कोट्यवधी भवांत वावरणारी तू—कुणाची कन्या झालीस, कुणाची जननी झालीस, आणि कुणाची गृहिणी (पत्नी) झालीस?

Verse 67

पञ्चभूतात्मको देहस्त्वगसृङ्मांसबन्धनः । मेदोमज्जास्थिनिचितो विण्मूत्रश्लेष्मभाजनम्

हा देह पंचभूतमय आहे; त्वचा, रक्त व मांस यांनी बांधलेला; मेद, मज्जा व अस्थींनी भरलेला; आणि विष्ठा, मूत्र व श्लेष्म यांचे भांडे आहे।

Verse 68

शरीरांतरमप्येतन्निजदेहोद्भवं मलम् । मत्त्वा स्वतनयं मूढे मा शोकं कर्तुमर्हसि

हे ‘दुसरे शरीर’ही आपल्या देहातून उत्पन्न झालेला मलच आहे. याला आपला पुत्र मानून, हे मूढा, शोक करणे तुला योग्य नाही.

Verse 69

यदि नाम जनः कश्चिन्मृत्युं तरति यत्नतः । कथं तर्हि विपद्येरन्सर्वे पूर्वे विपश्चितः

जर केवळ प्रयत्नाने एखादा मनुष्य मृत्यूला पार करू शकला असता, तर मग पूर्वीचे सर्व ज्ञानी कसे बरं नष्ट झाले असते?

Verse 70

तपसा विद्यया बुद्ध्या मन्त्रौषधिरसायनैः । अतियाति परं मृत्युं न कश्चिदपि पंडितः

तप, विद्या, बुद्धी, मंत्र, औषधि वा रसायन—यांनी कोणताही पंडित मृत्यूच्या पलीकडे जाऊ शकत नाही.

Verse 71

एकस्याद्य मृतिर्जंतोः श्वश्चान्यस्य वरानने । तस्मादनित्यावयवे न त्वं शोचितुमर्हसि

एका जीवाचा मृत्यू आज, तर दुसऱ्याचा उद्या, हे वरानने। म्हणून या अनित्य अवयवांच्या देहासाठी तू शोक करू नकोस.

Verse 72

नित्यं सन्निहितो मृत्युः किं सुखं वद देहिनाम् । व्याघ्रे पुरः स्थिते ग्रासः पशूनां किं नु रोचते

मृत्यू जेव्हा सदैव जवळ आहे, तेव्हा देहधाऱ्यांना सुख तरी कोणते—सांग. समोर वाघ उभा असता पशूंना घास काय रुचेल?

Verse 73

अतो जन्मजरां जेतुं यदीच्छसि वरानने । शरणं व्रज सर्वेशं मृत्युंजयमुमापतिम्

म्हणून, हे वरानने! जर तुला जन्म व जरा जिंकायची इच्छा असेल, तर सर्वेश्वर—मृत्युंजय, उमापती—यांच्या शरण जा।

Verse 74

तावन्मृत्युभयं घोरं तावज्जन्मजराभयम् । यावन्नो याति शरणं देही शिवपदांबुजम्

जोपर्यंत देहधारी शिवाच्या चरणकमळांच्या शरण जात नाही, तोपर्यंत भयंकर मृत्यूभय आणि जन्म-जरा यांचे भय टिकून राहते।

Verse 75

अनुभूयेह दुःखानि संसारे भृशदारुणे । मनो यदा वियुज्येत तदा ध्येयो महेश्वरः

अत्यंत कठोर अशा या संसारात दुःखांचा अनुभव घेतल्यावर, जेव्हा मन विरक्त होऊन अलग होते, तेव्हा महेश्वराचे ध्यान करावे।

Verse 76

मनसा पिबतः पुंसः शिवध्यानरसामृतम् । भूयस्तृष्णा न जायेत संसारविषयासवे

जो पुरुष मनाने शिवध्यानाचा रसामृत पितो, त्याला संसारविषयांच्या मदिरासारख्या आसवाची तृष्णा पुन्हा उत्पन्न होत नाही।

Verse 77

विमुक्तं सर्वसंगैश्च मनो वैराग्ययंत्रितम् । यदा शिवपदे मग्नं तदा नास्ति पुनर्भवः

जेव्हा मन सर्व संगांपासून मुक्त होऊन वैराग्याने संयमित होते आणि शिवपदात मग्न होते, तेव्हा पुनर्जन्म उरत नाही।

Verse 78

तस्मादिदं मनो भद्रे शिवध्यानैकसाधनम् । शोकमोहसमाविष्टं मा कुरुष्व शिवं भज

म्हणून हे भद्रे, शिवध्यानाचे एकमेव साधन असलेल्या या मनाला शोक आणि मोहाने ग्रासू देऊ नकोस. शिवाचे भजन कर.

Verse 79

सूत उवाच । इत्थं सानुनयं राज्ञी बोधिता शिवयोगिना । प्रत्याचष्ट गुरोस्तस्य प्रणम्य चरणां बुजम्

सूत म्हणाले - त्या शिवयोग्याने अशा प्रकारे विनयाने समजावल्यावर, राणीने आपल्या गुरूंच्या चरणकमलांना वंदन करून उत्तर दिले.

Verse 80

राज्ञ्युवाच । भगवन्मृतपुत्रायास्त्यक्तायाः प्रियबन्धुभिः । महारोगातुराया मे का गतिर्मरणं विना

राणी म्हणाली - हे भगवन्, जिचा पुत्र मरण पावला आहे, जिचा प्रिय नातलगांनी त्याग केला आहे आणि जी महारोगाने ग्रस्त आहे, अशा मला मरणाशिवाय दुसरी कोणती गती आहे?

Verse 81

अतोऽहं मर्तुमिच्छामि सहैव शिशुनाऽमुना । कृतार्थाहं यदद्य त्वामपश्यं मरणोन्मुखी

म्हणून मी या बालकासह मरण पत्करू इच्छिते. मी कृतार्थ झाले आहे कारण आज मरणाच्या दारात असूनही मला तुमचे दर्शन झाले.

Verse 82

सूत उवाच । इति तस्या वचः श्रुत्वा शिवयोगी दयानिधिः । पूर्वोपकारं संस्मृत्य मृतस्यांतिकमाययौ

सूत म्हणाले - तिचे हे वचन ऐकून, दयासागर शिवयोग्याने पूर्वीच्या उपकाराचे स्मरण करून त्या मृत बालकाच्या जवळ गेले.

Verse 83

स तदा भस्म संगृह्य शिवमन्त्राभिमंत्रितम् । विदीर्णे तन्मुखे क्षिप्त्वा मृतं प्राणैरयोजयत्

तेव्हा त्याने शिवमंत्रांनी अभिमंत्रित पवित्र भस्म गोळा केली; बालकाचे उघडलेले मुखात ती टाकून मृत देहाला पुन्हा प्राणांनी जोडले।

Verse 84

स बालः संगतः प्राणैः शनैरुन्मील्य लोचने । प्राप्तपूर्वेन्द्रियबलो रुरोद स्तन्यकांक्षया

तो बालक प्राणांनी पुन्हा संयुक्त होऊन हळूहळू डोळे उघडू लागला; इंद्रियांचे पूर्वीचे बळ मिळताच तो दूधाच्या इच्छेने रडू लागला।

Verse 85

मृतस्य पुनरुत्थानं वीक्ष्य बालस्य विस्मिताः । जना मुमुदिरे सर्वे नगरेषु पुरोगमाः

मृत बालक पुन्हा उठलेला पाहून सर्व लोक विस्मित झाले; नगरोगरीचे अग्रगण्य नागरिक विशेषतः आनंदाने हर्षित झाले।

Verse 86

अथानंदभरा राज्ञी विह्वलोन्मत्तलोचना । जग्राह तनयं शीघ्रं बाष्पव्याकुललोचना

मग आनंदाने भरलेली राणी, भावावेगाने व्याकुळ व उन्मत्त नजरांनी, अश्रूंनी धूसर झालेल्या दृष्टीने, पटकन आपल्या पुत्राला उचलून धरू लागली।

Verse 87

उपगुह्य तदा तन्वी परमानंदनिर्वृता । न वेदात्मानमन्यं वा सुषुप्तेव परिश्रमात्

तेव्हा त्या सुकुमार देहाच्या राणीने त्याला कवेत घेऊन परम आनंदाने तृप्त झाली; परिश्रमाने जणू झोप लागावी तसे तिला ना स्वतःचे भान राहिले, ना दुसऱ्याचे।

Verse 88

पुनश्च ऋषभो योगी तयोर्मातृकुमारयोः । विषव्रणयुतं देहं भस्मनैव परामृशत्

पुन्हा योगी ऋषभाने माता व बालक यांच्या विषघावांनी युक्त देहांना त्याच भस्माने स्पर्श केला।

Verse 89

तौ च तद्भस्मना स्पृष्टौ प्राप्तदिव्यकलेवरौ । देवानां सदृशं रूपं दधतुः कांतिभूषितम्

त्या भस्माच्या स्पर्शाने ते दोघे दिव्य देह प्राप्त करून देवांसारखे, कांतिने भूषित रूप धारण करू लागले।

Verse 90

संप्राप्ते त्रिदिवैश्वर्ये यत्सुखं पुण्यकर्मणाम् । तस्माच्छतगुणं प्राप सा राज्ञी सुखमुत्तमम्

त्रिदिवाचे ऐश्वर्य मिळाल्यावर पुण्यकर्म करणाऱ्यांना जे सुख मिळते, त्यापेक्षा शतगुण अधिक परम सुख त्या राणीने प्राप्त केले।

Verse 91

तां पादयोर्निपतितामृषभः प्रेमविह्वलः । उत्थाप्याश्वासयामास दुःखैर्मुक्तामुवाच ह

ती त्यांच्या पायांवर कोसळली; प्रेमाने व्याकुळ झालेल्या ऋषभाने तिला उचलून धीर दिला आणि दुःखमुक्त झालेल्या तिला संबोधिले।

Verse 92

अयि वत्से महाराज्ञि जीवत्वं शाश्वतीः समाः । यावज्जीवसि लोकेस्मिन्न तावत्प्राप्स्यसे जराम्

“अग वत्से, महाराणी! तू शाश्वत वर्षे जग. या लोकी तू जिवंत असेपर्यंत तुला जरा स्पर्श करणार नाही.”

Verse 93

एष ते तनयः साध्वि भद्रायुरिति नामतः । ख्यातिं यास्यति लोकेषु निजं राज्यमवाप्स्यति

हे साध्वी! हा तुझा पुत्र; नाव भद्रायु. तो लोकांत कीर्ती मिळवील आणि आपले स्वराज्य पुन्हा प्राप्त करील.

Verse 94

अस्य वैश्यस्य सदने तावत्तिष्ठ शुचिस्मिते । यावदेष कुमारस्ते प्राप्तविद्यो भविष्यति

हे शुचिस्मिते! या वैश्याच्या घरी तोवर राहा, जोवर तुझा हा कुमार विद्या प्राप्त करून पूर्ण निपुण होत नाही.

Verse 95

सूत उवाच । इति तामृषभो योगी तं च राजकुमारकम् । संजीव्य भस्मवीर्येण ययौ देशान्यथेप्सितान्

सूत म्हणाले—असे बोलून योगी ऋषभाने भस्माच्या सामर्थ्याने त्या राजकुमारास संजीवित केले आणि मग इच्छित देशांकडे प्रस्थान केले.