Sarga 7
अमात्य-गुणवर्णनम् (The Virtues of Daśaratha’s Ministers and the Order of Governance)
बालकाण्ड
या सर्गात राजा दशरथाच्या अधीन अयोध्येच्या राज्यकारभाराचे संस्थात्मक चित्रण येते. प्रथम अमात्यांचे गुण वर्णिले आहेत—ते सद्गुणी, मंत्रज्ञानी व इङ्गितज्ञानी (अंतःप्राय ओळखण्यात कुशल) असून राजाच्या प्रिय व हित—दोन्हींकडे सदैव प्रवृत्त असतात. पुढे त्यांची संख्या आठ सांगून नावे दिली आहेत: धृष्टि, जयंत, विजय, सिद्धार्थ, अर्थसाधक, अशोक, मंत्रपाल आणि सुमंत्र. त्यांच्या सोबत अत्यंत मान्य राजपुरोहित वसिष्ठ व वामदेव आहेत; यामुळे राजनितीची प्रज्ञा आणि वैदिक-यज्ञाधिकार यांचा सुंदर समन्वय दिसतो. हे मंत्री शिक्षित, संयमी, सत्यवादी, वचन-कर्मात एकरूप आणि लोकव्यवहारात निपुण आहेत; तसेच कोशवृद्धी व सैन्यरचना यांतही समर्थ आहेत. दंडनीती सम व निष्पक्ष आहे—योग्य वेळी व योग्य प्रमाणात दंड होतो, स्वतःच्या पुत्रांनाही; परंतु निर्दोषाला बाधा होत नाही, आणि ब्राह्मण-क्षत्रिय मनसा-वाचा-कर्मणा पीडित होत नाहीत. त्यामुळे नगर व राज्यात नैतिक शिस्त व शांतता नांदते—खोटेपणा नाही, व्यभिचार नाही, सर्वत्र समाधान व सुव्यवस्था. अखेरीस असे सांगितले आहे की अशा अमात्य-परिसंस्थेमुळेच दशरथाचे यश व प्रभावी राज्य वाढते—मंत्रगोपन, संधी-विग्रहाचा विवेक, धर्मनीतीचे कौशल्य आणि प्रिय वाणी हे त्याच्या राज्यश्रीचे आधार आहेत. गुप्तचरव्यवस्था, धर्मनिष्ठा व अनुपम सार्वभौमत्व यांचाही विशेष उल्लेख असून राजाची प्रभा उदयत्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी म्हटली आहे.
Shlokas
Verse 1
. तस्यामात्या गुणैरासन्निक्ष्वाकोस्तु महात्मनः ।मन्त्रज्ञाश्चेङ्गितज्ञाश्च नित्यं प्रियहिते रताः ॥१॥
त्या महात्मा इक्ष्वाकुवंशी राजाचे अमात्य गुणसमृद्ध होते। ते मंत्रविचारात निपुण, संकेतांवरून अंतःभाव जाणणारे, आणि सदैव स्वामीच्या प्रिय व हितकार्यात रत असत॥
Verse 2
अष्टौ बभूवुर्वीरस्य तस्यामात्या यशस्विनः ।शुचयश्चानुरक्ताश्च राजकृत्येषु नित्यशः ॥२॥
त्या वीर व यशस्वी राजा दशरथाचे आठ अमात्य होते—आचरणाने शुचि, निष्ठेने अनुरक्त, आणि नित्य राजकार्यात तत्पर।
Verse 3
धृष्टिर्जयन्तो विजयस्सिद्धार्थो ह्यर्थसाधकः ।अशोको मन्त्रपालश्च सुमन्त्रश्चाष्टमोऽभवत् ॥३॥
ते धृष्टि, जयंत, विजय, सिद्धार्थ, अर्थसाधक, अशोक, मंत्रपाल—आणि आठवा सुमंत्र होता।
Verse 4
ऋत्विजौ द्वावभिमतौ तस्याऽऽस्तामृषिसत्तमौ ।वसिष्ठो वामदेवश्च मन्त्रिणश्च तथापरे ॥४॥
त्याचे दोन अत्यंत मान्य ऋत्विज होते—ऋषिश्रेष्ठ वसिष्ठ आणि वामदेव; तसेच यांशिवाय इतरही मंत्री होते।
Verses 5-6
विद्याविनीता ह्रीमन्तः कुशला नियतेन्द्रियाः ।श्रीमन्तश्च महात्मानश्शास्त्रज्ञा दृढविक्रमाः ॥५॥कीर्तिमन्तः प्रणिहिताः यथावचनकारिणः ।तेजः क्षमायशःप्राप्ता स्मितपूर्वाभिभाषिणः ॥६॥
या पाठविभागातही तोच आशय आहे—राजपुरुष विद्या-विनययुक्त, लज्जाशील, कुशल व जितेंद्रिय; श्रीसमृद्ध, महात्मे, शास्त्रज्ञ व दृढ पराक्रमी; कीर्तिमान, सावध आणि वचनाप्रमाणे कृती करणारे; तेज, क्षमा व यश यांनी विभूषित होऊन स्मितपूर्वक कोमल वाणीने बोलणारे होते।
Verse 7
क्रोधात्कामार्थहेतोर्वा न ब्रूयुरनृतं वचः ।तेषामविदितं किञ्चित्स्वेषु नास्ति परेषु वा ।क्रियमाणं कृतं वापि चारेणापि चिकीर्षितम् ॥७॥
क्रोधाने, कामनेने किंवा लाभाच्या हेतूनेही ते असत्य वचन बोलत नसत. आपल्या बाजूतील असो वा परक्यांतील—काहीही त्यांना अज्ञात राहत नसे: जे होत आहे, जे झाले आहे, आणि जे करावयाचे ठरले आहे—गुप्तचरांद्वारेही।
Verse 8
कुशला व्यवहारेषु सौहृदेषु परीक्षिताः ।प्राप्तकालं तु ते दण्डं धारयेयुस्सुतेष्वपि ॥८॥
ते व्यवहारात कुशल होते आणि सौहार्दात परीक्षित होते; आणि योग्य वेळ आली की ते दंड धारण करीत—स्वतःच्या पुत्रांबाबतही।
Verse 9
कोशसङ्ग्रहणे युक्ता बलस्य च परिग्रहे ।अहितं चापि पुरुषं न विहिंस्युरदूषकम् ॥९॥
ते कोशसंग्रहात निपुण होते आणि सैन्याच्या परिग्रहातही तत्पर; तरीही जो मनुष्य दोषरहित असेल, तो अहित करणारा असला तरी त्याला ते हिंसा करीत नसत।
Verse 10
वीराश्च नियतोत्साहा राजशास्त्रमनुष्ठिताः ।शुचीनां रक्षितारश्च नित्यं विषयवासिनाम् ॥१०॥
ते वीर, उत्साहात स्थिर आणि राजशास्त्रानुसार आचरण करणारे होते। राज्यातील सर्वत्र राहणाऱ्या शुचिशील प्रजांचे ते सदैव रक्षक होते॥
Verse 11
ब्रह्म क्षत्रमहिंसन्तस्ते कोशं समपूरयन् ।सुतीक्ष्णदण्डास्संप्रेक्ष्य पुरुषस्य बलाबलम् ॥११॥
ब्राह्मण व क्षत्रियांना अहिंसा ठेवून ते राजकोष परिपूर्ण करीत. पुरुषाचे बल-अबल पाहून ते तीक्ष्ण, पण योग्य असा दंड देत असत॥
Verse 12
शुचीनामेकबुद्धीनां सर्वेषां सम्प्रजानताम् ।नासीत्पुरे वा राष्ट्रे वा मृषावादी नरः क्वचित् ॥१२॥
शुचिशील, एकबुद्धी आणि सर्व गोष्टी जाणणाऱ्या अधिकाऱ्यांमुळे नगरात वा राष्ट्रात कुठेही खोटे बोलणारा मनुष्य नव्हता॥
Verse 13
कश्चिन्न दुष्टस्तत्रासीत्परदाररतो नरः ।प्रशान्तं सर्वमेवासीद्राष्ट्रं पुरवरं च तत् ॥१३॥
त्या राज्यात एकही दुष्ट पुरुष नव्हता, तसेच परस्त्रीरक्त कोणीही नव्हते। ते संपूर्ण राष्ट्र आणि त्याची श्रेष्ठ राजधानी सर्वथा शांत व सुव्यवस्थित होती॥
Verse 14
सुवाससस्सुवेषाश्च ते च सर्वे सुशीलिनः ।हितार्थं च नरेन्द्रस्य जाग्रतो नयचक्षुषा ॥१४॥
ते सर्वे सुवस्त्रधारी व सुशोभित, उत्तम शीलाचे होते; नीति हेच नेत्र मानून जागृत राहून नरेन्द्राच्या हितासाठी सदैव सावध असत।
Verse 15
गुरोर्गुणगृहीताश्च प्रख्याताश्च पराक्रमे ।विदेशेष्वपि विज्ञातास्सर्वतो बुद्धिनिश्चयात् ॥१५॥
गुरुजनांकडून गुण ग्रहण करून ते पराक्रमात प्रसिद्ध झाले होते; सर्व बाबतीत दृढ बुद्धिनिश्चय असल्याने ते परदेशांतही विख्यात होते।
Verses 16-17
सन्धिविग्रहतत्त्वज्ञाः प्रकृत्या सम्पदान्विताः ॥१६॥मन्त्रसंवरणे शक्ताश्श्लक्ष्णास्सूक्ष्मासु बुद्धिषु ।नीतिशास्त्रविशेषज्ञास्सततं प्रियवादिनः ॥१७॥
ते संधी-विग्रहाचे तत्त्व जाणणारे, स्वभावतः संपन्न; मंत्रगोपनात समर्थ, बुद्धीत सूक्ष्म व परिष्कृत; नीतिशास्त्राचे विशेष जाणकार आणि सदैव प्रिय बोलणारे होते।
Verse 18
ईदृशैस्तैरमात्यैस्तु राजा दशरथोऽनघः ।उपपन्नो गुणोपेतैरन्वशासद्वसुन्धराम् ॥१८॥
अशा गुणसंपन्न अमात्यांनी युक्त असलेला अनघ राजा दशरथ यथान्याय पृथ्वीचे सुशासन करीत होता।
Verses 19-20
अवेक्षमाणश्चारेण प्रजा धर्मेण रञ्जयन् ।प्रजानां पालनं कुर्वन्नधर्मान्परिवर्जयन् ॥१९॥विश्रुतस्त्रिषु लोकेषु वदान्यस्सत्यसङ्गरः ।स तत्र पुरुषव्याघ्रश्शशास पृथिवीमिमाम् ॥२०॥
तो गुप्तचरांद्वारे सतत पाहणी करीत, धर्माने प्रजेला रंजवीत, प्रजापालन करीत आणि अधर्म टाळीत असे। त्रिलोकीत तो दानशूर व सत्यास अढळ म्हणून प्रसिद्ध होता; तो पुरुषव्याघ्र अयोध्येत या पृथ्वीचे धर्मपूर्वक शासन करीत असे।
Verse 21
नाध्यगच्छद्विशिष्टं वा तुल्यं वा शत्रुमात्मनः ।मित्रवान्नतसामन्तः प्रतापहतकण्टकः ॥२१॥स शशास जगद्राजा दिवं देवपतिर्यथा ।
त्याला स्वतःचा असा कोणताही शत्रू आढळला नाही जो त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ किंवा समतुल्य असेल. तो मित्रसमृद्ध होता, सामंत राजे नम्र झाले होते, आणि त्याच्या प्रतापाने कण्टकासारखे वैरी नष्ट झाले होते. तो जगद्राजा देवाधिपती इंद्र जसा स्वर्गात राज्य करतो, तसा धर्माने पृथ्वीवर राज्य करीत होता।
Verse 22
तैर्मन्त्रिभिर्मन्त्रहिते नियुक्तै र्वृतोऽनुरक्तैः कुशलैस्समर्थैः ।स पार्थिवो दीप्तिमवाप युक्त स्तेजोमयैर्गोभिरिवोदितोऽर्कः ॥२२॥
हितकारक मंत्रासाठी नियुक्त, अनुरक्त, कुशल व समर्थ अशा मंत्र्यांनी वेढलेला तो राजा असा तेजस्वी झाला, जसा तेजोमय किरणांनी युक्त उदयास येणारा सूर्य।
Inside Sarga 7
Voices in this sarga
- Vālmīki (narrator)
Frequently Asked Questions
The sarga formalizes the ethical tension of governance—how to impose stringent punishment (daṇḍa) while remaining non-injurious to protected social orders and never punishing the innocent—by insisting on examination of a person’s strength/weakness and guilt before coercive action.
Legitimate sovereignty is shown as systems-based dharma: a king’s glory depends on virtuous institutions—truthful, educated, self-restrained ministers who protect subjects, preserve confidentiality, discern peace and war, and align policy with welfare rather than impulse.
Rather than a travel geography, the chapter highlights the cultural infrastructure of Ayodhyā’s court: the rāṣṭra/pura (kingdom and capital), the kośa (treasury), cāra (intelligence network), and the priestly establishment (Vasiṣṭha, Vāmadeva) that anchors political authority in ritual and law.
Ask anything about Sarga 7 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
