Opening the text

Sukta 10.15
As RV 10.15 (Pitṛ hymn); specific rishi attribution uncertain without Anukramaṇī citation
Pitṛs (Fathers/ancestors)
Triṣṭubh
ऋग्वेद 10.15 हे पितृसूक्त आहे. यात खालचे, मधले आणि वरचे पितर विधिपूर्वक आवाहन करून, त्यांनी उठून येऊन जीवंतांच्या हाकेला प्रतिसाद द्यावा व अर्पण केलेले हविर्भाग स्वीकारावेत अशी विनंती आहे. पितृलोकाचा सोम, ऋत (विश्वनियम) आणि यमाच्या अधिपत्याशी संबंध जोडत, संरक्षण, आशीर्वाद आणि देहधारी जीवासाठी प्राणाचा ‘जीवनमार्ग’ सुयोग्य रीतीने मार्गदर्शित व्हावा अशी प्रार्थना केली आहे.
Mantra 1
उदीरतामवर उत्परास उन्मध्यमाः पितरः सोम्यासः । असुं य ईयुरवृका ऋतज्ञास्ते नोऽवन्तु पितरो हवेषु ॥
खालचे पितर उठोत, वरचे उठोत, मधले पितरही उठोत—सोम्य आनंदाचे पितर. जे प्राणासह गेले, अवृक (अहिंसक), ऋतज्ञ—ते पितर आमच्या हाकांमध्ये आम्हांला सहाय्य व रक्षण करो.
Mantra 2
इदं पितृभ्यो नमो अस्त्वद्य ये पूर्वासो य उपरास ईयुः । ये पार्थिवे रजस्या निषत्ता ये वा नूनं सुवृजनासु विक्षु ॥
आज पितरांना हा नमस्कार अर्पण होवो—जे अतिप्राचीन आहेत आणि जे ऊर्ध्व लोकांकडे गेले आहेत. जे पार्थिव रजसमध्ये आसनस्थ आहेत, आणि जे आता सु-व्यवस्थित जनांच्या विक्षूंमध्ये आहेत—त्या सर्वांना आमचा प्रणाम प्राप्त होवो.
Mantra 3
आहं पितॄन्त्सुविदत्राँ अवित्सि नपातं च विक्रमणं च विष्णोः । बर्हिषदो ये स्वधया सुतस्य भजन्त पित्वस्त इहागमिष्ठाः ॥
मी पितरांना प्राप्त केले आहे—सुविदत्रा (सुप्राप्ति घडविणारे) यांना; तसेच नपाताला आणि विष्णूच्या विक्रमणाला (विस्तीर्ण पावलांना)ही. जे बर्हिषद् आहेत, जे स्वधा-अधिकाराने सुत (निचोडलेला सोम) पितात—ते अत्यंत तत्परतेने येथे येवोत.
Mantra 4
बर्हिषदः पितर ऊत्यर्वागिमा वो हव्या चकृमा जुषध्वम् । त आ गतावसा शंतमेनाथा नः शं योररपो दधात ॥
हे बर्हिषद् पितरहो, रक्षणकारी सहाय्यासह जवळ या; ही हव्ये आम्ही तुमच्यासाठी सिद्ध केली आहेत—त्यांत आनंद मानून स्वीकारा. अत्यंत शांतिदायक अवसा घेऊन या; मग आमच्यात कल्याण आणि विस्तीर्ण, अरप (अक्षत) पूर्णता स्थापन करा.
Mantra 5
उपहूताः पितरः सोम्यासो बर्हिष्येषु निधिषु प्रियेषु । त आ गमन्तु त इह श्रुवन्त्वधि ब्रुवन्तु तेऽवन्त्वस्मान् ॥
निकट बोलाविलेले पितर—सोमात रमणारे—पवित्र बर्हिष्-आसनावर ठेवलेल्या या प्रिय निधींकडे येवोत. ते येवोत; ते इथे ऐकोत; ते वरून पाहणारी वाणी बोलोत; आणि ते आम्हांस रक्षोत.
Mantra 6
आच्या जानु दक्षिणतो निषद्येमं यज्ञमभि गृणीत विश्वे । मा हिंसिष्ट पितरः केन चिन्नो यद्व आगः पुरुषता कराम ॥
जानू वाकवून, उजव्या बाजूस बसून, या यज्ञावर स्तुतीगान करा—हे सर्व पितरांनो. हे पितरांनो, कोणत्याही प्रकारे आम्हांस इजा करू नका; मनुष्य-सीमेमुळे आम्ही जे काही अपराध केले असतील, त्यासाठी नव्हे.
Mantra 7
आसीनासो अरुणीनामुपस्थे रयिं धत्त दाशुषे मर्त्याय । पुत्रेभ्यः पितरस्तस्य वस्वः प्र यच्छत त इहोर्जं दधात ॥
उषेच्या दीप्तींच्या कुशीत आसनस्थ होऊन, दान देणाऱ्या या मर्त्यास रयि—समृद्धी—धरा. हे पितरांनो, ते वसु-धन त्याच्या पुत्रांपर्यंत पुढे वाढवा; आणि इथेच त्यांच्या ठायी ऊर्ज—पोषक बळ—स्थापित करा.
Mantra 8
ये नः पूर्वे पितरः सोम्यासोऽनूहिरे सोमपीथं वसिष्ठाः । तेभिर्यमः संरराणो हवींष्युशन्नुशद्भिः प्रतिकाममत्तु ॥
हे वसिष्ठांनो! आमचे जे पूर्व पितर सोमपानाच्या मार्गाने चालले—त्यांच्यासह यम आनंदित होऊन हविर्भाग स्वीकारो; इच्छुकांसह इच्छुक होऊन, प्रत्येक सत्य कामनेप्रमाणे (ते) भोगो.
Mantra 9
ये तातृषुर्देवत्रा जेहमाना होत्राविदः स्तोमतष्टासो अर्कैः । आग्ने याहि सुविदत्रेभिरर्वाङ्सत्यैः कव्यैः पितृभिर्घर्मसद्भिः ॥
जे देवांकडे बलवान झाले, गतीत उत्कट झाले, होत्र-वाणीचे जाणकार, आणि अर्कांनी स्तोम घडविणारे—हे अग्ने! सुविदत्र, सत्य, कवी, घर्माजवळ आसन करणाऱ्या पितरांसह इथे ये.
Mantra 10
ये सत्यासो हविरदो हविष्पा इन्द्रेण देवैः सरथं दधानाः । आग्ने याहि सहस्रं देववन्दैः परैः पूर्वैः पितृभिर्घर्मसद्भिः ॥
जे सत्य आहेत, हवि-भोजी व हविष्पा आहेत, जे इंद्र व देवांसह एकाच रथास धारण करतात—हे अग्ने! देव-वंदन करणारे, दूरस्थ व प्राचीन, घर्माजवळ आसन करणाऱ्या त्या सहस्र पितरांसह इथे ये.
Mantra 11
अग्निष्वात्ताः पितर एह गच्छत सदःसदः सदत सुप्रणीतयः । अत्ता हवींषि प्रयतानि बर्हिष्यथा रयिं सर्ववीरं दधातन ॥
हे अग्निष्वात्त पितरहो! येथे या; हे सुप्रणीतयो, आसनावर आसनावर विराजा. बर्हिषावर यत्नपूर्वक ठेवलेल्या हव्या भक्षण करा; आणि मग आमच्यात सर्ववीर—वीरशक्तीने परिपूर्ण—रयि (समृद्धी) स्थापा.
Mantra 12
त्वमग्न ईळितो जातवेदोऽवाड्ढव्यानि सुरभीणि कृत्वी । प्रादाः पितृभ्यः स्वधया ते अक्षन्नद्धि त्वं देव प्रयता हवींषि ॥
हे अग्नि, जातवेद! स्तुत्य तू हव्या सुरभी व योग्य करून खाली आणल्या. स्वधा-शक्तीने तू त्या पितरांना अर्पिल्यास; त्यांनी भक्षण केले—आता तूही, हे देव, यत्नपूर्वक ठेवलेल्या हव्या भक्षण कर.
Mantra 13
ये चेह पितरो ये च नेह याँश्च विद्म याँ उ च न प्रविद्म । त्वं वेत्थ यति ते जातवेदः स्वधाभिर्यज्ञं सुकृतं जुषस्व ॥
जे पितर येथे आहेत आणि जे येथे नाहीत—ज्यांना आम्ही जाणतो आणि ज्यांना स्पष्टपणे जाणत नाही—हे जातवेद, तू त्यांना यथार्थपणे जाणतोस. स्वधा-शक्तींनी युक्त हा सुकृत (सु-सम्पन्न) यज्ञ स्वीकार आणि त्यात प्रसन्न हो.
Mantra 14
ये अग्निदग्धा ये अनग्निदग्धा मध्ये दिवः स्वधया मादयन्ते । तेभिः स्वराळसुनीतिमेतां यथावशं तन्वं कल्पयस्व ॥
जे अग्निदग्ध (शुद्ध) झाले आहेत आणि जे अनग्निदग्ध आहेत, जे दिवःच्या मध्यभागी स्वधा यांच्या बळावर आनंदित होतात—त्यांच्यासह, हे स्वराज्, या जीवासाठी असुनीति (प्राणमार्ग) यथावश घडव, आणि तनु (देह)ही त्याप्रमाणेच कल्पून दे.
It is a hymn inviting the ancestors (Pitṛs) to come, receive offerings, and protect the living. It also connects the ancestor-world with Soma, ṛta (cosmic order), and Yama.
It poetically organizes the departed into levels or groups, implying a complete ancestral host across realms. The point is to invite all ancestors—near and far, recent and ancient—without omission.
It refers to those who were cremated (“burned by fire”) and those who were not. The verse widens the prayer so that all departed ancestors, regardless of funerary circumstance, are included in the rite and blessing.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.