Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 10

Devanagari script

ततस्तदालापकुतूहली हरो निजांशभाजं कपिमुग्रतेजसम् । उवाच द्वारान्तरदत्तदृष्टिः पुरःस्थितं प्रेक्ष्य कपीश्वरं पुनः

Transliteration

tatastadālāpakutūhalī haro nijāṃśabhājaṃ kapimugratejasam | uvāca dvārāntaradattadṛṣṭiḥ puraḥsthitaṃ prekṣya kapīśvaraṃ punaḥ

Translation

तेव्हा त्या संभाषणाविषयी कुतूहल झालेला हर (शिव) दाराआडून दृष्टि टाकीत, समोर उभ्या असलेल्या आपल्या अंशाचा भागी, उग्र तेजस्वी कपीश्वरास पाहून पुन्हा म्हणाला।

Word by Word

• tataḥ: then/thereafter
• tataḥ: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध-काल)
• Type: Indeclinable
• Root: tatas (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण) = indeclinable adverb; अर्थे: 'ततः' = thereafter/then

• tad-ālāpa-kutūhalī: curious about that conversation
• tad-ālāpa-kutūhalī: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + ālāpa (प्रातिपदिक) + kutūhalin (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम्; समासः = तत्पुरुष (तदालापे कुतूहली)

• haraḥ: Hara (Śiva)
• haraḥ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: hara (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• nija-aṃśa-bhājam: partaking of his own portion (i.e., his own share/emanation)
• nija-aṃśa-bhājam: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: nija (प्रातिपदिक) + aṃśa (प्रातिपदिक) + bhāj (प्रातिपदिक; भज्-धातुजन्य)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषणम्; समासः = तत्पुरुष (निजांशं भजति इति)

• kapim: the monkey
• kapim: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: kapi (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• ugra-tejasam: of fierce splendor
• ugra-tejasam: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: ugra (प्रातिपदिक) + tejas (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषणम्; समासः = कर्मधारय (उग्रं तेजः यस्य)

• uvāca: said/spoke
• uvāca: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: vac (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• dvāra-antara-datta-dṛṣṭiḥ: having cast his gaze through the doorway/interstice
• dvāra-antara-datta-dṛṣṭiḥ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: dvāra (प्रातिपदिक) + antara (प्रातिपदिक) + datta (कृदन्त; दा-धातु) + dṛṣṭi (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम्; समासः = तत्पुरुष (द्वारान्तरं दत्तदृष्टिः)

• puraḥ-sthitam: standing in front
• puraḥ-sthitam: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: puraḥ (अव्यय/उपसर्गवत्) + sthita (कृदन्त; स्था-धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past participle) 'स्थित'; समासः = तत्पुरुष (पुरः स्थितम्)

• prekṣya: having looked at
• prekṣya: Purvakala (पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: prekṣ (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (absolutive/gerund) = having looked/after seeing

• kapīśvaram: the lord of monkeys
• kapīśvaram: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: kapi (प्रातिपदिक) + īśvara (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; समासः = तत्पुरुष (कपीनाम् ईश्वरः)

• punaḥ: again/further
• punaḥ: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: punar (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण) = again/further

Speaker

Narrator (contextual), leading into Śiva’s speech

Visual Art Cues

Scene: Śiva stands just within a doorway, half-turned, casting a sidelong gaze outward at Hanumān—fiercely radiant, poised and reverent—before Śiva speaks again.

Characters & Entities

• Hara (Śiva)
• Hanumān (Kapīśvara)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Divine compassion responds to sincere inquiry; Śiva himself intervenes to direct the seeker toward purifying sacred geography.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not yet named; the next verses explicitly highlight Revā (Narmadā) and other sin-destroying rivers.

What ritualistic prescription is mentioned?

None in this verse; it introduces Śiva’s forthcoming instruction on bathing at holy rivers and a specific Revā tīrtha.