Prakarana 20
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ और ‘भक्ति की परख’ का द्वार है: राजसुख का विसर्जन, भ्रातृ-प्रेम की अग्निपरीक्षा, और समाज-धर्म के भीतर रहकर राम-नाम के आश्रय में वैराग्य। इस काण्ड में साधक सीखता है कि मुक्ति-मार्ग केवल वनगमन नहीं, बल्कि अहं-त्याग, शरणागति, और निष्काम सेवाभाव है—भरत का ‘राज्य’ के प्रति वैराग्य तथा गुह (निषाद) की निष्कपट सख्यता इसी सीढ़ी की रीलिंग है।
अयोध्या काण्डाचा प्रधान रस करुण आहे; पण ही करुणा शोक-प्रधान न राहता भक्ती-परिणती बनते. रामांचे वनगमन हे सामाजिक-धर्म (राजधर्म/पितृवचन) यांची मर्यादा आहे; आणि भरताचे आगमन त्या मर्यादेची अंतःशुद्धी—अहं-त्याग व निष्काम सेवा—याचे रूप आहे. प्रस्तुत खंडात (दोहा 190–199) गुहाचा युद्धोन्माद, शकुन-विचाराने आलेली शांती, मग भरत-गुहाचे आलिंगन आणि गंगास्नान—हे सर्व ‘वैर’ ते ‘प्रेम’ या रूपांतरण-यात्रेची पावले आहेत. तुलसी येथे निर्गुण-सगुण सेतूही बांधतात: नाम-महिमा (राम-नामाचे पावनत्व, वाल्मीकि-उदाहरण) हा निराकार तत्त्वाचा संकेत आहे; तर रामघाट, चरण-रेख, साँथरी, आणि भरताचा दंडवत—ही सगुण-लीलेतील मूर्त साधना. या सोपानावर साधक शिकतो की भक्तीचा खरा पुरावा बाह्य जाति/लोकमान्यतांत नाही, तर प्रेम-लक्षणांत आहे.
Verses
चौपाई 190.1-4
होहु सँजोइल रोकहु घाटा।ठाटहु सकल मरै के ठाटा।।
सनमुख लोह भरत सन लेऊँ।जिअत न सुरसरि उतरन देऊँ।।
समर मरनु पुनि सुरसरि तीरा।राम काजु छनभंगु सरीरा।।
भरत भाइ नृपु मै जन नीचू।बड़ें भाग असि पाइअ मीचू।।
स्वामि काज करिहउँ रन रारी।जस धवलिहउँ भुवन दस चारी।।
तजउँ प्रान रघुनाथ निहोरें।दुहूँ हाथ मुद मोदक मोरें।।
साधु समाज न जाकर लेखा।राम भगत महुँ जासु न रेखा।।
जायँ जिअत जग सो महि भारू।जननी जौबन बिटप कुठारू।।
hohu sãjoila rokahu ghāṭā |ṭhāṭahu sakala marai ke ṭhāṭā ||
sanamukha loha bharata sana leū̃ |jiata na surasari utarana deū̃ ||
samara maranu puni surasari tīrā |rāma kāju chanabhaṁgu sarīrā ||
bharata bhāi nṛpu mai jana nīcū |baṛeṁ bhāga asi pāia mīcū ||
svāmi kāja karihaũ rana rārī |jasa dhavalihaũ bhuvana dasa cārī ||
tajaũ prāna raghunātha nihoreṁ |duhū̃ hātha muda modaka moreṁ ||
sādhu samāja na jākara lekhā |rāma bhagata mahũ jāsu na rekhā ||
jāyã jiata jaga so mahi bhārū |jananī jaubana biṭapa kuṭhārū ||
शस्त्रे सज्ज करा आणि घाटांना अडवा, मरण्याच्या सर्व तयारी करा। मी भरताशी समोरासमोर युद्धात उतरेन, आणि त्याला जिवंत असताना गंगा पार करू देणार नाही। युद्धात मरणे, तेही गंगेच्या तीरावर, रामाच्या कार्यासाठी, या क्षणभंगुर शरीरासह, मोठे लाभ आहे। भरत हा रामाचा भाऊ आणि राजा आहे, आणि मी एक नीच सेवक आहे; अशी मृत्यू मोठ्या भाग्यानेच मिळते। मी स्वामीच्या कार्यासाठी रणाची लढाई लढेन, आणि आपले यश चौदा लोकांत श्वेत चमवेन। जर मी रघुनाथासाठी प्राण त्यागले, तर माझे दोन्ही हात आनंदाच्या मोदकांनी भरले आहेत। जो साधु समाजात गणला जात नाही, आणि रामाच्या भक्तांमध्ये ज्याची एक रेघही नाही, तो जगत असताना जगात फक्त पृथ्वीचा भार आहे, आणि आपल्या आईच्या तारुण्यरूपी वृक्षाचा कुठार आहे।
दोहा 190
बिगत बिषाद निषादपति सबहि बढ़ाइ उछाहु।सुमिरि राम मागेउ तुरत तरकस धनुष सनाहु।।190।।
bigata biṣāda niṣādapati sabahi baṛhāi uchāhu |sumiri rāma māgeu turata tarakasa dhanuṣa sanāhu ||190||
सर्व विषाद दूर करून निषादांचा अधिपती सर्वांचा उत्साह वाढविला। मग रामाचे स्मरण करून त्याने लगेच तरकस, धनुष्य आणि कवच मागितले।
चौपाई 191.1-4
बेगहु भाइहु सजहु सँजोऊ।सुनि रजाइ कदराइ न कोऊ।।
भलेहिं नाथ सब कहहिं सहरषा।एकहिं एक बढ़ावइ करषा।।
चले निषाद जोहारि जोहारी।सूर सकल रन रूचइ रारी।।
सुमिरि राम पद पंकज पनहीं।भाथीं बाँधि चढ़ाइन्हि धनहीं।।
अँगरी पहिरि कूँड़ि सिर धरहीं।फरसा बाँस सेल सम करहीं।।
एक कुसल अति ओड़न खाँड़े।कूदहि गगन मनहुँ छिति छाँड़े।।
निज निज साजु समाजु बनाई।गुह राउतहि जोहारे जाई।।
देखि सुभट सब लायक जाने।लै लै नाम सकल सनमाने।।
begahu bhāihu sajahu sãjoū |suni rajāi kadarāi na koū ||
bhalehiṁ nātha saba kahahiṁ saharaṣā |ekahiṁ eka baṛhāvai karaṣā ||
cale niṣāda johāri johārī |sūra sakala rana rūcai rārī ||
sumiri rāma pada paṁkaja panahīṁ |bhāthīṁ bā̃dhi caṛhāinhi dhanahīṁ ||
ãgarī pahiri kū̃ṛi sira dharahīṁ |pharasā bā̃sa sela sama karahīṁ ||
eka kusala ati oṛana khā̃ṛe |kūdahi gagana manahũ chiti chā̃ṛe ||
nija nija sāju samāju banāī |guha rāutahi johāre jāī ||
dekhi subhaṭa saba lāyaka jāne |lai lai nāma sakala sanamāne ||
लवकर भाऊंनो, आपले साज-सामान सजवा; राजाची आज्ञा ऐकून कोणी मागे फिरू नये. "उत्तम, स्वामी," ते सर्व आनंदाने म्हणाले, आणि एक-एकाने दुसऱ्याचा उत्साह वाढवला. निषाद लोक वारंवार प्रणाम करून निघाले; सर्व वीर होते आणि ते युद्ध-संग्रामात रमत. रामाच्या चरण-कमळाच्या पादुका स्मरून त्यांनी भरी बांधल्या आणि धनुष्ये ताणली. त्यांनी कवच घातली आणि डोक्यावर शिरस्त्राण ठेवले, आणि फरसे, बांबूचे भाले व शूल तयार केले. काही अत्यंत चतुर ढाल-तलवार चालवण्यात इतके निपुण होते की आकाशात उडी मारतात तर जणू जमीन सोडतात. आपले-आपले साज-सामान व दल बनवून ते आपल्या प्रमुख गुहाकडे जाऊन प्रणाम करू लागले. त्या वीर योद्ध्यांना पाहून त्याने सर्वांना कामास योग्य समजून, नावे घेत-घेत सर्वांचा सन्मान केला.
दोहा 191
भाइहु लावहु धोख जनि आजु काज बड़ मोहि।सुनि सरोष बोले सुभट बीर अधीर न होहि।।191।।
bhāihu lāvahu dhokha jani āju kāja baṛa mohi |suni saroṣa bole subhaṭa bīra adhīra na hohi ||191||
भाऊंनो, मला फसवू नका, आजचे काम माझ्यासाठी खूप मोठे आहे। हे ऐकून योद्धे रागाने बोलले, हे वीर, अधीर होऊ नका।
चौपाई 192.1-4
राम प्रताप नाथ बल तोरे।करहिं कटकु बिनु भट बिनु घोरे।।
जीवत पाउ न पाछें धरहीं।रुंड मुंडमय मेदिनि करहीं।।
दीख निषादनाथ भल टोलू।कहेउ बजाउ जुझाऊ ढोलू।।
एतना कहत छींक भइ बाँए।कहेउ सगुनिअन्ह खेत सुहाए।।
बूढ़ु एकु कह सगुन बिचारी।भरतहि मिलिअ न होइहि रारी।।
रामहि भरतु मनावन जाहीं।सगुन कहइ अस बिग्रहु नाहीं।।
सुनि गुह कहइ नीक कह बूढ़ा।सहसा करि पछिताहिं बिमूढ़ा।।
भरत सुभाउ सीलु बिनु बूझें।बड़ि हित हानि जानि बिनु जूझें।।
rāma pratāpa nātha bala tore |karahiṁ kaṭaku binu bhaṭa binu ghore ||
jīvata pāu na pācheṁ dharahīṁ |ruṁḍa muṁḍamaya medini karahīṁ ||
dīkha niṣādanātha bhala ṭolū |kaheu bajāu jujhāū ḍholū ||
etanā kahata chīṁka bhai bā̃e |kaheu sagunianha kheta suhāe ||
būṛhu eku kaha saguna bicārī |bharatahi milia na hoihi rārī ||
rāmahi bharatu manāvana jāhīṁ |saguna kahai asa bigrahu nāhīṁ ||
suni guha kahai nīka kaha būṛhā |sahasā kari pachitāhiṁ bimūṛhā ||
bharata subhāu sīlu binu būjheṁ |baṛi hita hāni jāni binu jūjheṁ ||
रामाच्या प्रतापाने आणि तुझ्या बळाने, हे नाथ, ते शत्रूची सेना एकही योद्धा आणि एकही घोडा न ठेवता सोडून जातील. जिवंत असताना ते आपले पाय मागे ओढणार नाहीत, आणि पृथ्वीला धडांचा आणि तुटलेल्या डोक्यांचा ढीग करतील. निषादांच्या स्वामीने आपल्या उत्तम सैन्याला पाहिले आणि म्हणाला, "युद्धाचा ढोल वाजवा." एवढे बोलताच डाव्या बाजूने शिंकणी आली. शकुनविचारकांनी सांगितले की रणभूमी शुभ दिसत आहे. एका वृद्धाने शकुन विचारले आणि म्हणाला, "भरताला भेटा, वाद होणार नाही." भरत रामाला मनवून नेण्यास जात आहेत; शकुन असे सांगतो की युद्ध होणार नाही. हे ऐकून गुहाने म्हणाला, "वृद्धाने उत्तम बोलले. मूर्ख लोक घाई करून पश्चात्ताप करतात." भरताचा स्वभाव आणि शील समजल्याशिवाय, न जाणता युद्ध करणे मोठी हानी होईल.
दोहा 192
गहहु घाट भट समिटि सब लेउँ मरम मिलि जाइ।बूझि मित्र अरि मध्य गति तस तब करिहउँ आइ।।192।।
gahahu ghāṭa bhaṭa samiṭi saba leũ marama mili jāi |būjhi mitra ari madhya gati tasa taba karihaũ āi ||192||
हे वीर योद्धांनो, तुम्ही सर्व एकत्र व्हा आणि घाट धरा; मी जाऊन त्याला भेटेन आणि त्याचा भेद घेईन। मित्र, शत्रू की मध्यस्थ, ही त्याची गती समजून, तेव्हा मी परत येऊन तदनुसार करेन।
चौपाई 193.1-4
लखन सनेहु सुभायँ सुहाएँ।बैरु प्रीति नहिं दुरइँ दुराएँ।।
अस कहि भेंट सँजोवन लागे।कंद मूल फल खग मृग मागे।।
मीन पीन पाठीन पुराने।भरि भरि भार कहारन्ह आने।।
मिलन साजु सजि मिलन सिधाए।मंगल मूल सगुन सुभ पाए।।
देखि दूरि तें कहि निज नामू।कीन्ह मुनीसहि दंड प्रनामू।।
जानि रामप्रिय दीन्हि असीसा।भरतहि कहेउ बुझाइ मुनीसा।।
राम सखा सुनि संदनु त्यागा।चले उतरि उमगत अनुरागा।।
गाउँ जाति गुहँ नाउँ सुनाई।कीन्ह जोहारु माथ महि लाई।।
lakhana sanehu subhāyã suhāẽ |bairu prīti nahiṁ duraĩ durāẽ ||
asa kahi bheṁṭa sãjovana lāge |kaṁda mūla phala khaga mṛga māge ||
mīna pīna pāṭhīna purāne |bhari bhari bhāra kahāranha āne ||
milana sāju saji milana sidhāe |maṁgala mūla saguna subha pāe ||
dekhi dūri teṁ kahi nija nāmū |kīnha munīsahi daṁḍa pranāmū ||
jāni rāmapriya dīnhi asīsā |bharatahi kaheu bujhāi munīsā ||
rāma sakhā suni saṁdanu tyāgā |cale utari umagata anurāgā ||
gāũ jāti guhã nāũ sunāī |kīnha johāru mātha mahi lāī ||
लक्ष्मणाचा स्नेह स्वाभाविक सरलतेत सुंदर आहे; वैर आणि प्रीती लपवता येत नाहीत, कसेही लपवण्याचा प्रयत्न केला तरी। असे म्हणून गुह भेटीची भेट जमवू लागले. त्यांनी कंद, मुळे, फळे, पक्षी आणि प्राणी मागितली. जाड-ताज्या पाठीन माशांही, आणि कहार भर-भर भार आणले. भेटीची सामग्री सजवून ते भरताला भेटण्यास निघाले, आणि त्यांना मंगलमय शुभ शकुन मिळाले, जे सर्व मंगलाचे मूळ आहे. दूरून मुनिश्रेष्ठाला पाहून त्यांनी आपले नाव सांगितले आणि मुनिश्रेष्ठाला दंडवत प्रणाम केला. त्यांना रामप्रिय जाणून मुनीने त्यांना आशीर्वाद दिला, आणि मुनिश्रेष्ठाने भरताला समजावून सांगितले. रामाचा मित्र ऐकून भरताने रथ सोडला आणि प्रेमाने ओतप्रोत होऊन पायी चालू लागले. गुहाने आपले गाव, जात आणि नाव सांगितले, आणि कपाळ भूमीवर लावून जोहार केला.
दोहा 193
करत दंडवत देखि तेहि भरत लीन्ह उर लाइ।मनहुँ लखन सन भेंट भइ प्रेम न हृदयँ समाइ।।193।।
karata daṁḍavata dekhi tehi bharata līnha ura lāi |manahũ lakhana sana bheṁṭa bhai prema na hṛdayã samāi ||193||
त्याला दंडवत प्रणाम करताना पाहून भरताने त्याला कवटीला घेतले, जणू त्याची लक्ष्मणाशीच भेट झाली, आणि त्याच्या हृदयातील प्रेम मावेना.
चौपाई 194.1-4
भेंटत भरतु ताहि अति प्रीती।लोग सिहाहिं प्रेम कै रीती।।
धन्य धन्य धुनि मंगल मूला।सुर सराहि तेहि बरिसहिं फूला।।
लोक बेद सब भाँतिहिं नीचा।जासु छाँह छुइ लेइअ सींचा।।
तेहि भरि अंक राम लघु भ्राता।मिलत पुलक परिपूरित गाता।।
राम राम कहि जे जमुहाहीं।तिन्हहि न पाप पुंज समुहाहीं।।
यह तौ राम लाइ उर लीन्हा।कुल समेत जगु पावन कीन्हा।।
करमनास जलु सुरसरि परई।तेहि को कहहु सीस नहिं धरई।।
उलटा नामु जपत जगु जाना।बालमीकि भए ब्रह्म समाना।।
bheṁṭata bharatu tāhi ati prītī |loga sihāhiṁ prema kai rītī ||
dhanya dhanya dhuni maṁgala mūlā |sura sarāhi tehi barisahiṁ phūlā ||
loka beda saba bhā̃tihiṁ nīcā |jāsu chā̃ha chui leia sīṁcā ||
tehi bhari aṁka rāma laghu bhrātā |milata pulaka paripūrita gātā ||
rāma rāma kahi je jamuhāhīṁ |tinhahi na pāpa puṁja samuhāhīṁ ||
yaha tau rāma lāi ura līnhā |kula sameta jagu pāvana kīnhā ||
karamanāsa jalu surasari paraī |tehi ko kahahu sīsa nahiṁ dharaī ||
ulaṭā nāmu japata jagu jānā |bālamīki bhae brahma samānā ||
भरताने त्याला अत्यंत प्रेमाने मिठी मारली. लोक प्रेमाच्या रीतीचे कौतुक करीत त्याची हेवा करू लागले. धन्य-धन्य अशी मंगलाच्या मूळाची ध्वनी उठली. देवांनी त्याचे स्तवन करून त्यावर फुले उधळली. तो लोक आणि वेदांच्या दृष्टीने सर्व प्रकारे हीन होता, ज्याची सावली स्पर्श करून लोकांनी पाणी शिंपडून शुद्ध व्हावे लागे. रामाच्या धाकट्या भावाने त्याला आपल्या मांडीवर घेतले, भेटताच त्याचे संपूर्ण शरीर पुलकित झाले. जे जांभडी घालतानाही राम-राम म्हणतात, त्यांच्यासमोर पापांचा ढीग उभा राहत नाही. हा राम त्याला आपल्या हृदयात बसवून घेतला, आणि त्याच्या कुळासहित संपूर्ण जग पवित्र केले. कर्मनाशेचे पाणी जेव्हा देवांच्या नदीत, गंगेत मिळते, तेव्हा सांगा, त्यापुढे कोण शिर नमवत नाही? जग जाणते की नाम उलटे जपत वाल्मीकी ब्रह्मदेवासमान झाले.
दोहा 194
स्वपच सबर खस जमन जड़ पावँर कोल किरात।रामु कहत पावन परम होत भुवन बिख्यात।।194।।
svapaca sabara khasa jamana jaṛa pāvãra kola kirāta |rāmu kahata pāvana parama hota bhuvana bikhyāta ||194||
कुत्रा खाणारा, शबर, खस, यवन, मूर्ख, दीन, कोल आणि किरात हे सर्व केवळ "राम" म्हणताच अत्यंत पवित्र होतात आणि संपूर्ण जगात प्रसिद्ध होतात.
चौपाई 195.1-4
नहिं अचिरजु जुग जुग चलि आई।केहि न दीन्हि रघुबीर बड़ाई।।
राम नाम महिमा सुर कहहीं।सुनि सुनि अवधलोग सुखु लहहीं।।
रामसखहि मिलि भरत सप्रेमा।पूँछी कुसल सुमंगल खेमा।।
देखि भरत कर सील सनेहू।भा निषाद तेहि समय बिदेहू।।
सकुच सनेहु मोदु मन बाढ़ा।भरतहि चितवत एकटक ठाढ़ा।।
धरि धीरजु पद बंदि बहोरी।बिनय सप्रेम करत कर जोरी।।
कुसल मूल पद पंकज पेखी।मैं तिहुँ काल कुसल निज लेखी।।
अब प्रभु परम अनुग्रह तोरें।सहित कोटि कुल मंगल मोरें।।
nahiṁ aciraju juga juga cali āī |kehi na dīnhi raghubīra baṛāī ||
rāma nāma mahimā sura kahahīṁ |suni suni avadhaloga sukhu lahahīṁ ||
rāmasakhahi mili bharata sapremā |pū̃chī kusala sumaṁgala khemā ||
dekhi bharata kara sīla sanehū |bhā niṣāda tehi samaya bidehū ||
sakuca sanehu modu mana bāṛhā |bharatahi citavata ekaṭaka ṭhāṛhā ||
dhari dhīraju pada baṁdi bahorī |binaya saprema karata kara jorī ||
kusala mūla pada paṁkaja pekhī |maiṁ tihũ kāla kusala nija lekhī ||
aba prabhu parama anugraha toreṁ |sahita koṭi kula maṁgala moreṁ ||
कोणतेही आश्चर्य नाही; युगानुयुगांतून हे चालत आले आहे. रघुवीर रामाने कोणाला मोठेपणा दिला नाही? देव रामनावाची महिमा सांगतात, आणि अयोध्येचे लोक ती पुन्हा पुन्हा ऐकून आनंद मिळवतात. भरताने प्रेमाने रामाच्या सख्याला भेटून कुशल, सुमंगल आणि क्षेम विचारले. भरताचा स्वभाव आणि स्नेह पाहून निषाद त्याच वेळी बेहाल झाला. त्याच्या मनात लाज, स्नेह आणि आनंद वाढला, आणि तो भरताला एकटक पाहत उभा राहिला. धैर्य धरून त्याने पुन्हा चरण वंदन केले, आणि हात जोडून प्रेमाने विनवणी केली. जेव्हा मी तुझे कुशलमूळ चरणकमळ पाहिले, तेव्हा मी स्वतःला तीन्ही काळांत कुशल समजले. आता हे प्रभो, तुझ्या परम अनुग्रहाने माझे आणि माझ्या कोटी कुळाचे मंगल होईल.
दोहा 195
समुझि मोरि करतूति कुलु प्रभु महिमा जियँ जोइ।जो न भजइ रघुबीर पद जग बिधि बंचित सोइ।।195।।
samujhi mori karatūti kulu prabhu mahimā jiyã joi |jo na bhajai raghubīra pada jaga bidhi baṁcita soi ||195||
स्वतःचे कर्म आणि कुळ समजून, आणि हृदयात प्रभूच्या महिम्याचे चिंतन करून, जो या जगात रघुबीर श्री रामांचे चरण भजत नाही, तोच विधीने वंचित झाला।
चौपाई 196.1-4
कपटी कायर कुमति कुजाती।लोक बेद बाहेर सब भाँती।।
राम कीन्ह आपन जबही तें।भयउँ भुवन भूषन तबही तें।।
देखि प्रीति सुनि बिनय सुहाई।मिलेउ बहोरि भरत लघु भाई।।
कहि निषाद निज नाम सुबानीं।सादर सकल जोहारीं रानीं।।
जानि लखन सम देहिं असीसा।जिअहु सुखी सय लाख बरीसा।।
निरखि निषादु नगर नर नारी।भए सुखी जनु लखनु निहारी।।
कहहिं लहेउ एहिं जीवन लाहू।भेंटेउ रामभद्र भरि बाहू।।
सुनि निषादु निज भाग बड़ाई।प्रमुदित मन लइ चलेउ लेवाई।।
kapaṭī kāyara kumati kujātī |loka beda bāhera saba bhā̃tī ||
rāma kīnha āpana jabahī teṁ |bhayaũ bhuvana bhūṣana tabahī teṁ ||
dekhi prīti suni binaya suhāī |mileu bahori bharata laghu bhāī ||
kahi niṣāda nija nāma subānīṁ |sādara sakala johārīṁ rānīṁ ||
jāni lakhana sama dehiṁ asīsā |jiahu sukhī saya lākha barīsā ||
nirakhi niṣādu nagara nara nārī |bhae sukhī janu lakhanu nihārī ||
kahahiṁ laheu ehiṁ jīvana lāhū |bheṁṭeu rāmabhadra bhari bāhū ||
suni niṣādu nija bhāga baṛāī |pramudita mana lai caleu levāī ||
मी कपटी, भित्रा, वाईट बुद्धीचा आणि हीन कुळाचा, लोक आणि वेद या दोहोंपासून सर्व प्रकारे बाहेर आहे। ज्या क्षणापासून रामाने मला स्वतःचा केले, त्या क्षणापासूनच मी भुवनाचा भूषण झालो। त्यांचे प्रेम पाहून आणि त्यांची सुंदर विनंती ऐकून, भरताचा धाकटा भाऊ शत्रुघ्न याने पुन्हा त्यांना मिठी मारली। निषादाने स्वतःचे नाव योग्य शब्दांत सांगून सर्व राण्यांचा आदराने प्रणाम केला। त्याला लक्ष्मणासमान समजून त्या सर्वांनी त्याला आशीर्वाद दिला, 'शंभर लाख वर्षे सुखी राहो।' निषादाला पाहून नगरातील स्त्री-पुरुष असे आनंदी झाले जणू लक्ष्मणालाच पाहत आहेत। त्यांनी म्हटले, 'याने जीवनाचा लाभ मिळवला, कारण रामभद्राने याला दोन्ही भुजांनी मिठी मारली।' निषादाने आपल्या भाग्याची महती ऐकून आनंदित मनाने त्यांना पुढे मार्ग दाखवत नेले।
दोहा 196
सनकारे सेवक सकल चले स्वामि रुख पाइ।घर तरु तर सर बाग बन बास बनाएन्हि जाइ।।196।।
sanakāre sevaka sakala cale svāmi rukha pāi |ghara taru tara sara bāga bana bāsa banāenhi jāi ||196||
सांकेतिक इशारा मिळाल्यावर सर्व सेवकांनी स्वामीची इच्छा समजून आधी जाऊन घरांमध्ये, झाडांखाली, तळ्यांच्या काठावर, बागांमध्ये आणि वनांमध्ये विश्रांतीसाठी निवास बनवून मुक्काम ठेवला।
चौपाई 197.1-4
सृंगबेरपुर भरत दीख जब।भे सनेहँ सब अंग सिथिल तब।।
सोहत दिएँ निषादहि लागू।जनु तनु धरें बिनय अनुरागू।।
एहि बिधि भरत सेनु सबु संगा।दीखि जाइ जग पावनि गंगा।।
रामघाट कहँ कीन्ह प्रनामू।भा मनु मगनु मिले जनु रामू।।
करहिं प्रनाम नगर नर नारी।मुदित ब्रह्ममय बारि निहारी।।
करि मज्जनु मागहिं कर जोरी।रामचंद्र पद प्रीति न थोरी।।
भरत कहेउ सुरसरि तव रेनू।सकल सुखद सेवक सुरधेनू।।
जोरि पानि बर मागउँ एहू।सीय राम पद सहज सनेहू।।
sṛṁgaberapura bharata dīkha jaba |bhe sanehã saba aṁga sithila taba ||
sohata diẽ niṣādahi lāgū |janu tanu dhareṁ binaya anurāgū ||
ehi bidhi bharata senu sabu saṁgā |dīkhi jāi jaga pāvani gaṁgā ||
rāmaghāṭa kahã kīnha pranāmū |bhā manu maganu mile janu rāmū ||
karahiṁ pranāma nagara nara nārī |mudita brahmamaya bāri nihārī ||
kari majjanu māgahiṁ kara jorī |rāmacaṁdra pada prīti na thorī ||
bharata kaheu surasari tava renū |sakala sukhada sevaka suradhenū ||
jori pāni bara māgaũ ehū |sīya rāma pada sahaja sanehū ||
जेव्हा भरतांनी शृंगवेरपुर पाहिले, तेव्हा प्रेमाने त्यांचे सर्व अंग शिथिल झाले. निषादाला आधार देऊन ते त्याच्यावर टेकले, जणू विनय आणि अनुरागाने शरीर धारण केले असे. याप्रकारे भरत संपूर्ण सेनेसह जाऊन जगाला पवित्र करणाऱ्या गंगेला पाहत गेले. रामघाटाला त्यांनी प्रणाम केला, आणि त्यांचे मन इतके मग्न झाले की जणू ते रामालाच भेटले. नगरातील स्त्री-पुरुषांनी प्रणाम केला, आणि आनंदाने ब्रह्ममय जल पाहिले. स्नान करून ते हात जोडून मागू लागले की रामचंद्राच्या चरणांवरील प्रीती थोडी न राहो. भरत म्हणाले, "हे सुरसरी, तुझी रेणू सर्व सुख देणारी आहे आणि सेवकांसाठी सुरधेनु आहे." "हात जोडून मी तुझी ही वर मागतो की सीता-रामाच्या चरणांवर सहज प्रेम असो."
दोहा 197
एहि बिधि मज्जनु भरतु करि गुर अनुसासन पाइ।मातु नहानीं जानि सब डेरा चले लवाइ।।197।।
ehi bidhi majjanu bharatu kari gura anusāsana pāi |mātu nahānīṁ jāni saba ḍerā cale lavāi ||197||
याप्रकारे भरताने स्नान केले आणि गुरूची आज्ञा मिळवून, तसेच सर्व आईंनी स्नान केल्याचे जाणून, त्यांना डेऱ्याकडे नेले।
चौपाई 198.1-4
जहँ तहँ लोगन्ह डेरा कीन्हा।भरत सोधु सबही कर लीन्हा।।
सुर सेवा करि आयसु पाई।राम मातु पहिं गे दोउ भाई।।
चरन चाँपि कहि कहि मृदु बानी।जननीं सकल भरत सनमानी।।
भाइहि सौंपि मातु सेवकाई।आपु निषादहि लीन्ह बोलाई।।
चले सखा कर सों कर जोरें।सिथिल सरीर सनेह न थोरें।।
पूँछत सखहि सो ठाउँ देखाऊ।नेकु नयन मन जरनि जुड़ाऊ।।
जहँ सिय रामु लखनु निसि सोए।कहत भरे जल लोचन कोए।।
भरत बचन सुनि भयउ बिषादू।तुरत तहाँ लइ गयउ निषादू।।
jahã tahã loganha ḍerā kīnhā |bharata sodhu sabahī kara līnhā ||
sura sevā kari āyasu pāī |rāma mātu pahiṁ ge dou bhāī ||
carana cā̃pi kahi kahi mṛdu bānī |jananīṁ sakala bharata sanamānī ||
bhāihi sauṁpi mātu sevakāī |āpu niṣādahi līnha bolāī ||
cale sakhā kara soṁ kara joreṁ |sithila sarīra saneha na thoreṁ ||
pū̃chata sakhahi so ṭhāũ dekhāū |neku nayana mana jarani juṛāū ||
jahã siya rāmu lakhanu nisi soe |kahata bhare jala locana koe ||
bharata bacana suni bhayau biṣādū |turata tahā̃ lai gayau niṣādū ||
लोकांनी जिथे तिथे डेरे टाकले. भरताने सर्वांची व्यवस्था केली. देवांची पूजा करून आज्ञा मिळवून, दोन्ही भाऊ रामांच्या आईकडे गेले. पाय दाबून वारंवार कोमल शब्द बोलून, भरताने सर्व आईंचा सन्मान केला. आईची सेवा भावाला सोपून, त्याने स्वतः निषादाला बोलावले. तो आपल्या मित्राच्या हातात हात घालून निघाला, त्याचे शरीर मोठ्या प्रेमाने शिथिल झाले होते. त्याने आपल्या मित्राला विचारले, ते स्थान मला दाखव, ज्याने माझ्या डोळ्यांची आणि मनाची जळजळ थोडी शांत होईल. जिथे सीता, राम आणि लक्ष्मण त्या रात्री झोपले होते. तो बोलत असताना त्याच्या डोळ्यांत अश्रू भरून आले. भरताचे शब्द ऐकून निषाद दुःखाने भरून गेला, आणि लगेच त्याला तिथे नेले.
दोहा 198
जहँ सिंसुपा पुनीत तर रघुबर किय बिश्रामु।अति सनेहँ सादर भरत कीन्हेउ दंड प्रनामु।।198।।
jahã siṁsupā punīta tara raghubara kiya biśrāmu |ati sanehã sādara bharata kīnheu daṁḍa pranāmu ||198||
जिथे पवित्र शिसम वृक्षाखाली रघुवंशाचा श्रेष्ठ विश्रांती घेतली होती, तिथे भरताने अतिशय प्रेम आणि आदराने दंडप्रणाम घातला.
चौपाई 199.1-4
कुस साँथरीनिहारि सुहाई।कीन्ह प्रनामु प्रदच्छिन जाई।।
चरन रेख रज आँखिन्ह लाई।बनइ न कहत प्रीति अधिकाई।।
कनक बिंदु दुइ चारिक देखे।राखे सीस सीय सम लेखे।।
सजल बिलोचन हृदयँ गलानी।कहत सखा सन बचन सुबानी।।
श्रीहत सीय बिरहँ दुतिहीना।जथा अवध नर नारि बिलीना।।
पिता जनक देउँ पटतर केही।करतल भोगु जोगु जग जेही।।
ससुर भानुकुल भानु भुआलू।जेहि सिहात अमरावतिपालू।।
प्राननाथु रघुनाथ गोसाई।जो बड़ होत सो राम बड़ाई।।
kusa sā̃tharīnihāri suhāī |kīnha pranāmu pradacchina jāī ||
carana rekha raja ā̃khinha lāī |banai na kahata prīti adhikāī ||
kanaka biṁdu dui cārika dekhe |rākhe sīsa sīya sama lekhe ||
sajala bilocana hṛdayã galānī |kahata sakhā sana bacana subānī ||
śrīhata sīya birahã dutihīnā |jathā avadha nara nāri bilīnā ||
pitā janaka deũ paṭatara kehī |karatala bhogu jogu jaga jehī ||
sasura bhānukula bhānu bhuālū |jehi sihāta amarāvatipālū ||
prānanāthu raghunātha gosāī |jo baṛa hota so rāma baṛāī ||
कुशा गवताच्या सुंदर पलंगाला पाहून भरताने त्याची प्रदक्षिणा केली आणि प्रणाम केले. त्यांनी पायांच्या ठशांची धूळ डोळ्यांना लावली; त्यांच्या प्रेमाची अधिकता सांगता येत नाही. त्यांनी दोन-चार सुवर्ण बिंदू पाहिले आणि त्यांना सीता समजून मस्तकावर ठेवले. डोळ्यांत अश्रू आणि हृदयात व्याकुलता घेऊन त्यांनी आपल्या मित्राशी कोमल आणि सुंदर शब्द बोलले. सीतेच्या विरहाने हे बिंदू तेजहीन झाले आहेत, जसे अयोध्येचे नर-नारी दुःखी आणि निमग्न झाले आहेत. यांचे पिता जनक: त्यांची तुलना मी कोणाशी करू, ज्यांच्यासाठी जगाचे भोग आणि योग दोन्ही हाताच्या तळवीत होते? यांचे सासरे सूर्यवंशाचे सूर्य राजे होते, ज्यांचा अमरावतीचा स्वामी इंद्रही ईर्ष्या करत असे. यांचे प्राणनाथ रघुनाथ श्री राम आहेत, ज्यांच्या महिमाने जो जो महान होतो तो महान होतो.
दोहा 199
पति देवता सुतीय मनि सीय साँथरी देखि।बिहरत हृदउ न हहरि हर पबि तें कठिन बिसेषि।।199।।
pati devatā sutīya mani sīya sā̃tharī dekhi |biharata hṛdau na hahari hara pabi teṁ kaṭhina biseṣi ||199||
पती हाच देव समजणाऱ्या, सज्जन स्त्रियांमधील रत्न, सीतेची गवताची पलंग पाहून माझे हृदय फुटून तुटत नाही, ते निश्चितच वज्रापेक्षा कठोर आहे.
Inside Prakarana 20
Bhakti highlights
भक्ति की कसौटी यहाँ ‘पहचान’ नहीं, ‘प्रेम-लक्षण’ है: गुह का आरम्भिक उग्र रक्षक-भाव भी राम-हित में है, पर भरत का निष्कपट राम-प्रेम प्रकट होते ही वही उग्रता सेवा में बदल जाती है—यह अहं-त्याग का व्यावहारिक पाठ है। भरत का वैराग्य दिखाता है कि राजधर्म/पितृवचन की मर्यादा के भीतर रहकर भी निष्काम भक्ति संभव है; सत्ता का त्याग नहीं, आसक्ति का त्याग मुख्य है। गंगा-स्नान और रामघाट-स्मृति सिखाते हैं कि तीर्थ का फल बाह्य जल से अधिक अंतःकरण की निर्मलता है। राम-नाम की महिमा (वाल्मीकि-स्मृति सहित) बताती है कि नाम-आश्रय निरगुण संकेत होकर भी सगुण-लीला में प्रेम को पुष्ट करता है। इस प्रसंग का सार: शरणागति, निष्काम सेवा, और समता—यही ‘त्याग-धर्म’ का भक्ति-रूप है।
Compositional abstract
अयोध्या काण्ड का प्रधान रस करुण है, पर यह करुणा शोक-प्रधान न रहकर भक्ति-परिणति बन जाती है। राम का वनगमन सामाजिक-धर्म (राजधर्म/पितृवचन) की मर्यादा है, और भरत का आगमन उस मर्यादा की भीतरी शुद्धि—अहं-त्याग और निष्काम सेवा—का रूप। प्रस्तुत खंड (दोहा 190–199) में गुह का युद्धोन्माद, शकुन-विचार से शांति, फिर भरत-गुह का आलिंगन और गंगास्नान—ये सब ‘वैर’ से ‘प्रेम’ की रूपांतरण-यात्रा हैं। तुलसी यहाँ निरगुण-सगुण सेतु भी बाँधते हैं: नाम की महिमा (राम-नाम का पावनत्व, वाल्मीकि-उदाहरण) निराकार सिद्धान्त का संकेत है, जबकि रामघाट, चरण-रेख, साँथरी, और भरत का दंडवत—सगुण-लीला की मूर्त साधना। इस सोपान पर साधक सीखता है कि भक्ति का प्रमाण बाह्य जाति/लोकमान्यताओं से नहीं, प्रेम-लक्षण से है।
The emotional arc
प्रधान रस करुण से आरम्भ होकर वीर-रौद्र की छाया से गुजरता है और अंततः शान्त-भक्ति में परिणत होता है। (1) आरम्भ: गुह के भीतर ‘रक्षा’ का उफान—भरत को शत्रु मानकर घाट रोकने, सेना रोकने, और युद्ध-उद्योग का उग्र संकल्प (वीर/रौद्र)। (2) मध्य: शकुन-विचार, संकेतों का विवेक, और मन का ठहराव—आशंका का गलना, संशय का क्षय (भय/संशय से शान्ति की ओर)। (3) मोड़: भरत का निष्कपट शोक-वैराग्य और राम-प्रेम प्रकट होते ही गुह का हृदय पिघलता—वैर का रूपांतरण (करुण का शुद्ध रूप)। (4) चरम: भरत-गुह का आलिंगन—समता, अपनापन, और ‘भक्ति की परख’ का प्रमाण (वात्सल्य/सख्य)। (5) उपसंहार: गंगास्नान/रामघाट-स्मृति—बाह्य शुद्धि के साथ अंतःकरण की निर्मलता; करुणा अब शोक नहीं, शरणागति बन जाती है (शान्त-रस, भक्ति-परिणति)।
The dialogue
- काकभुशुण्डि (परंपरागत मानस-ढाँचे में)गरुड़ · उत्तर घाट (भक्ति-रस का ‘झील-तट’ जहाँ कथा का निष्कर्ष-स्वर साधना-प्रधान है; इस अंश में ‘नाम-प्रताप’ और ‘साधु-संग/भक्त-महिमा’ का उभार उसी घाटीय दृष्टि से मेल खाता है)।
Frequently Asked Questions
परंपरा में इस खंड का फल ‘भ्रातृ-प्रेम, वैर-शमन, और नाम-विश्वास की दृढ़ता’ कहा जाता है। विशेषतः ‘राम नाम महिमा’ (दोहा 194 के भाव) के पाठ से पाप-संस्कार क्षीण होते हैं और साधक में निष्कपट भक्ति (अहं-रहित स्नेह) जाग्रत होती है।
लोक-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-संकीर्तन-सम्पुट) या ‘राम राम’ का जप-सम्पुट इस प्रसंग में जोड़ा जाता है, क्योंकि यहाँ नाम-महिमा और गंगा-तट-स्मरण प्रधान है। (क्षेत्र/सम्प्रदाय के अनुसार सम्पुट-रूप बदल सकता है।)
Ask anything about Prakarana 20 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
