Rig Veda 5.46.1 — Mandala 5, Sukta 46, Mantra 1

Sukta 5.46

Rishi: Atri (Ātreya tradition) (book 5 general attribution; RV 5.46 hymn attribution follows the same family tradition)

Devata: All-gods/Guiding Intelligence (implicit); verse foregrounds the inner leader ‘vidvān’ rather than a single named deity

Chandas: Triṣṭubh (probable; verify metrically)

Samhita Patha (Devanagari)

हयो न विद्वाँ अयुजि स्वयं धुरि तां वहामि प्रतरणीमवस्युवम् । नास्या वश्मि विमुचं नावृतं पुनर्विद्वान्पथः पुरएत ऋजु नेषति ॥

Transliteration

háyo ná vidvā́ṃ ayúji svayáṃ dhurí tā́ṃ vahāmi prátaraṇīm avasyúvam | nā́syā vaśmi vi-múcaṃ nā́vṛtaṃ púnar vidvā́n patháḥ pura-etá ṛjú néṣati ||

Translation

जाणकार अश्वाप्रमाणे मी स्वतःला जुवाच्या धुरीत स्वयंच जुंपतो; सहाय्याची आकांक्षा करणारी ती विजयिनी शक्ती मी पुढे वाहतो. तिचे विमोचन मला नको, तिचे परतणेही नको; मार्गांचा जाणकार अग्रभागी जाऊन पुन्हा सरळ पथांवर नेतो.

Word by Word

• हयः: a horse
• हयः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: हय (प्रातिपदिक)

• न: like/as
• न: —
• Type: Indeclinable
• Root: न

• विद्वान्: knowing, skilled
• विद्वान्: कर्तृ
• Type: Adjective
• Root: विद् (धातु) → विद्वस् (कृदन्त-प्रातिपदिक)

• अयुजि: he yoked
• अयुजि: कर्तृ
• Type: Verb
• Root: युज् (धातु)

• स्वयम्: by oneself
• स्वयम्: —
• Type: Indeclinable
• Root: स्वयम्

• धुरि: on the yoke/pole
• धुरि: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: धुर्/धुरा (प्रातिपदिक)

• ताम्: that (her/it)
• ताम्: कर्म
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम)

• वहामि: I carry/drive
• वहामि: कर्तृ
• Type: Verb
• Root: वह् (धातु)

• प्रतर॑णीम्: forward-leading, bringing across
• प्रतर॑णीम्: कर्म
• Type: Adjective
• Root: प्र-तॄ/तॄ (धातु) → प्रतर॑णी (कृदन्त/प्रातिपदिक)

• अवस्युवम्: seeking help/favor
• अवस्युवम्: कर्म
• Type: Adjective
• Root: अवस्/अवस्यु (प्रातिपदिक)

• न: not
• न: —
• Type: Indeclinable
• Root: न

• अस्याः: of this (one)
• अस्याः: सम्बन्ध
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (सर्वनाम)

• वश्मि: I desire/seek to control
• वश्मि: कर्तृ
• Type: Verb
• Root: वश् (धातु)

• विमुचम्: a release, unyoking
• विमुचम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: मुच् (धातु) → वि-मुच (कृदन्त/प्रातिपदिक)

• न: not
• न: —
• Type: Indeclinable
• Root: न

• आवृत: a turning back, retreat
• आवृत: कर्म
• Type: Noun
• Root: वृत् (धातु) → आ-वृत (कृदन्त/प्रातिपदिक)

• पुनः: again
• पुनः: —
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः

• विद्वान्: knowing
• विद्वान्: कर्तृ
• Type: Adjective
• Root: विद् (धातु) → विद्वस् (कृदन्त-प्रातिपदिक)

• पथः: of the path/way
• पथः: सम्बन्ध
• Type: Noun
• Root: पथ्/पन्था (प्रातिपदिक)

• पुरएताः: the forerunner, leader
• पुरएताः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: पुरस् + एता (प्रातिपदिक; ‘going in front’)

• ऋजु: straight, directly
• ऋजु: —
• Type: Adjective/Adverb
• Root: ऋजु (प्रातिपदिक)

• नेषति: leads, guides
• नेषति: कर्तृ
• Type: Verb
• Root: नी (धातु)