Prakarana 13
भक्ति का जन्म-चरण: जिज्ञासा (प्रश्न) से श्रद्धा, फिर श्रद्धा से शरणागति। बालकाण्ड ‘सोपान’ में साधक को ‘कथा-प्रवेश’ का अधिकार देता है—जहाँ अहं-रहित प्रश्न (उमा) और कृपा-समाधान (शंकर) से मानस-सर में प्रथम अवगाहन होता है। यहाँ रामावतार का हेतु ‘धर्म-स्थापन’ मात्र नहीं, ‘भक्त-हित’ और ‘माया-विनय’ भी है—अर्थात् मुक्ति-सीढ़ी की पहली पायदान: मोह-नाश और राम-स्वरूप-परिचय।
या खंड-स्थळी रसाचा प्रधान प्रवाह ‘शान्त’ व ‘अद्भुत’ आहे; त्यात ‘करुण’ची सूक्ष्म धारा वाहते. उमेचा मोह-निवारण (“मिटा मोह”) हा साधकाच्या अंतःकरणातील अंधकार-ह्रासाचा संकेत आहे—कथा ऐकणेच साधना बनते. शंकर येथे गुरु-स्वरूप आहेत: ते रामाला ‘ब्रह्म चिन्मय अविनाशी’ म्हणत निर्गुण-सत्याची स्थापना करतात; आणि त्याच ब्रह्माने ‘नरतनु’ धारण करणे—सगुण-लीला—भक्त-हित व धर्म-रक्षणासाठी आहे, असे सांगतात. पुढे जय-विजय, जलंधर-रावण, नारद-प्रसंग अशा पौराणिक कड्या अवतार-हेतूला बहुस्तरी करतात: कर्म-फल, शाप-वर आणि लीला-न्याय. म्हणून बालकाण्डाचा हा भाग ‘कथा-प्रमाण’ (वेद-पुराण-सम्मत) आणि ‘भक्ति-प्रमाण’ (नाम-गुण-श्रवणाने भव-तरण) हे दोन्ही एकत्र प्रतिष्ठित करतो—मानस-तत्त्वज्ञानातील प्रवेश-द्वार.
Verses
चौपाई 120.1-4
ससि कर सम सुनि गिरा तुम्हारी।मिटा मोह सरदातप भारी।।
तुम्ह कृपाल सबु संसउ हरेऊ।राम स्वरुप जानि मोहि परेऊ।।
नाथ कृपाँ अब गयउ बिषादा।सुखी भयउँ प्रभु चरन प्रसादा।।
अब मोहि आपनि किंकरि जानी।जदपि सहज जड नारि अयानी।।
प्रथम जो मैं पूछा सोइ कहहू।जौं मो पर प्रसन्न प्रभु अहहू।।
राम ब्रह्म चिनमय अबिनासी।सर्ब रहित सब उर पुर बासी।।
नाथ धरेउ नरतनु केहि हेतू।मोहि समुझाइ कहहु बृषकेतू।।
उमा बचन सुनि परम बिनीता।रामकथा पर प्रीति पुनीता।।
sasi-kara-sama suni girā tumhārī |miṭā moha sarad-ātapa bhārī ||
tumha kṛpāla sabu saṃsau hareū |rāma-svarūpa jāni mohi pareū ||
nātha kṛpā̃ aba gayau biṣādā |sukhī bhayauṁ prabhu carana prasādā ||
aba mohi āpani kiṃkarī jānī |jadapi sahaja jaḍa nāri ayānī ||
prathama jo maiṁ pūchā soi kahahū |jauṁ mo-para prasanna prabhu ahahū ||
rāma brahma cinamaya abināsī |sarba-rahita saba ura pura bāsī ||
nātha dhareu nara-tanu kehi hetū |mohi samujhāi kahahu bṛṣaketū ||
umā bacana suni parama binītā |rāma-kathā para prīti punītā ||
तुमचे चंद्रकिरणांसमान शीतल वचन ऐकून, माझा शरद ऋतूच्या तापासमान मोठा मोह नाहीसा झाला. तुम्ही कृपाळू आहात, सर्व संशय दूर केले, आणि रामाचे स्वरूप जाणून मी तुमच्या शरणी गेले. नाथ, तुमच्या कृपेने आता माझा विषाद गेला, आणि प्रभूच्या चरणांच्या प्रसादाने मी सुखी झाले. आता मला तुमची दासी समजा, जरी स्वभावाने मी जड आणि अज्ञान स्त्री आहे. आधी जे मी विचारले तेच सांगा, जरी प्रभू माझ्यावर प्रसन्न असतील. राम हे ब्रह्म आहेत, चिन्मय, अविनाशी, सर्व गुण रहित, आणि सर्व हृदय पुरांमध्ये वास करणारे. नाथ, त्यांनी मनुष्य शरीर कशासाठी धारण केले? हे मला समजावून सांगा, हे वृषभकेतू नाथ. उमाचे अतिशय विनम्र वचन ऐकून, आणि रामकथेवर तिची पवित्र प्रीती पाहून,
दोहा 120(क), सोरठा 120(ख)-(घ)
हियँ हरषे कामारि तब संकर सहज सुजान।बहु बिधि उमहि प्रसंसि पुनि बोले कृपानिधान।।120(क)।।
सुनु सुभ कथा भवानि रामचरितमानस बिमल।कहा भुसुंडि बखानि सुना बिहग नायक गरुड।।120(ख)।।
सो संबाद उदार जेहि बिधि भा आगें कहब।सुनहु राम अवतार चरित परम सुंदर अनघ।।120(ग)।।
हरि गुन नाम अपार कथा रूप अगनित अमित।मैं निज मति अनुसार कहउँ उमा सादर सुनहु।।120(घ)।।
hiyaṁ haraṣe kāmāri taba śaṅkara sahaja sujāna |bahu bidhi umahi prasaṁsi puni bole kṛpānidhāna ||120(ka)||
sunu subha kathā bhavāni rāmacaritamānasa bimala |kahā bhusuṇḍi bakhāni sunā bihaga-nāyaka garuḍa ||120(kha)||
so saṁbāda udāra jehi bidhi bhā āgẽ kahaba |sunahu rāma avatāra carita parama suṁdara anagha ||120(ga)||
hari guna nāma apāra kathā rūpa aganita amita |maiṁ nija mati anusāra kahauṁ umā sādara sunahu ||120(gha)||
तेव्हा शंकर, जे कामाचे शत्रू आणि स्वभावतः ज्ञानी आहेत, हृदयात आनंदित झाले. उमेची अनेक प्रकारे स्तुती करून कृपेचे भांडार पुन्हा बोलले. हे भवानी, शुभ कथा ऐक - श्री रामचरितमानसाची निर्मळ, जी भूसुंडीने सांगितली आणि जी गरुड, पक्षांचा राजा, याने ऐकली. तो उदार संवाद ज्या प्रकारे झाला, तो मी पुढे सांगेन. आता श्री रामाचा अवतार आणि चरित्र ऐक, जे अतिसुंदर आणि निष्पाप आहे. हरीचे गुण आणि नावे अपार आहेत, त्याच्या कथा आणि रूपे अगणित आणि अमित आहेत. मी स्वतःच्या बुद्धीनुसार सांगतो - हे उमा, श्रद्धेने ऐक.
चौपाई 121.1-4
सुनु गिरिजा हरिचरित सुहाए।बिपुल बिसद निगमागम गाए।।
हरि अवतार हेतु जेहि होई।इदमित्थं कहि जाइ न सोई।।
राम अर्तक्य बुद्धि मन बानी।मत हमार अस सुनहि सयानी।।
तदपि संत मुनि बेद पुराना।जस कछु कहहिं स्वमति अनुमाना।।
तस मैं सुमुखि सुनावउँ तोही।समुझि परइ जस कारन मोही।।
जब जब होइ धरम कै हानी।बाढहिं असुर अधम अभिमानी।।
करहिं अनीति जाइ नहिं बरनी।सीदहिं बिप्र धेनु सुर धरनी।।
तब तब प्रभु धरि बिबिध सरीरा।हरहि कृपानिधि सज्जन पीरा।।
sunu girijā haricarita suhāe |bipula bisada nigamāgama gāe ||
hari avatāra hetu jehi hoī |idam-itthaṃ kahi jāi na soī ||
rāma a-tarakya buddhi mana bānī |mata hamāra asa sunahi sayānī ||
tadapi santa muni beda purānā |jasa kachu kahahiṃ sva-mati anumānā ||
tasa maiṃ sumukhi sunāvuṁ tohī |samujhi parai jasu kārana mohī ||
jaba-jaba hoi dharama kai hānī |bāḍhahiṃ asura adhama abhimānī ||
karahiṃ anīti jāi nahiṃ baranī |sīdahiṃ bipra dhenu sura dharanī ||
taba-taba prabhu dhari bibidha sarīrā |harahiṃ kṛpānidhi sajjana pīrā ||
ऐक गिरिजा, हरीच्या चरित्रांचे सुंदर, विशाल आणि निर्मळ आहेत, आणि वेद व आगमांनी त्यांचे गान केले आहे. हरीच्या अवताराचे कारण असे निश्चितपणे सांगता येत नाही की 'अजून असेच आहे'. राम तर्क, बुद्धि, मन आणि वाणीपलीकडे आहेत. असा माझा विचार आहे, हे बुद्धिमती, तू ऐक. तरीही संत, मुनी, वेद आणि पुराणे स्वतःच्या बुद्धी व अनुमानाने जे काही म्हणतात, ते मी तुला सांगतो, हे सुमुखी, जसे कारण मला समजते. जेव्हा जेव्हा धर्माची हानी होते आणि अधम व अभिमानी दैत्य वाढतात, आणि ते अनीती करतात जी वर्णन करता येत नाही, आणि ब्राह्मण, गायी, देव व पृथ्वी त्रस्त होतात, तेव्हा तेव्हा प्रभू, कृपेचे भांडार, विविध शरीरे धारण करून सज्जनांचे दुःख हरतात.
दोहा 121
असुर मारि थापहिं सुरन्ह राखहिं निज श्रुति सेतु।जग बिस्तारहिं बिसद जस राम जन्म कर हेतु।।121।।
asura māri thāpahiṁ suranha rākha-hiṁ nija śruti setu |jaga bistārahiṁ bisada jasa rāma janma kara hetu ||121||
असुरांना मारून देवांना स्थापित करतात, स्वतःचे वेद, जे धर्माचे सेतू आहेत, त्यांचे रक्षण करतात, आणि निर्मळ कीर्ती जगात पसरवितात - हेच राम जन्माचे कारण आहे।
चौपाई 122.1-4
सोइ जस गाइ भगत भव तरहीं।कृपासिंधु जन हित तनु धरहीं।।
राम जनम के हेतु अनेका।परम बिचित्र एक तें एका।।
जनम एक दुइ कहउँ बखानी।सावधान सुनु सुमति भवानी।।
द्वारपाल हरि के प्रिय दोऊ।जय अरु बिजय जान सब कोऊ।।
बिप्र श्राप तें दूनउ भाई।तामस असुर देह तिन्ह पाई।।
कनककसिपु अरु हाटक लोचन।जगत बिदित सुरपति मद मोचन।।
बिजई समर बीर बिख्याता।धरि बराह बपु एक निपाता।।
होइ नरहरि दूसर पुनि मारा।जन प्रहलाद सुजस बिस्तारा।।
soi jasa gāi bhagata bhava tarahīṁ |kṛpāsiṁdhu jana-hita tanu dharahīṁ ||
rāma janama ke hetu anekā |parama bicitra eka tēṁ ekā ||
janama eka dui kahuṁ bakhānī |sāvadhāna sunu sumati bhavānī ||
dvārapāla hari ke priya doū |jaya aru vijaya jāna saba koū ||
bipra śrāpa tēṁ dūnau bhāī |tāmasa asura deha tinh pāī ||
kanakakasipu aru hāṭaka-locana |jagata bidita surapati mada mocana ||
vijayī samara bīra bikhyātā |dhari barāha bapu eka nipātā ||
hoi narahari dūsara puni mārā |jana prahalāda sujasa bistārā ||
तेच यश गाऊन भक्त संसारसागरातून तरून जातात; कृपेचा सिंधू आपल्या दासांच्या हितासाठी शरीर धारण करतात. रामाच्या जन्माची कारणे अनेक आहेत, एकापेक्षा एक अत्यंत विचित्र आहेत. त्यांपैकी एक-दोन जन्म मी सविस्तर सांगतो; हे सुमति भवानी, सावधान होऊन ऐक. हरीचे दोन प्रिय द्वारपाल होते, जय आणि विजय, ज्यांना सर्व ओळखतात. ब्राह्मणाच्या शापामुळे दोन्ही बंधूंनी तामस राक्षस शरीरे धारण केली. ते हिरण्यकशिपू आणि हिरण्याक्ष होते, जगात प्रसिद्ध देवराजाच्या गर्वाचे भंजक. दोन्ही युद्धात विजयी आणि प्रसिद्ध वीर होते; वराह रूप धारण करून एकाचा वध केला. मग नरसिंह होऊन दुसऱ्याचा वध केला, आणि आपल्या दास प्रह्लादाच्या सुयशाचा प्रसार केला.
दोहा 122
भए निसाचर जाइ तेइ महाबीर बलवान।कुंभकरन रावण सुभट सुर बिजई जग जान।।122।।
bhae nisācara jāi tei mahābīra balavāna |kumbhakarana rāvaṇa subhaṭa sura-bijayī jaga jāna ||122||
ते दोन्ही गेले आणि राक्षसांच्या रूपात जन्मले, महावीर आणि बलवान - कुंभकर्ण आणि रावण, शूरवीर योद्धे, जे संपूर्ण जगात देवांचे विजेते म्हणून प्रसिद्ध आहेत.
चौपाई 123.1-4
मुकुत न भए हते भगवाना।तीनि जनम द्विज बचन प्रवाना।।
एक बार तिन्ह के हित लागी।धरेउ सरीर भगत अनुरागी।।
कस्यप अदिति तहाँ पितु माता।दसरथ कौसल्या बिख्याता।।
एक कलप एहि बिधि अवतारा।चरित्र पवित्र किए संसारा।।
एक कलप सुर देखि दुखारे।समर जलंधर सन सब हारे।।
संभु कीन्ह संग्राम अपारा।दनुज महाबल मरइ न मारा।।
परम सती असुराधिप नारी।तेहि बल ताहि न जितहिं पुरारी।।
mukuta na bhae hate bhagavānā |tīni janama dvija bacana pravānā ||
eka bāra tinha ke hita lāgī |dhareu sarīra bhagata anurāgī ||
kaśyapa aditi tahā̃ pitu mātā |dasaratha kausalya bikhyātā ||
eka kalapa ehi bidhi avatārā |caritra pavitra kie saṃsārā ||
eka kalapa sur dekhi dukhāre |samara jalaṃdhara sana saba hāre ||
saṃbhu kīnha saṅgrāma apārā |danuja mahābala marai na mārā ||
parama satī asurādhipa nārī |tehi bala tāhi na jitahiṃ purārī ||
भगवानाने त्यांना मारले तरी ते मुक्त झाले नाहीत, कारण ब्राह्मणाचे वचन की त्यांना तीन जन्म घ्यायचे आहेत, ते पूर्ण व्हायचे होते. एकदा त्यांच्या हितासाठी भक्तानुरागी भगवानाने शरीर धारण केले. तिथे कश्यप आणि अदिति त्यांचे आई-वडील होते, जे दशरथ आणि कौसल्या या नावाने प्रसिद्ध आहेत. एका कल्पात असा अवतार झाला, आणि त्यांच्या पवित्र चरित्रांनी जग पवित्र केले. दुसऱ्या कल्पात देवांनी आपले दुःख पाहून जलंधराशी युद्ध केले आणि सगळे हरले. शंभूने अपार युद्ध केले, पण महाबली दानव मारला गेला नाही, जरी तो घायल झाला. त्या असुराधिपतीची पत्नी परम सती होती; तिच्या बलाने पुरारी त्याला जिंकू शकले नाहीत.
दोहा 123
छल करि टारेउ तासु ब्रत प्रभु सुर कारज कीन्ह।जब तेहि जानेउ मरम तब श्राप कोप करि दीन्ह।।123।।
chala kari ṭāreu tāsu brata prabhu sura kāraja kīnhā |jaba tehi jāneu marama taba śrāpa kopa kari dīnhā ||123||
छल करून प्रभूने तिचे व्रत तोडले आणि देवांचे कार्य सिद्ध केले। जेव्हा तिने त्याचे रहस्य जाणले, तेव्हा राग करून शाप दिला।
चौपाई 124.1-4
तासु श्राप हरि दीन्ह प्रमाना।कौतुकनिधि कृपाल भगवाना।।
तहाँ जलंधर रावन भयऊ।रन हति राम परम पद दयऊ।।
एक जनम कर कारन एहा।जेहि लागि राम धरी नरदेहा।।
प्रति अवतार कथा प्रभु केरी।सुनु मुनि बरनी कबिन्ह घनेरी।।
नारद श्राप दीन्ह एक बारा।कलप एक तेहि लगि अवतारा।।
गिरिजा चकित भई सुनि बानी।नारद बिष्नुभगत पुनि ग्यानि।।
कारन कवन श्राप मुनि दीन्हा।का अपराध रमापति कीन्हा।।
यह प्रसंग मोहि कहहु पुरारी।मुनि मन मोह आचरज भारी।।
tāsu śrāpa hari dīnha pramānā.kautuka-nidhi kṛpāla bhagavānā..
tahā̃ jalaṃdhara rāvaṇa bhayū.rana hati rāma parama pada dayū..
eka janama kara kārana ehā.jehi lāgi rāma dharī nara-dehā..
prati avatāra kathā prabhu kerī.sunu muni baranī kabi-nha ghanerī..
nārada śrāpa dīnha eka bārā.kalapa eka tehi lagi avatārā..
girijā cakita bhaī suni bānī.nārada biṣṇu-bhagata puni gyānī..
kārana kavan śrāpa muni dīnhā.kā aparādha ramā-pati kīnhā..
yaha prasaṅga mohi kahahu purārī.muni mana moha ācaraja bhārī..
हरी, दयाळू भगवान, जो लीलांचा ठेवा आहे, त्याने तिचा श्राप स्वीकारून तो सत्य केला. तिथे जलंधर रावण झाला, आणि रामाने रणात त्याला मारून परम पद दिले. हे एका जन्माचे कारण आहे, ज्यासाठी रामाने मानव देह धारण केली. ऐक मुनी, कवींनी प्रभूच्या प्रत्येक अवताराच्या अनेक कथा सांगितल्या आहेत. नारदाने एकदा श्राप दिला, आणि त्याचसाठी एका कल्पात अवतार झाला. गिरिजा हे शब्द ऐकून चकित झाली: नारद तर विष्णूचा भक्त आहे आणि ज्ञानीही. मुनीने कोणत्या कारणाने श्राप दिला? रमापतीने काय अपराध केला? हे पुरारी, हा प्रसंग मला सांग: मुनीचे मन मोहित झाले, हे मोठे आश्चर्य आहे.
दोहा 124(क), सोरठा 124(ख)
बोले बिहसि महेस तब ग्यानी मूढ़ न कोइ।जेहि जस रघुपति करहिं जब सो तस तेहि छन होइ।।124(क)।।
कहउँ राम गुन गाथ भरद्वाज सादर सुनहु।भव भंजन रघुनाथ भजु तुलसी तजि मान मद।।124(ख)।।
bole bihasi mahesa taba gyānī mūṛha na koi |jehi jasa raghupati karahiṃ jaba so tasa tehi chana hoi ||124(ka)||
kahauṃ rāma guna gātha bharadvāja sādara sunahu |bhava-bhañjana raghunātha bhaju tulasī taji māna mada ||124(kha)||
तेव्हा महेश हसून म्हणाले: कोणीही स्वतःहून ज्ञानी किंवा मूर्ख नाही. रघुपती ज्याला जसे करतात, तो त्याच क्षणी तसा होतो. मी रामाच्या गुणांची गाथा सांगतो, हे भरद्वाज, ती श्रद्धेने ऐक. हे तुलसी, अहंकार आणि मद सोडून भवभंजन रघुनाथाचे भजन कर.
चौपाई 125.1-4
हिमगिरि गुहा एक अति पावनि।बह समीप सुरसरी सुहावनि।।
आश्रम परम पुनीत सुहावा।देखि देवरिषि मन अति भावा।।
निरखि सैल सरि बिपिन बिभागा।भयउ रमापति पद अनुरागा।।
सुमिरत हरिहि श्राप गति बाधी।सहज बिमल मन लागि समाधी।।
मुनि गति देखि सुरेस डेराना।कामहि बोलि कीन्ह सनमाना।।
सहित सहाय जाहु मम हेतू।चकेउ हरषि हियँ जलचरकेतू।।
सुनासीर मन महुँ असि त्रासा।चहत देवरिषि मम पुर बासा।।
जे कामी लोलुप जग माहीं।कुटिल काक इव सबहि डेराहीं।।
himagiri guhā eka ati pāvani |baha samīpa surasarī suhāvani ||
āśrama parama punīta suhāvā |dekhi devar̥ṣi mana ati bhāvā ||
nirakhi saila sari bipina bibhāgā |bhayu ramāpati pada anurāgā ||
sumirata harihi śrāpa gati bādhī |sahaja bimala mana lāgi samādhī ||
muni gati dekhi sureśa ḍerānā |kāmahi boli kīnha sanamānā ||
sahita sahāya jāhu mama hetū |cakeu haraṣi hiyaṁ jalacaraketū ||
sunāsīra mana mahuṁ asi trāsā |cahata devar̥ṣi mama pura bāsā ||
je kāmī lolupa jaga māhīṁ |kuṭila kāka iva sabahi ḍerāhīṁ ||
हिमालयात एक गुहा अतिशय पवित्र होती, आणि तिच्या जवळ सुरसरी गंगा सुंदर वाहत होती. आश्रम परम पवित्र आणि सुंदर होता, तो पाहून देवर्षी नारदांचे मन अतिशय प्रसन्न झाले. पर्वत, नदी आणि वनाचे विभाग पाहता पाहता रमापती विष्णूच्या चरणांवर त्यांचा अनुराग निर्माण झाला. हरीचे स्मरण करताच शापाची गती थांबली आणि सहज निर्मळ मन समाधीत लागले. मुनीची अवस्था पाहून सुरेश इंद्र घाबरला, त्याने कामाला बोलावून सन्मान केले. आपल्या सहाय्यकांसह माझ्यासाठी जा, हे ऐकून जलचरकेतु कामदेव हृदयात हर्षित आणि आश्चर्यचकित झाला. सुरेश इंद्राच्या मनात असा भय होता की देवर्षी माझ्या नगरात वास करू इच्छितात. जे कामी आणि लोलुप जगात आहेत, ते कुटिल कावळ्याप्रमाणे सर्वांचे भय करतात.
दोहा 125
सुख हाड़ लै भाग सठ स्वान निरखि मृगराज।छीनि लेइ जनि जान जड़ तिमि सुरपतिहि न लाज।।125।।
sukha hāṛa lai bhāga saṭha svāna nirakhi mṛgarāja |chīni lei jani jāna jaṛa timi surapatihi na lāja ||125||
ज्याप्रमाणे एखादा मूर्ख कुत्रा मृगराजास पाहून तोंडात शुष्क हाड घेऊन भीतीने पळून जातो, की सिंह ते हिरकवून घेईल, त्याप्रमाणे देवाधिपती इंद्र याने लाज बाळगली नाही.
चौपाई 126.1-4
तेहि आश्रमहिं मदन जब गयऊ।निज मायाँ बसंत निरमयऊ।।
कुसुमित बिबिध बिटप बहुरंगा।कूजहिं कोकिल गुंजहि भृंगा।।
चली सुहावनि त्रिबिध बयारी।काम कृसानु बढ़ावनिहारी।।
रंभादिक सुरनारि नबीना।सकल असमसर कला प्रबीना।।
करहिं गान बहु तान तरंगा।बहुबिधि क्रीड़हि पानि पतंगा।।
देखि सहाय मदन हरषाना।कीन्हेसि पुनि प्रपंच बिधि नाना।।
काम कला कछु मुनिहि न ब्यापी।निज भयँ डरेउ मनोभव पापी।।
सीम कि चाँपि सकइ कोउ तासु।बड़ रखवार रमापति जासू।।
tehi āśramahiṁ madana jaba gayaū |nija māyāṁ basanta niramayaū ||
kusumita bibidha biṭapa bahuraṅgā |kūjahiṁ kokila guṁjahi bhṛṅgā ||
calī suhāvani tribidha bayārī |kāma kṛsānu baṛhāvanihārī ||
raṁbhādika suranāri nabīnā |sakala asamasara kalā prabīnā ||
karahiṁ gāna bahu tāna taraṅgā |bahubidhi krīṛahi pāni pataṅgā ||
dekhi sahāya madana haraṣānā |kīnhesi puni prapaṁca bidhi nānā ||
kāma kalā kachu munihi na byāpī |nija bhayaṁ ḍareu manobhava pāpī ||
sīma ki cāṁpi sakai kou tāsu |baṛa rakhavāra ramāpati jāsu ||
जेव्हा कामदेव त्या आश्रमात गेला, तेव्हा आपल्या मायेने वसंत ऋतू निर्माण केला. नाना प्रकारचे नाना रंगांचे वृक्ष फुलांनी सजले; कोकिल कूजू लागले आणि भृंग गुंजू लागले. मनोहर, त्रिविध, मृदू, मंद व सुगंधित वारा वाहू लागला, जो कामाग्नीला भडकवणारा होता. रंभा आदि तरुण स्वर्गीय स्त्रिया, सर्व कामदेवाच्या कलांमध्ये निपुण होत्या. त्या अनेक तान-तरंगांसह गीते गात होत्या आणि पतंगाप्रमाणे हात फडफडवत अनेक प्रकारे क्रीडा करत होत्या. आपल्या सहाय्यकांना पाहून कामदेव आनंदित झाला, आणि मग अनेक प्रकारचे प्रपंच रचले. परंतु कामदेवाची कोणतीही कला मुनीवर परिणाम करू शकली नाही, आणि तो पापी मनोभव स्वतःसाठी भयाने कापू लागला. ज्याचा महान रक्षक रमापति आहे, त्याच्या सीमेवर कोण ठाण मांडू शकते?
दोहा 126
सहित सहाय सभीत अति मानि हारि मन मैन।गहेसि जाइ मुनि चरन तब कहि सुठि आरत बैन।।126।।
sahita sahāya sabhīta ati māni hāri mana maina |gahesi jāi muni carana taba kahi suṭhi ārata baina ||126||
साथीदारांसह अतिभयभीत होऊन मनात पराभय मानली। तेव्हा तो जाऊन मुनींचे चरण धरले आणि अत्यंत दुःखभरे शब्द बोलले।
चौपाई 127.1-4
भयउ न नारद मन कछु रोषा।कहि प्रिय बचन काम परितोषा।।
नाइ चरन सिरु आयसु पाई।गयउ मदन तब सहित सहाई।।
मुनि सुसीलता आपनि करनी।सुरपति सभाँ जाइ सब बरनी।।
सुनि सब कें मन अचरजु आवा।मुनिहि प्रसंसि हरिहि सिरु नावा।।
तब नारद गवने सिव पाहीं।जिता काम अहमिति मन माहीं।।
मार चरित संकरहिं सुनाए।अतिप्रिय जानि महेस सिखाए।।
बार बार बिनवउँ मुनि तोहीं।जिमि यह कथा सुनायहु मोहीं।।
तिमि जनि हरिहि सुनावहु कबहूँ।चलेहुँ प्रसंग दुराएडु तबहूँ।।
bhayu na nārada mana kachu roṣā |kahi priya bacana kāma paritoṣā ||
nāi carana siru āyasu pāī |gayu madana taba sahita sahāī ||
muni susīlatā āpani karanī |surapati sabhā̃ jāi saba baranī ||
suni saba keṁ mana acaraju āvā |munihi prasaṁsi harihi siru nāvā ||
taba nārada gavane siva pāhī̃ |jitā kāma ahamiti mana māhī̃ ||
māra carita saṅkarahi sunāe |atipriya jāni mahesa sikhāe ||
bāra bāra binavaũ muni tohī̃ |jimi yaha kathā sunāyahu mohī̃ ||
timi jani harihi sunāvahu kabahū̃ |calehũ prasaṅga durāeḍu tabahū̃ ||
नारदाच्या मनात काही राग उत्पन्न झाला नाही; त्यांनी प्रिय वचने बोलून कामाला समाधान केले. मुनीच्या चरणांना शिर ठेवून आज्ञा घेऊन, मदन त्यावेळी आपल्या सहकार्यांसह निघून गेला. मुनीची सुशीलता आणि आपले कृत्य, सर्व देवराजाच्या सभेत जाऊन वर्णन केले. सर्वांनी ऐकून आश्चर्याने भरून गेले; मुनीची प्रशंसा केली आणि हरीला शिर नवले. त्यावेळी नारद शिवाकडे गेले, मनात असा अहंकार घेऊन की कामाला जिंकले. कामाचे चरित्र शंकराला सांगितले; अतिशय प्रिय समजून महेशाने त्यांना शिकवण दिली. "वारंवार मुनी आपणांशी विनंती करतो: ज्याप्रमाणे ही कथा आपण मला सांगितली, त्याप्रमाणे कधीही हरीला सांगू नका. जर प्रसंग आला तरी त्यावेळी ती लपवून ठेवा."
दोहा 127
संभु दीन्ह उपदेस हित नहिं नारदहि सोहान।भारद्वाज कौतुक सुनहु हरि इच्छा बलवान।।127।।
Śambhu dīnha upadesa hita nahiṁ Nārada-hi sohāna.Bhāradvāja kautuka sunahu Hari icchā balavāna ||127||
शंभूने नारदाच्या हितासाठी जो उपदेश दिला, तो नारदाला आवडला नाही। ऐक भारद्वाज, हे आश्चर्य: हरीची इच्छा बलवान आहे।
चौपाई 128.1-4
राम कीन्ह चाहहिं सोइ होई।करै अन्यथा अस नहिं कोई।।
संभु बचन मुनि मन नहिं भाए।तब बिरंचि के लोक सिधाए।।
एक बार करतल बर बीना।गावत हरि गुन गान प्रबीना।।
छीरसिंधु गवने मुनिनाथा।जहँ बस श्रीनिवास श्रुतिमाथा।।
हरषि मिले उठि रमानिकेता।बैठे आसन रिषिहि समेता।।
बोले बिहसि चराचर राया।बहुते दिनन कीन्हि मुनि दाया।।
काम चरित नारद सब भाषे।जद्यपि प्रथम बरजि सिवँ राखे।।
अति प्रचंड रघुपति कै माया।जेहि न मोह अस को जग जाया।।
rāma kīnha cāhahĩ soi hoī |karai anyathā asa nahĩ koī ||
śambhu bacana muni mana nahĩ bhāe |taba birañci ke loka sidhāe ||
eka bāra karatala bara bīnā |gāvata hari guna gāna prabīnā ||
chīrasindhu gavane munināthā |jahã basa śrīnivāsa śrutimāthā ||
haraṣi mile uṭhi ramāniketā |baiṭhe āsana riṣihi sametā ||
bole bihasi carācara rāyā |bahute dinana kīnha muni dāyā ||
kāma carita nārada saba bhāṣe |jadyapi prathama baraji sivam̐ rākhē ||
ati pracaṇḍa raghupati kai māyā |jehi na moha asa ko jaga jāyā ||
राम जे इच्छितात तेच होते, कोणीही अन्यथा करू शकत नाही। शंभूची वचने मुनीच्या मनाला आवडली नाहीत, तेव्हा ते ब्रह्मदेवाच्या लोकाला गेले। एकदा हातात उत्तम वीणा घेऊन, हरीच्या गुणगानात निपुण असून, मुनिनाथ क्षीरसिंधुला गेले, जेथे श्रुतिमाथा श्रीनिवास वास करतात। रमानिकेत उठून हर्षाने भेटले, आणि मुनीसह आसनावर बसले। चराचराचे राजा हसून म्हणाले की मुनीने खूप दिवसांची दया केली। नारदांनी कामदेवाचे सर्व चरित्र सांगितले, यद्यपि शिवाने आधी त्यांना रोखून ठेवले होते। रघुपतीची माया अत्यंत प्रचंड आहे, जिच्यामुळे जगात जन्मलेला कोणीही मोहित न होणारा नाही।
दोहा 128
रूख बदन करि बचन मृदु बोले श्रीभगवान।तुम्हरे सुमिरन तें मिटहिं मोह मार मद मान।।128।।
rūkh badana kari bacana mṛdu bole śrī-bhagavāna |tumhare sumirana tē miṭahiṃ moha māra mada māna ||128||
श्रीभगवानांनी रूखा चेहरा करूनही कोमल शब्द बोलले - "तुझ्या स्मरणाने मोह, काम, मद आणि मान नष्ट होतात."
चौपाई 129.1-4
सुनु मुनि मोह होइ मन ताकें।ग्यान बिराग हृदय नहिं जाके।।
ब्रह्मचरज ब्रत रत मतिधीरा।तुम्हहि कि करइ मनोभव पीरा।।
नारद कहेउ सहित अभिमाना।कृपा तुम्हारि सकल भगवाना।।
करुनानिधि मन दीख बिचारी।उर अंकुरेउ गरब तरु भारी।।
बेगि सो मै डारिहउँ उखारी।पन हमार सेवक हितकारी।।
मुनि कर हित मम कौतुक होई।अवसि उपाय करबि मै सोई।।
तब नारद हरि पद सिर नाई।चले हृदयँ अहमिति अधिकाई।।
श्रीपति निज माया तब प्रेरी।सुनहु कठिन करनी तेहि केरी।।
sunu muni moha hoi mana tākeṁ |gyāna birāga hṛdaya nahiṁ jākeṁ ||
brahmacaraja brata rata mati-dhīrā |tumhahi ki karai manobhava pīrā ||
nārada kaheu sahita abhimānā |kṛpā tumhāri sakala bhagavānā ||
karuṇānidhi mana dīkha bicārī |ura aṅkureu garaba taru bhārī ||
begi so mai ḍārihauṁ ukhārī |pana hamāra sevaka hitakārī ||
muni kara hita mama kautuka hoī |avasi upāya karabi mai soī ||
taba nārada hari pada sira nāī |cale hṛdayaṁ ahamiti adhikāī ||
śrīpati nija māyā taba prerī |sunahu kaṭhina karanī tehi kerī ||
ऐक मुनी, ज्याच्या हृदयात ज्ञान आणि वैराग्य नाही, त्याच्या मनात मोह उत्पन्न होतो. तू ब्रह्मचर्य व्रतात रत आणि मनाने धीर आहेस, तुला मनोभव वेदना काय करणार? नारद म्हणाले अभिमानासह, "हे भगवान, हे सर्व तुझ्या कृपेने आहे." करुणानिधी भगवानांनी त्यांचे मन पाहून विचार केला की त्यांच्या हृदयात गर्वाचे भारी वृक्ष अंकुरित झाले आहे. "मी लवकरच ते मुळापासून उपटून टाकीन, आमचे वचन तर सेवकांचे हित करण्याचे आहे." "मुनीच्या हितासाठी माझे कौतुक होईल, मी नक्की त्याचा उपाय करीन." तेव्हा नारदांनी हरिच्या चरणांवर शिर ठेवून हृदयात अहंकार वाढवत निघून गेले. तेव्हा श्रीपतीने आपली माया प्रेरित केली. ऐक तिच्या कठिण करणीची.
दोहा 129
बिरचेउ मग महुँ नगर तेहिं सत जोजन बिस्तार।श्रीनिवासपुर तें अधिक रचना बिबिध प्रकार।।129।।
biraceu maga mahũ nagara tehĩ sata jojana bistāra |śrīnivāsapura tẽ adhika racanā bibidha prakāra ||129||
मार्गावर त्याने एक नगर बनवले जे शंभर योजनांपर्यंत विस्तृत होते, आणि त्याची रचना अनेक प्रकारची होती, जी श्रीनिवासपुरापेक्षाही अधिक उत्कृष्ट होती।
Inside Prakarana 13
Bhakti highlights
इस खंड का भक्ति-सार ‘श्रवण-भक्ति’ और ‘गुरु-कृपा’ की अनिवार्यता है: उमा का अहं-रहित प्रश्न साधक की पात्रता बनता है, और शंकर की कृपालु वाणी संशय-निवारण कर ‘श्रद्धा’ को जन्म देती है। शिक्षा यह कि राम केवल ‘धर्म-स्थापन’ के लिए नहीं, ‘भक्त-हित’ और ‘माया-विनय’ के लिए भी अवतरित होते हैं—अर्थात् ईश्वर की लीला जीव के कल्याण-केंद्रित है। निर्गुण-ब्रह्म और सगुण-राम का समन्वय बताता है कि भक्ति तत्त्व-विरोध नहीं, तत्त्व-परिपूर्णता है: नाम-गुण-श्रवण से चित्त शीतल होता है, मोह-ताप मिटता है, और शरणागति सहज बनती है। पौराणिक कड़ियाँ (श्राप-वर/कर्म-फल) यह दृढ़ करती हैं कि ईश्वरीय न्याय करुणा से रहित नहीं—लीला-न्याय के भीतर भक्त-रक्षा का आश्वासन छिपा है।
Compositional abstract
इस खंड-स्थल में रस का प्रधान प्रवाह ‘शान्त’ और ‘अद्भुत’ है, जिसके भीतर ‘करुण’ की सूक्ष्म धारा चलती है। उमा का मोह-निवारण ("मिटा मोह") साधक के आन्तरिक अन्धकार-ह्रास का संकेत है—कथा सुनना स्वयं साधना बनता है। शंकर यहाँ गुरु-स्वरूप हैं: वे राम को ‘ब्रह्म चिन्मय अविनासी’ कहकर निर्गुण-सत्य की स्थापना करते हैं, फिर उसी ब्रह्म का ‘नरतनु’ धारण करना—सगुण-लीला—भक्त-हित और धर्म-रक्षा हेतु बताते हैं। आगे जय-विजय, जलंधर-रावण, नारद-प्रसंग जैसी पौराणिक कड़ियाँ अवतार-हेतु को बहुस्तरी बनाती हैं: कर्म-फल, श्राप-वर, और लीला-न्याय। इस प्रकार बालकाण्ड का यह भाग ‘कथा-प्रमाण’ (वेद-पुराण-सम्मत) और ‘भक्ति-प्रमाण’ (नाम-गुण-श्रवण से भव-तरण) दोनों को एक साथ स्थापित करता है—मानस की थियोलॉजी में प्रवेश-द्वार।
The emotional arc
प्रधान रस-प्रवाह ‘शान्त’ से आरम्भ होकर ‘अद्भुत’ में उत्कर्ष पाता है, और बीच-बीच में ‘करुण’ की सूक्ष्म धारा साधक-हृदय को नम करती है। (1) जिज्ञासा-जन्य व्याकुलता: उमा का अहं-रहित प्रश्न—अज्ञान/मोह का भार, समाधान की प्रतीक्षा। (2) कृपा-प्रकाश: शंकर की वाणी ‘ससि-कर’ (चन्द्र-किरण) समान—श्रवण से मोह-ताप का शमन; शान्त रस स्थिर होता है। (3) तत्त्व-विस्मय: ‘ब्रह्म चिन्मय अविनासी’ की स्थापना से अद्भुत—निर्गुण सत्य का बोध। (4) लीला-आश्चर्य: वही ब्रह्म ‘नरतनु’ धारण करता है—सगुण-लीला का रहस्य; अद्भुत रस और गाढ़ा। (5) न्याय-करुणा का संगम: श्राप-वर, जय-विजय, जलंधर-रावण, नारद-प्रसंग जैसी कड़ियों से ‘लीला-न्याय’ का बोध—करुण रस की अंतर्धारा (जीव-बंधन, कर्म-फल) के साथ शान्ति में परिणति। (6) श्रद्धा से शरणागति: संशय-निवृत्ति के बाद कथा-प्रवेश का अधिकार—भक्ति का प्रथम सोपान दृढ़।
The dialogue
- श्रीशंकर (महादेव/महेस)उमा (पार्वती/भवानी/गिरिजा) · उमा–महेश संवाद-घाट: ‘ज्ञान-घाट’—जहाँ प्रश्नोत्तर द्वारा अवतार-तत्त्व और भक्ति-मार्ग की रूपरेखा स्पष्ट होती है।
Frequently Asked Questions
परंपरा अनुसार यहाँ ‘श्रवण-भक्ति’ का फल मोह-क्षय, संशय-निवृत्ति, और अवतार-तत्त्व का बोध है—विशेषतः ‘मान-मद’ का क्षय (दोहा 124(ख) की तुलसी-नीति) और ‘हरि-नाम/हरि-गुण’ में रुचि बढ़ना, जिससे भव-तरण की योग्यता बनती है।
सामान्य मानस-पारायण में ‘राम’ नाम-सम्पुट (जैसे ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) या ‘सीता-राम’ सम्पुट प्रचलित है; इस खंड में विशेषतः ‘भव भंजन रघुनाथ’ (दोहा 124(ख)) को स्मरण-सम्पुट की तरह जोड़कर मान-त्याग/शरणागति का अभ्यास किया जाता है।
Ask anything about Prakarana 13 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
