Sarga 62

Verse 1

शुनश्शेफं नरश्रेष्ठ गृहीत्वा तु महायशा:।व्यश्राम्यत् पुष्करे राजा मध्याह्ने रघुनन्दन।।।।

नरश्रेष्ठा, रघुनंदना! महायशस्वी राजा शुनःशेफाला घेऊन मध्याह्नी पुष्कर येथे विसावला.

Verse 2

तस्य विश्रममाणस्य शुनश्शेफो महायशा:।पुष्करक्षेत्रमागम्य विश्वामित्रं ददर्श ह।।।।तप्यन्तमृषिभिस्सार्धं मातुलं परमातुर:।

तो विश्रांती घेत असताना, महायशस्वी शुनःशेफ अत्यंत व्याकुळ होऊन पुष्करक्षेत्री आला आणि ऋषींंसह तप करणारा आपला मामेभाऊ विश्वामित्र पाहिला।

Verse 3

विवर्णवदनो दीनस्तृष्णया च श्रमेण च।।।।पपाताङ्के मुनेराशु वाक्यं चेदमुवाच ह।

चेहरा फिकट झालेला, तहान व श्रमाने दीन झालेला तो त्वरेने मुनींच्या मांडीवर कोसळला आणि हे वचन बोलला।

Verse 4

न मेऽस्ति माता न पिता ज्ञातयो बान्धवा: कुत:।।।।त्रातुमर्हसि मां सौम्य धर्मेण मुनिपुङ्गव।

मला माता नाही, पिता नाही; मग नातेवाईक वा बंधू कुठून असतील? हे सौम्य, हे मुनिपुंगव, धर्माने माझे रक्षण करण्यास आपणच योग्य आहात.

Verse 5

त्राता त्वं हि मुनिश्रेष्ठ सर्वेषां त्वं हि भावन:।।।।राजा च कृतकार्यस्स्यादहं दीर्घायुरव्यय:।स्वर्गलोकमुपाश्नीयां तपस्तप्त्वाह्यनुत्तमम्।।।।

हे मुनिश्रेष्ठ, आपणच त्राता; आपणच सर्वांचे कल्याण करणारे। राजाचे कार्य सिद्ध होवो; मला दीर्घ व अव्यय आयुष्य लाभो; आणि अनुत्तम तप करून मी स्वर्गलोकाचा उपभोग घेऊ.

Verse 6

त्राता त्वं हि मुनिश्रेष्ठ सर्वेषां त्वं हि भावन:।।1.62.5।।राजा च कृतकार्यस्स्यादहं दीर्घायुरव्यय:।स्वर्गलोकमुपाश्नीयां तपस्तप्त्वाह्यनुत्तमम्।।1.62.6।।

हे मुनिश्रेष्ठ, आपणच त्राता; आपणच सर्वांचे कल्याण करणारे। राजाचे कार्य सिद्ध होवो; मला दीर्घ व अव्यय आयुष्य लाभो; आणि अनुत्तम तप करून मी स्वर्गलोकाचा उपभोग घेऊ.

Verse 7

त्वं मे नाथो ह्यनाथस्य भव भव्येन चेतसा।पितेव पुत्रं धर्मात्मं स्त्रातुमर्हसि किल्बिषात्।।।।

मी अनाथ आहे; शुभ व करुण चित्ताने आपणच माझे नाथ व्हा. हे धर्मात्मन्, पिता जसा पुत्राचे रक्षण करतो, तसे मला पाप व संकटातून वाचविण्यास आपण योग्य आहात.

Verse 8

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो महातपा:।सान्त्वयित्वा बहुविधं पुत्रानिदमुवाच ह।।।।

त्याचे वचन ऐकून महातपस्वी विश्वामित्रांनी त्याला अनेक प्रकारे धीर दिला आणि मग आपल्या पुत्रांना हे वचन सांगितले.

Verse 9

यत्कृते पितर: पुत्रान् जनयन्ति शुभार्थिन:।परलोकहितार्थाय तस्य कालोऽयमागत:।।1.62.9।।

ज्या शुभ हेतूसाठी माता-पिता पुत्रांना जन्म देतात—परलोकहित साधण्यासाठी—त्या कार्याचा हा काळ आता येऊन ठेपला आहे।

Verse 10

अयं मुनिसुतो बालो मत्तश्शरणमिच्छति।अस्य जीवितमात्रेण प्रियं कुरुत पुत्रका:।।।।

हा मुनीपुत्र बालक माझे शरण मागतो. पुत्रांनो, केवळ तुमचे प्राण अर्पून याची इच्छा पूर्ण करा—याला प्रिय करा.

Verse 11

सर्वे सुकृतकर्माणस्सर्वे धर्मपरायणा: ।पशुभूता नरेन्द्रस्य तृप्तिमग्ने: प्रयच्छत ।।।।

तुम्ही सर्व सुकृतकर्म करणारे, सर्व धर्मपरायण आहात। नरेन्द्राच्या यज्ञातील पशु होऊन अग्निदेवांना तृप्ती द्या॥

Verse 12

नाथवांश्च शुनश्शेफो यज्ञश्चाविघ्नितो भवेत्।देवतास्तर्पिताश्चस्युर्मम चापि कृतं वच:।।।।

मग शुनःशेफाला रक्षक मिळेल, आणि यज्ञ निर्विघ्न पार पडेल। देवता तृप्त होतील, आणि माझे वचनही पूर्ण होईल॥

Verse 13

मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा मधुच्छन्दादय स्सुता:।साभिमानं नरश्रेष्ठ सलीलमिदमब्रुवन्।।।।

मुनींचे वचन ऐकून मधुच्छंदादी त्यांचे पुत्र—हे नरश्रेष्ठ—अभिमानाने आणि सहजपणे हे वचन बोलले॥

Verse 14

कथमात्मसुतान् हित्वा त्रायसेऽन्यसुतं विभो।अकार्यमिव पश्याम श्श्वमांस इव भोजने।।।।

हे विभो! स्वतःच्या पुत्रांना सोडून तुम्ही दुसऱ्याच्या पुत्राचे रक्षण कसे करता? आम्हाला हे अकार्यच वाटते—जसे भोजनात कुत्र्याचे मांस खाणे।

Verse 15

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा पुत्राणां मुनिपुङ्गव:।क्रोधसंरक्तनयनो व्याहर्तुमुपचक्रमे।।।।

पुत्रांचे ते वचन ऐकून मुनिपुंगव—क्रोधाने रक्त झालेल्या नेत्रांनी—उत्तर देऊ लागले॥

Verse 16

निस्साध्वसमिदं प्रोक्तं धर्मादपि विगर्हितम्।अतिक्रम्य तु मद्वाक्यं दारुणं रोमहर्षणम्।।।।

हे वचन निर्लज्जपणे बोलले गेले असून धर्मापेक्षाही निंद्य आहे। माझी आज्ञा ओलांडून तू दारुण व रोमांच उठविणारे कठोर शब्द उच्चारलेस।

Verse 17

श्वमांसभोजिनस्सर्वे वासिष्ठा इव जातिषु।पूर्णं वर्षसहस्रं तु पृथिव्यामनुवत्स्यथ।।।।

तुम्ही सर्वजण श्वमांसभोजी होऊन, त्या जातींमध्ये वासिष्ठांसारखे, पृथ्वीवर पूर्ण एक हजार वर्षे निवास कराल।

Verse 18

कृत्वा शापसमायुक्तान् पुत्रान् मुनिवरस्तथा।शुनश्शेफमुवाचार्तं कृत्वा रक्षां निरामयम्।।।।

अशा रीतीने पुत्रांना शापाने बांधून मुनिवरांनी व्याकुळ शुनःशेफाला संबोधिले व त्याला संरक्षण व दुःखनिवारण दिले।

Verse 19

पवित्रपाशैरासक्तो रक्तमाल्यानुलेपन:।वैष्णवं यूपमासाद्य वाग्भिरग्निमुदाहर ।।।।

पवित्र पाशांनी बांधलेला, रक्तवर्ण माळा व अनुलेपन धारण करून, वैष्णव यूपाजवळ जा; तेथे या स्तुतिवचनांनी अग्नीचे आवाहन कर।

Verse 20

इमे तु गाथे द्वे दिव्ये गायेथा मुनिपुत्रक।अम्बरीषस्य यज्ञेऽस्मिंस्तत स्सिद्धिमवाप्स्यसि।।।।

हे मुनिपुत्रा! अंबरीषाच्या या यज्ञात या दोन दिव्य गाथा गा; मग तू निश्चयाने सिद्धी व यश प्राप्त करशील।

Verse 21

शुनश्शेफो गृहीत्वा ते द्वे गाथे सुसमाहित:।त्वरया राजसिंहं तमम्बरीषमुवाच ह।।।।

शुनःशेपाने त्या दोन गाथा दृढपणे मनात धारण करून, पूर्ण एकाग्रतेने, घाईघाईने राजसिंह अंबरीषाकडे जाऊन त्यास सांगितले।

Verse 22

राजसिंह महासत्त्व शीघ्रं गच्छावहे सद:।निर्वर्तयस्व राजेन्द्र दीक्षां च समुपाविश।।।।

हे राजसिंहा, हे महासत्त्वा! चला, आपण त्वरेने यज्ञसदनी जाऊ. हे राजेंद्र! दीक्षा स्वीकारून यज्ञ पूर्णत्वास ने।

Verse 23

तद्वाक्यमृषिपुत्रस्य श्रुत्वा हर्षसमुत्सुक: ।जगाम नृपति श्शीघ्रं यज्ञवाटमतन्द्रित:।।।।

ऋषिपुत्राचे ते वचन ऐकून राजा आनंदाने उत्सुक झाला आणि आळस न करता त्वरेने यज्ञवाटेत गेला।

Verse 24

सदस्यानुमते राजा पवित्रकृतलक्षणम्।पशुं रक्ताम्बरं कृत्वा यूपे तं समबन्धयत्।।।।

सदस्यांच्या अनुमतीने राजाने त्यास पवित्र कुशचिन्हांनी लक्षणांकित केले, लाल वस्त्रे परिधान करविली आणि यज्ञपशू म्हणून यूपस्तंभावर बांधले।

Verse 25

सबद्धो वाग्भिरग्य्राभिरभितुष्टाव वै सुरौ।इन्द्रमिन्द्रानुजं चैव यथावन्मुनिपुत्रक:।।।।

बद्ध असूनही त्या मुनिपुत्राने श्रेष्ठ वचनांनी यथाविधी दोन्ही देवांची—इंद्र व इंद्रानुज (उपेन्द्र)—अभितोषपूर्वक स्तुती केली।

Verse 26

तत: प्रीत स्सहस्राक्षो रहस्यस्तुतितर्पित:।दीर्घमायुस्तदा प्रादाच्छुनश्शेफाय राघव ।।।।

त्यानंतर रहस्य-स्तुतीने तृप्त झालेला सहस्राक्ष इंद्र प्रसन्न झाला; हे राघव, त्या वेळी त्याने शुनःशेफाला दीर्घायुष्य प्रदान केले।

Verse 27

स च राजा नरश्रेष्ठ यज्ञस्य च समाप्तवान्।फलं बहुगुणं राम सहस्राक्षप्रसादजम्।।।।

आणि तो राजा, हे नरश्रेष्ठ राम, यज्ञ पूर्ण करून सहस्राक्ष इंद्राच्या प्रसादातून उत्पन्न झालेले बहुगुण फळ प्राप्त करून गेला।

Verse 28

विश्वामित्रो ऽपि धर्मात्मा भूयस्तेपे महातपा:।पुष्करेषु नरश्रेष्ठ दशवर्षशतानि च।।।।

धर्मात्मा महातपस्वी विश्वामित्रानेही, हे नरश्रेष्ठ, पुन्हा पुष्कर येथे दहा शत वर्षे तप आचरले।