Sukta 142
Sukta 10.142
Agni
हे लघु अग्नीस्तोत्र उपासकाची अग्नीवरची पूर्ण अवलंबनता दाखवते—अग्नीच एकमेव खात्रीचा आश्रय आहे—आणि हानी व नियमभंग करणाऱ्यांपासून “त्रिगुण-रक्षित” संरक्षणाची याचना करते. पुढे ते अग्नीला एकत्र आणणारी, व्यवस्था लावणारी शक्ती म्हणून रंगवते—अनेक हालचालींना एकाच योग्य मार्गावर आणणारा. शेवटी, देवाच्या येण्या-जाण्याला शुभ वाढ व जलप्रतिमांची (दूर्वा गवत, सरोवरे, कमळे) साथ असल्याचे चित्र देऊन समाप्त होते.
Mantras
Mantra 1
अयमग्ने जरिता त्वे अभूदपि सहसः सूनो नह्यन्यदस्त्याप्यम् । भद्रं हि शर्म त्रिवरूथमस्ति त आरे हिंसानामप दिद्युमा कृधि ॥
हे अग्ने, हा स्तोता तुझ्याशीच एकरूप झाला आहे, हे सहसाचा सूनो; कारण गाठण्यासारखा दुसरा कोणताही सुरक्षित आश्रय नाही. तुझेच कल्याणकारी, त्रिविध-रक्षित शरण आहे; हिंसा करणाऱ्यांचा आघात आमच्यापासून दूर कर, आणि आमच्या भोवती तेजस्वी संरक्षण उभे कर.
Mantra 2
प्रवत्ते अग्ने जनिमा पितूयतः साचीव विश्वा भुवना न्यृञ्जसे । प्र सप्तयः प्र सनिषन्त नो धियः पुरश्चरन्ति पशुपा इव त्मना ॥
हे अग्ने, पित्याचा शोध घेत तुझा जन्म पुढे सरकतो; समर्थ सख्यासारखा तू सर्व भुवनांना योग्य क्रमाने रचून नियोजित करतोस. पुढे सात (रश्मी/शक्ती) चालतात; पुढेच त्या आमच्यासाठी धियः (विचार-प्रेरणा) जिंकतात—स्वयंचालित पशुपालकासारख्या अग्रभागी चालत, अंतर्गत पशू (ज्ञान-रश्मी) यांचे रक्षण करीत.
Mantra 3
उत वा उ परि वृणक्षि बप्सद्बहोरग्न उलपस्य स्वधावः । उत खिल्या उर्वराणां भवन्ति मा ते हेतिं तविषीं चुक्रुधाम ॥
आणि तू खरोखरच, हे अग्ने, विस्तीर्ण अवकाशात आसनस्थ, स्वधावान, आपला मार्ग परिघात घेऊन निवडतोस. आणि पडीत भूमीही सुपीक शेत बनते. आम्ही तुझी हेति—तुझी प्रचंड शक्ती—चिडवू नये; उलट तुझी ऊर्जा आमच्या वृद्धीत परिणत होवो.
Mantra 4
यदुद्वतो निवतो यासि बप्सत्पृथगेषि प्रगर्धिनीव सेना । यदा ते वातो अनुवाति शोचिर्वप्तेव श्मश्रु वपसि प्र भूम ॥
जेव्हा तू उंच प्रदेशांतून खालच्या अवकाशांत जातोस, तेव्हा तू जिंकणाऱ्या सेनेप्रमाणे वेगवेगळा पसरत पुढे सरकतोस. आणि जेव्हा वारा तुझ्या मागोमाग वाहतो, तेव्हा तुझी ज्वाला न्हाव्याने दाढी काढावी तसे पृथ्वीला खरवडून स्वच्छ करते—नव्या, धर्म्य वाढीसाठी भूमी शुद्ध करून.
Mantra 5
प्रत्यस्य श्रेणयो ददृश्र एकं नियानं बहवो रथासः । बाहू यदग्ने अनुमर्मृजानो न्यङ्ङुत्तानामन्वेषि भूमिम् ॥
त्याच्या समोर रेषा दिसतात—अनेक रथ एका ठरलेल्या मार्गाकडेच धावतात. हे अग्ने, तू आपल्या बाहूंनी घासून-घासून शुद्ध करत, पसरलेल्या भूमीवरून खालीच्या दिशेने शोध घेत जातोस, तेव्हा तू वाटा एकत्र करतोस—विखुरलेल्या गतींना एका सम्यक्-गामी प्रवाहात बांधतोस.
Mantra 6
उत्ते शुष्मा जिहतामुत्ते अर्चिरुत्ते अग्ने शशमानस्य वाजाः । उच्छ्वञ्चस्व नि नम वर्धमान आ त्वाद्य विश्वे वसवः सदन्तु ॥
उठ—तुझा शुष्म सर्व अडथळे झटकून टाकू दे; उठ—तुझी अर्चि; उठ—हे अग्ने, प्रयत्नशीलासाठी बलाची समृद्धी. सरळ उभा राहा; वाढत्या नम्रतेने नतमस्तक हो: आज सर्व वसु तुझ्यात येऊन आसन धरोत.
Mantra 7
अपामिदं न्ययनं समुद्रस्य निवेशनम् । अन्यं कृणुष्वेतः पन्थां तेन याहि वशाँ अनु ॥
हा जलांचा खाली नेणारा प्रवाह आहे, समुद्राचे निवासस्थान. येथून दूर स्वतःसाठी दुसरा मार्ग कर; त्या मार्गाने जा, वशा (इच्छा-प्रेरणा/वशा-शक्ती)च्या अनुसरणाने.
Mantra 8
आयने ते परायणे दूर्वा रोहन्तु पुष्पिणीः । ह्रदाश्च पुण्डरीकाणि समुद्रस्य गृहा इमे ॥
तुझ्या येण्याजाण्याच्या मार्गावर दूर्वा गवत फुलून वाढो. आणि सरोवरे व शुभ्र कमळे असोत—हीच समुद्र-गहिराईची घरे (आता वासयोग्य) आहेत.
Inside Sukta 142
How it unfolds
- Where it opens
The singer declares union with Agni and confesses there is no other dependable refuge.
- Development
Agni is praised as a triple-guarded shelter who drives away violators and establishes a shining protection; he also gathers many motions into one directed path.
- Climax
Agni’s ordering power is envisioned: many ‘chariots/lines’ converge to a single course under his cleansing, guiding action.
- Where it settles
The hymn ends in auspicious benediction—growth of dūrvā grass and the appearance of lakes and white lotuses—signaling wellbeing in the wake of the deity’s movement.
The deity: Agni
- In the VedaAgni is the divine Fire—household and sacrificial flame, the bright messenger who carries offerings to the gods and guards the sacrificer with luminous might.
- Cosmic functionMediator between human and divine realms; purifier and protector; the force that kindles order (ṛta) by transforming offerings into divine nourishment.
- Inner significanceThe awakened will and inner flame of aspiration—discernment that purifies, concentrates scattered impulses, and establishes a safe, luminous center in consciousness.
Famous verses
bhadraṃ hi śarma trivarūtham asti te
प्रत्यस्य श्रेणयो ददृश्र एकं नियानं बहवो रथासः । बाहू यदग्ने अनुमर्मृजानो न्यङ्ङुत्तानामन्वेषि भूमिम् ॥आयने ते परायणे दूर्वा रोहन्तु पुष्पिणीः । ह्रदाश्च पुण्डरीकाणि समुद्रस्य गृहा इमे ॥Attributes of the deity
- Messenger (dūta) of the gods
- Purifier and consecrator
- Protector granting shelter (śarma)
- Luminous, weapon-like radiance (didyut)
- Orderer who brings many paths to one course
- Son of strength/force (sahasaḥ sūnu)
Also by this seer
- Ascription uncertain; in Mandala 10 several hymns are transmitted with unclear or mixed rishi attributions in later indices.
The rite, step by step
- Prepare the altar/household fire space and establish ritual purity.
- Kindle Agni and invite him as the secure refuge and guardian.
- Recite the hymn while requesting triple-guarded shelter and removal of hostile forces.
- Offer oblations to strengthen Agni’s protective radiance around the household/ritual ground.
- Conclude with auspicious, fertility-and-water imagery as a benediction for the surroundings and the rite’s ‘going and coming’ (process and completion).
Offerings
- Ghṛta (clarified butter)
- Samidhs (fuel sticks)
- Grains or simple havis (as customary)
Frequently Asked Questions
It centers on trusting Agni as the only secure refuge, asking him to keep harm and hostile forces far away and to set a bright protective boundary around the worshipper.
The phrase suggests a perfectly secured protection—symbolically guarded on all sides (and often understood as protection across multiple levels: physical, vital, and mental/spiritual).
They function as an auspicious closing blessing: when Agni’s presence and guidance are established, the world becomes orderly and fertile—signaled by dūrvā grass, lakes, and white lotuses.
Ask anything about Sukta 142 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
