Adhyaya 15

Verse 1

भीष्म उवाच । किं कृतं ब्रह्मणा ब्रह्मन्प्रेष्य वाराणसीपुरीम् । जनार्दनेन किं कर्म शंकरेण च यन्मुने

भीष्म म्हणाले—हे ब्राह्मण! ब्रह्म्याने वाराणसीपुरीकडे (कोणास) पाठवून काय केले? आणि हे मुने! जनार्दन (विष्णू) व शंकर (शिव) यांनी कोणते कर्म केले?

Verse 2

कथं यज्ञः कृतस्तेन कस्मिंस्तीर्थे वदस्व मे । के सदस्या ऋत्विजश्च सर्वांस्तान्प्रब्रवीहि मे

मला सांगा—त्याने तो यज्ञ कसा केला आणि कोणत्या तीर्थात? सभासद व ऋत्विज (याजक) कोण होते? त्या सर्वांचे वर्णन मला करा.

Verse 3

के देवास्तर्पितास्तेन एतन्मे कौतुकं महत् । पुलस्त्य उवाच । श्रीनिधानं पुरं मेरोः शिखरे रत्नचित्रितम्

‘त्या कर्माने कोणते देव तृप्त झाले?’ ही माझी मोठी जिज्ञासा आहे. पुलस्त्य म्हणाले—मेरूच्या शिखरावर रत्नांनी नटलेले ‘श्रीनिधान’ नावाचे एक नगर आहे.

Verse 4

अनेकाश्चर्यनिलयंबहुपादपसंकुलम् । विचित्रधातुभिश्चित्रं स्वच्छस्फटिकनिर्मलम्

ते अनेक आश्चर्यांचे निवासस्थान होते, असंख्य पादपांनी भरलेले; नानाविध धातूंनी नटलेले, आणि स्वच्छ स्फटिकासारखे निर्मळ होते.

Verse 5

लतावितानशोभाढ्यं शिखिशब्दविनादितम् । मृगेन्द्ररववित्रस्त गजयूथसमाकुलम्

ते लतावितानांच्या शोभेने समृद्ध होते, मोरांच्या निनादाने नादमय होते; आणि सिंहगर्जनेने भयभीत झालेल्या हत्तींच्या कळपांनी गजबजलेले होते.

Verse 6

निर्झरांबुप्रपातोत्थ शीकरासारशीतलम् । वाताहततरुव्रात प्रसन्नापानचित्रितम्

पर्वतीय निर्झराच्या प्रपातातून उठलेल्या सूक्ष्म तुषारकणांनी ते स्थान शीतल झाले होते; वाऱ्याने हलणाऱ्या वृक्षसमूहांनी व निर्मळ, रम्य जलप्रवाहांनी ते अत्यंत चित्रमय भासत होते।

Verse 7

मृगनाभिवरामोद वासिताशेषकाननम् । लतागृहरतिश्रान्त सुप्तविद्याधराध्वगम्

संपूर्ण वनप्रदेश श्रेष्ठ कस्तुरी (मृगनाभी)च्या सुगंधाने सुवासित होता; आणि लतागृहांतील रतिविहाराने श्रांत झालेले विद्याधर प्रवासी तेथे निद्राधीन होते।

Verse 8

प्रगीतकिन्नरव्रात मधुरध्वनिनादितम् । तस्मिन्ननेकविन्यास शोभिताशेषभूमिकम्

किन्नरांच्या गानसमूहाच्या मधुर नादाने ते निनादत होते; आणि तेथील प्रत्येक भूमिस्तर व प्रांगण अनेक विन्यास व अलंकारांनी शोभून दिसत होते।

Verse 9

वैराजं नाम भवनं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । तत्र दिव्यांगनोद्गीत मधुरध्वनि नादिता

परमेष्ठी ब्रह्म्याचे ‘वैराज’ नावाचे भवन आहे; तेथे दिव्यांगनांच्या गानाने मधुर, मनोहर नाद सतत निनादत असतो।

Verse 10

पारिजाततरूत्पन्न मंजरीदाममालिनी । रत्नरश्मिसमूहोत्थ बहुवर्णविचित्रिता

पारिजात वृक्षापासून उत्पन्न झालेल्या पुष्पमंजऱ्यांची दाममालिका होती; रत्नकिरणांच्या प्रवाहांनी ती दीप्त झाली होती आणि अनेक रंगांच्या अद्भुत वैचित्र्याने शोभत होती।

Verse 11

विन्यस्तस्तंभकोटिस्तु निर्मलादर्शशोभिता । अप्सरोनृत्यविन्यास विलासोल्लासलासिता

ती सभा नीट मांडलेल्या स्तंभांच्या रांगांनी अलंकृत होती आणि निर्मळ आरशासारख्या तेजाने शोभत होती. अप्सरांच्या नृत्य-विन्यासाच्या लीलामय उन्मेषाने ती आनंदपूर्ण प्रभेत उजळून निघाली.

Verse 12

बह्वातोद्यसमुत्पन्नसमूहस्वननादिता । लयतालयुतानेक गीतवादित्र शोभिता

अनेक वाद्यांमधून उठलेल्या एकत्रित नादांनी ती सभा निनादत होती. लय-तालयुक्त असंख्य गीते व वाद्य-प्रयोग यांमुळे ती अधिकच शोभून दिसत होती.

Verse 13

सभा कांतिमती नाम देवानां शर्मदायिका । ऋषिसंघसमायुक्ता मुनिवृंदनिषेविता

देवांना सुख-शांती देणारी ‘कान्तिमती’ नावाची सभा होती. ती ऋषिसंघांनी युक्त आणि मुनिवृंदांनी सतत सेवित अशी होती.

Verse 14

द्विजातिसामशब्देन नादिताऽऽनंददायिनी । तस्यां निविष्टो देवेशस्संध्यासक्तः पितामहः

द्विजांच्या सामगानाच्या नादाने ती आनंददायिनी सभा निनादत होती. त्यातच देवेश पितामह ब्रह्मा संध्याविधीत आसक्त होऊन विराजमान होते.

Verse 15

ध्यायति स्म परं देवं येनेदं निर्मितं जगत् । ध्यायतो बुद्धिरुत्पन्ना कथं यज्ञं करोम्यहम्

ज्यांनी हे जग निर्माण केले त्या परम देवाचे ते ध्यान करीत होते. ध्यानात असतानाच त्यांच्या बुद्धीत विचार उदयास आला—“मी यज्ञ कसा करावा?”

Verse 16

कस्मिन्स्थाने मया यज्ञः कार्यः कुत्र धरातले । काशीप्रयागस्तुंगा च नैमिषं शृंखलं तथा

हे प्रभो! पृथ्वीवर मी यज्ञ कोणत्या स्थानी करावा—काशी, प्रयाग, तुंगा-तीर, नैमिषारण्य की शृंखला तीर्थ येथे?

Verse 17

कांची भद्रा देविका च कुरुक्षेत्रं सरस्वती । प्रभासादीनि तीर्थानि पृथिव्यामिह मध्यतः

कांची, भद्रा व देविका; कुरुक्षेत्र आणि सरस्वती; तसेच प्रभासादी तीर्थे—ही सर्व तीर्थे पृथ्वीच्या मध्यभागी स्थित आहेत.

Verse 18

क्षेत्राणि पुण्यतीर्थानि संति यानीह सर्वशः । मदादेशाच्च रुद्रेण कृतान्यन्यानि भूतले

इथे सर्वत्र जी पुण्यक्षेत्रे व पवित्र तीर्थे आहेत, तसेच भूमीवर इतर जी तीर्थे निर्माण झाली—तीही माझ्या आज्ञेने रुद्राने स्थापिली आहेत.

Verse 19

यथाहं सर्वदेवेषु आदिदेवो व्यवस्थितः । तथा चैकं परं तीर्थमादिभूतं करोम्यहम्

जसा मी सर्व देवांमध्ये आदिदेव म्हणून प्रतिष्ठित आहे, तसाच मी एक परम तीर्थ निर्माण करतो—जे स्वभावतः आदिभूत आहे.

Verse 20

अहं यत्र समुत्पन्नः पद्मं तद्विष्णुनाभिजम् । पुष्करं प्रोच्यते तीर्थमृषिभिर्वेदपाठकैः

ज्या ठिकाणी मी उत्पन्न झालो—विष्णूच्या नाभीतून उत्पन्न झालेले ते कमळ—ते वेदपाठी ऋषींनी ‘पुष्कर’ नावाचे तीर्थ म्हणून सांगितले आहे.

Verse 21

एवं चिंतयतस्तस्य ब्रह्मणस्तु प्रजापतेः । मतिरेषा समुत्पन्ना व्रजाम्येष धरातले

असा विचार करीत असता प्रजापती ब्रह्म्याच्या मनात हा निश्चय उत्पन्न झाला—“आता मी धरातलावर जाईन.”

Verse 22

प्राक्स्थानं स समासाद्य प्रविष्टस्तद्वनोत्तमम् । नानाद्रुमलताकीर्णं नानापुष्पोपशोभितम्

पूर्व दिशेस पोहोचून तो त्या उत्तम वनात प्रविष्ट झाला; ते वन नानाविध वृक्ष-लतांनी भरलेले व असंख्य पुष्पांनी शोभायमान होते.

Verse 23

नानापक्षिरवाकीर्णं नानामृगगणाकुलम् । द्रुमपुष्पभरामोदैर्वासयद्यत्सुरासुरान्

ते वन नानाविध पक्ष्यांच्या कलरवाने भरलेले व विविध मृगगणांनी गजबजलेले होते; वृक्षांवरील पुष्पभाराच्या सुगंधाने ते देव-असुरांनाही सुवासित करी.

Verse 24

बुद्धिपूर्वमिव न्यस्तैः पुष्पैर्भूषितभूतलम् । नानागंधरसैः पक्वापक्वैश्च षडृतूद्भवैः

भूतल जणू बुद्धिपूर्वक रचलेल्या पुष्पांनी अलंकृत झाले होते; आणि तेथे षडृतूंमधून उत्पन्न नानाविध सुगंध-रसयुक्त, काही पिकलेली काही कच्ची अशी विविध उपज भरलेली होती.

Verse 25

फलैः सुवर्णरूपाढ्यैर्घ्राणदृष्टिमनोहरैः । जीर्णं पत्रं तृणं यत्र शुष्ककाष्ठफलानि च

तेथे सुवर्णसदृश रूपाने समृद्ध, घ्राण व दृष्टिला मोहक अशी फळे होती; तसेच तेथे जीर्ण पाने, तृण, आणि शुष्क काष्ठ व शुष्क फळेही होती.

Verse 26

बहिः क्षिपति जातानि मारुतोनुग्रहादिव । नानापुष्पसमूहानां गंधमादाय मारुतः

जणू वाऱ्याच्या अनुग्रहाने उत्पन्न झालेले सर्व बाहेर फेकले जाते; आणि वारा नानाविध पुष्पसमूहांचा सुगंध घेऊन पुढे प्रवास करीत राहतो।

Verse 27

शीतलो वाति खं भूमिं दिशो यत्राभिवासयन् । हरितस्निग्ध निश्छिद्रैरकीटकवनोत्कटैः

तेथे शीतल वारा आकाशातून व भूमीवरून वाहत दिशांना व्यापतो; आणि तो प्रदेश हिरव्या, स्निग्ध, अखंड व कीटक-रहित घनदाट वनांनी भरलेला आहे।

Verse 28

वृक्षैरनेकसंज्ञैर्यद्भूषितं शिखरान्वितैः । अरोगैर्दर्शनीयैश्च सुवृत्तैः कैश्चिदुज्ज्वलैः

तो प्रदेश अनेक प्रकारच्या नावांनी ओळखल्या जाणाऱ्या वृक्षांनी शोभून दिसत होता; उंच शिखरांनी युक्त, निरोगी, दर्शनीय, सुबक आणि काही ठिकाणी तेजस्वी।

Verse 29

कुटुंबमिव विप्राणामृत्विग्भिर्भाति सर्वतः । शोभंते धातुसंकाशैरंकुरैः प्रावृता द्रुमाः

तो सर्वत्र असा भासत होता जणू ऋत्विजांसह विप्रांचे कुटुंबच; आणि धातूसारख्या चमकदार अंकुरांनी आच्छादित वृक्ष अत्यंत शोभून दिसत होते।

Verse 30

कुलीनैरिव निश्छिद्रैः स्वगुणैः प्रावृता नराः । पवनाविद्धशिखरैः स्पृशंतीव परस्परम्

जसे कुलीन जन निर्दोष स्वगुणांनी आच्छादित असतात तसे ते नर भासत; आणि वाऱ्याने झोडपलेल्या शिखरांच्या पर्वतांसारखे जणू परस्परांना स्पर्श करीत होते।

Verse 31

आजिघ्रंती वचाऽन्योन्यं पुष्पशाखावतंसकाः । नागवृक्षाः क्वचित्पुष्पैर्द्रुमवानीरकेसरैः

ते परस्परांची सुगंधी वचा घ्राण करीत, पुष्पित शाखांचे अवतंस धारण करीत होते; आणि कुठेकुठे नागवृक्ष फुलांनी, जणू वृक्षांच्या केसर-गुच्छांनी, अलंकृत दिसत होते।

Verse 32

नयनैरिव शोभंते चंचलैः कृष्णतारकैः । पुष्पसंपन्नशिखराः कर्णिकारद्रुमाः क्वचित्

कुठेकुठे कर्णिकार वृक्ष, ज्यांची शिखरे फुलांनी परिपूर्ण होती, चंचल कृष्ण-तारकांनी युक्त नेत्रांसारखी शोभत होती।

Verse 33

युग्मयुग्माद्विधा चेह शोभन्त इव दंपती । सुपुष्पप्रभवाटोपैस्सिंदुवार द्रुपंक्तयः

येथे सिन्दुवार वृक्षांच्या रांगा युग्मयुग्माने मांडलेल्या होत्या; त्यांच्या सुंदर फुलांपासून उत्पन्न झालेल्या वैभवामुळे त्या दांपत्यांसारख्या शोभत होत्या।

Verse 34

मूर्तिमत्य इवाभांति पूजिता वनदेवताः । क्वचित्क्वचित्कुंदलताः सपुष्पाभरणोज्वलाः

पूजिलेल्या वनदेवता जणू साकार झाल्यासारख्या भासत होत्या; आणि कुठेकुठे कुंदलासारख्या वेलींना पुष्पाभरणांची दीप्ती होती।

Verse 35

दिक्षु वृक्षेषु शोभंते बालचंद्रा इवोच्छ्रिताः । सर्जार्जुनाः क्वचिद्भान्ति वनोद्देशेषु पुष्पिताः

दिशादिशांना वृक्ष उंच उठून बालचंद्रांसारखे चमकत होते; आणि कुठेकुठे वनप्रदेशांत फुललेले सर्ज व अर्जुन वृक्ष दीप्त दिसत होते।

Verse 36

धौतकौशेयवासोभिः प्रावृताः पुरुषा इव । अतिमुक्तकवल्लीभिः पुष्पिताभिस्तथा द्रुमाः

धुत रेशमी वस्त्रांनी आच्छादित पुरुषांसारखे ते वृक्ष भासत होते; आणि अतिमुक्तकाच्या फुललेल्या वेलींनीही ते तसेच अलंकृत झाले होते।

Verse 37

उपगूढा विराजंते स्वनारीभिरिव प्रियाः । अपरस्परसंसक्तैः सालाशोकाश्च पल्लवैः

स्वस्त्रियांनी आलिंगित प्रिय पतींसारखे ते घट्ट गुंफून उजळत होते; आणि साल व अशोक वृक्षांचे पल्लव परस्परांत गुंतून शोभत होते।

Verse 38

हस्तैर्हस्तान्स्पृशंतीव सुहृदश्चिरसंगताः । फलपुष्पभरानम्राः पनसाः सरलार्जुनाः

जणू हातांनी हात स्पर्श करीत, चिरसंगत मित्रांसारखे ते जवळ उभे होते—पनस, सरल आणि अर्जुन—फळफुलांच्या भाराने वाकलेले।

Verse 39

अन्योन्यमर्चयंतीव पुष्पैश्चैव फलैस्तथा । मारुतावेगसंश्लिष्टैः पादपास्सालबाहुभिः

जणू फुले व फळे अर्पून परस्परांची अर्चना करीत; वाऱ्याच्या वेगाने आलिंगित, सालासारख्या बाहूंनी ते पादप एकमेकांत गुंफले होते।

Verse 40

अभ्याशमागतं लोकं प्रतिभावैरिवोत्थिताः । पुष्पाणामवरोधेन सुशोभार्थं निवेशिताः

जवळ येणाऱ्या लोकांना पाहून ते जणू परस्पर स्पर्धेने उभे राहिले; आणि फुलांचे समूह रचून, अतिशय शोभेसाठी ते मांडले गेले होते।

Verse 41

वसंतमहमासाद्य पुरुषान्स्पर्द्धयंति हि । पुष्पशोभाभरनतैः शिखरैर्वायुकंपितैः

वसंत आला की ते वृक्ष जणू पुरुषांशी स्पर्धा करीतात; पुष्पशोभेच्या भाराने त्यांची शिखरे वाकलेली आणि वाऱ्याने कंपित झालेली दिसतात।

Verse 42

नृत्यंतीव नराः प्रीताः स्रगलंकृतशेखराः । शृंगाग्रपवनक्षिप्ताः पुष्पावलियुता द्रुमाः

स्रगांनी अलंकृत शिर असलेले आनंदित नर जणू नृत्य करीत आहेत; तसेच पर्वतशिखरांवरून वाहणाऱ्या वाऱ्याने हलविलेले, पुष्पपंक्तींनी भरलेले वृक्षही डोलत राहतात।

Verse 43

सवल्लीकाः प्रनृत्यंति मानवा इव सप्रियाः । स्वपुष्पनतवल्लीभिः पादपाः क्वचिदावृताः

लतांनी वेढलेले वृक्ष प्रियेसह मानवांसारखे जणू नाचत आहेत; आणि काही ठिकाणी आपल्या पुष्पभाराने वाकलेल्या लतांनी ते झाकलेले दिसतात।

Verse 44

भांति तारागणैश्चित्रैः शरदीव नभस्तलम् । द्रुमाणामथवाग्रेषु पुष्पिता मालती लताः

शरदातील आकाश जसे रंगीबेरंगी तारकागणांनी शोभते तसे नभमंडल भासत होते; आणि वृक्षांच्या टोकांवर फुललेल्या मालतीच्या लता सुंदर दिसत होत्या।

Verse 45

शेखराइव शोभंते रचिता बुद्धिपूर्वकम् । हरिताः कांचनच्छायाः फलिताः पुष्पिता द्रुमाः

ते जणू बुद्धिपूर्वक रचलेल्या शिरोभूषणांसारखे शोभत होते; वृक्ष हरित, कांचनछटेचे—फळांनी युक्त आणि पुष्पांनी आच्छादित होते।

Verse 46

सौहृदं दर्शयंतीव नराः साधुसमागमे । पुष्पकिंजल्ककपिला गताः सर्वदिशासु च

सज्जनांच्या संगतीत जणू सौहार्द दर्शवीत, पुष्पपरागासारख्या पिवळसर वर्णाचे लोक सर्व दिशांना पसरले।

Verse 47

कदंबपुष्पस्य जयं घोषयंतीव षट्पदाः । क्वचित्पुष्पासवक्षीबाः संपतंति ततस्ततः

कदंबपुष्पाचा जयघोष करीत असल्याप्रमाणे भुंगे गुणगुणतात; आणि कुठे फुलांच्या मधाने मदोन्मत्त होऊन ते वारंवार इकडे-तिकडे येऊन बसतात।

Verse 48

पुंस्कोकिलगणावृक्ष गहनेष्विव सप्रियाः । शिरीषपुष्पसंकाशाः शुका मिथुनशः क्वचित्

कुठे प्रियेसह पोपट जोड्यांनी दिसले; दाट वृक्षगह्वरात ते जणू नर-कोकिळांच्या समूहासारखे, आणि शिरीषपुष्पासारखे उजळ भासत होते।

Verse 49

कीर्तयंति गिरश्चित्राः पूजिता ब्राह्मणा यथा । सहचारिसुसंयुक्ता मयूराश्चित्रबर्हिणः

सहचारिणीसह, रंगीबेरंगी पिसाऱ्यांचे मोर अद्भुत हाका देत होते—जणू पूजिलेले ब्राह्मण पवित्र वाणीचे कीर्तन करीत आहेत।

Verse 50

वनांतेष्वपि नृत्यंति शोभंत इव नर्त्तकाः । कूजंतःपक्षिसंघाता नानारुतविराविणः

वनाच्या काठावरही ते जणू नाचत शोभतात, सुंदर नर्तकांसारखे; आणि पक्ष्यांचे थवे कूजन करून नानाविध स्वरांनी आसमंत भरून टाकतात।

Verse 51

कुर्वंति रमणीयं वै रमणीयतरं वनम् । नानामृगगणाकीर्णं नित्यं प्रमुदितांडजम्

ते त्या वनाला खरोखर रमणीय, किंबहुना अधिकच रमणीय करतात—नाना प्रकारच्या मृगसमूहांनी भरलेले आणि सदैव आनंदित पक्ष्यांच्या कलरवाने निनादणारे।

Verse 52

तद्वनं नंदनसमं मनोदृष्टिविवर्द्धनम् । पद्मयोनिस्तु भगवांस्तथा रूपं वनोत्तमम्

ते वन नंदनवनासारखे होते, जे मन व दृष्टि दोन्ही वाढविणारे होते. आणि पद्मयोनि भगवंत ब्रह्मदेवांनीही तसेच त्या उत्तम वनरूपाचे (वैभवयुक्त) दर्शन घेतले।

Verse 53

ददर्शादर्शवद्दृष्ट्या सौम्ययापा पयन्निव । ता वृक्षपंक्तयः सर्वा दृष्ट्वा देवं तथागतम्

निर्मळ आरशासारख्या दृष्टीने त्याने ते सौम्य दृश्य पाहिले, जणू ते पित आहे. आणि तसेच आलेल्या देवाला पाहून त्या सर्व वृक्षपंक्तीही विस्मयाने थक्क झाल्या।

Verse 54

निवेद्य ब्रह्मणे भक्त्या मुमुचुः पुष्पसंपदः । पुष्पप्रतिग्रहं कृत्वा पादपानां पितामहः

भक्तीने ब्रह्मदेवांना अर्पण करून त्यांनी आपल्या पुष्पसंपत्तीचा वर्षाव केला. आणि पितामह (ब्रह्मा) यांनी पुष्पार्पण स्वीकारून त्या पादपांना अनुग्रह केला।

Verse 55

वरं वृणीध्वं भद्रं वः पादपानित्युवाच सः । एवमुक्ता भगवता तरवो निरवग्रहाः

तो पादपांना म्हणाला—“वर मागा; तुमचे कल्याण होवो.” भगवंतांनी असे म्हटल्यावर ते तरू कोणताही संकोच न करता उत्तर देऊ लागले।

Verse 56

ऊचुः प्रांजलयः सर्वे नमस्कृत्वा विरिंचनम् । वरं ददासि चेद्देव प्रपन्नजनवत्सल

सर्वांनी हात जोडून विरिंची (ब्रह्मा) यांना नमस्कार केला व म्हणाले— “हे देवा! शरणागतवत्सला! जर वर द्यावयाचा असेल, तर आम्हांस हा वर द्या।”

Verse 57

इहैव भगवन्नित्यं वने संनिहितो भव । एष नः परमः कामः पितामह नमोस्तु ते

हे भगवन्! याच वनातच आपण नित्य संनिधानी राहा। हीच आमची परम इच्छा आहे। हे पितामह (ब्रह्मा)! आपल्याला नमस्कार असो।

Verse 58

त्वं चेद्वससि देवेश वनेस्मिन्विश्वभावन । सर्वात्मना प्रपन्नानां वांछतामुत्तमं वरम्

हे देवेश! हे विश्वभावना! आपण या वनात वास कराल तर जे सर्वात्मभावे शरण आले आहेत, त्यांच्या इच्छित उत्तम वराचा प्रसाद द्या।

Verse 59

वरकोटिभिरन्याभिरलं नो दीयतां वरम् । सन्निधानेन तीर्थेभ्य इदं स्यात्प्रवरं महत्

इतर कोट्यवधी वरांची आम्हांस गरज नाही—हा एकच वर द्या: तीर्थांच्या सन्निधानाने हे स्थान/कृत्य परम श्रेष्ठ व महान होवो।

Verse 60

ब्रह्मोवाच । उत्तमं सर्वक्षेत्राणां पुण्यमेतद्भविष्यति । नित्यं पुष्पफलोपेता नित्यसुस्थिरयौवनाः

ब्रह्मा म्हणाले—हे सर्व क्षेत्रांमध्ये उत्तम, परम पुण्यतीर्थ होईल। हे नित्य पुष्प-फलांनी युक्त राहील आणि याचे यौवन सदैव स्थिर, अजर राहील।

Verse 61

कामगाः कामरूपाश्च कामरूपफलप्रदाः । कामसंदर्शनाः पुंसां तपःसिद्ध्युज्वला नृणाम्

ते इच्छेप्रमाणे गमन करणारे, इच्छेप्रमाणे रूप धारण करणारे आणि इच्छित रूपांचे फळ देणारे आहेत. पुरुषांना ते कामपूर्ती करणाऱ्या दर्शनाने प्रकटतात, आणि तपस्व्यांसाठी तपःसिद्धीच्या तेजाने उजळून दिसतात.

Verse 62

श्रिया परमया युक्ता मत्प्रसादाद्भविष्यथ । एवं स वरदो ब्रह्मा अनुजग्राह पादपान्

“माझ्या प्रसादाने तुम्ही परम श्रीने युक्त व्हाल।” असे वरदायक ब्रह्मदेव म्हणाले आणि त्यांनी त्या वृक्षांवर अनुग्रह केला.

Verse 63

स्थित्वा वर्ष सहस्रं तु पुष्करं प्रक्षिपद्भुवि । क्षितिर्निपतिता तेन व्यकंपत रसातलम्

हजार वर्षे तेथे स्थित राहून त्याने पुष्कर पृथ्वीवर फेकला. त्या आघाताने भूमी धसली आणि रसातळ लोक कंपित झाला.

Verse 64

विवशास्तत्यजुर्वेलां सागराः क्षुभितोर्मयः । शक्राशनि हतानीव व्याघ्र व्याला वृतानि च

विवश होऊन सागरांनी आपली तटरेषा सोडली; त्यांच्या लाटा प्रचंड उसळल्या. आणि वाघ व सर्पही जणू शक्राच्या वज्राने आहत झाल्यासारखे निश्चेष्ट झाले.

Verse 65

शिखराण्यप्यशीर्यंत पर्वतानां सहस्रशः । देवसिद्धविमानानि गंधर्वनगराणि च

हजारो पर्वतांची शिखरेही तुटून चुरचुर झाली. देव व सिद्धांची विमाने तसेच गंधर्वांची नगरेही हादरून उद्ध्वस्त झाली.

Verse 66

प्रचेलुर्बभ्रमुः पेतुर्विविशुश्च धरातलम् । कपोतमेघाः खात्पेतुः पुटसंघातदर्शिनः

ते थरथर कापले, डगमगले, पडले आणि भूमीत शिरून गेले। आकाशातून कपोतवर्ण मेघ घन पुंजक्यांसारखे खाली कोसळले।

Verse 67

ज्योतिर्गणांश्छादयंतो बभूवुस्तीव्र भास्कराः । महता तस्य शब्देन मूकांधबधिरीकृतम्

तीव्र, सूर्यसदृश तेज प्रकट झाले व ज्योतींचे समूह झाकले गेले। त्या महान शब्दाच्या प्रचंडतेने सर्व जण मूक, अंध व बधिर झाले।

Verse 68

बभूव व्याकुलं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । सुरासुराणां सर्वेषां शरीराणि मनांसि च

चराचरसहित सर्व त्रैलोक्य व्याकुळ झाले। आणि सर्व देव-असुरांची शरीरे व मने दोन्हीही गोंधळून उठली।

Verse 69

अवसेदुश्च किमिति किमित्येतन्न जज्ञिरे । धैर्यमालंब्य सर्वेऽथ ब्रह्माणं चाप्यलोकयन्

ते खिन्न झाले व वारंवार म्हणाले, “का? का?”—पण हे काय आहे ते त्यांना कळले नाही. मग धैर्य धरून सर्वांनी ब्रह्मांकडेही पाहिले।

Verse 70

न च ते तमपश्यंत कुत्र ब्रह्मागतो ह्यभूत् । किमर्थं कंपिता भूमिर्निमित्तोत्पातदर्शनम्

पण त्यांना ते दिसले नाहीत—ब्रह्मा कुठे गेले होते? कोणत्या कारणाने पृथ्वी कंपित झाली, आणि असे निमित्त-उत्पात का दिसू लागले?

Verse 71

तावद्विष्णुर्गतस्तत्र यत्र देवा व्यवस्थिताः । प्रणिपत्य इदं वाक्यमुक्तवंतो दिवौकसः

तेव्हा विष्णु तेथे गेले जिथे देवगण एकत्र स्थित होते। दिवौकस देवांनी प्रणाम करून ही वचने उच्चारली।

Verse 72

किमेतद्भगवन्ब्रूहि निमित्तोत्पातदर्शनम् । त्रैलोक्यं कंपितं येन संयुक्तं कालधर्मणा

हे भगवन्, हे काय आहे? या निमित्त-उत्पातांचे दर्शन सांगावे; ज्यामुळे कालधर्माशी संयुक्त झाल्यासारखे त्रैलोक्य कंपित झाले आहे.

Verse 73

जातकल्पावसानं तु भिन्नमर्यादसागरम् । चत्वारो दिग्गजाः किं तु बभूवुरचलाश्चलाः

पूर्वकल्पाच्या अवसानकाळी समुद्राने मर्यादा भेदली; तेव्हा चारही दिशांचे दिग्गज, अचल मानले तरी, डळमळून चंचल झाले.

Verse 74

समावृता धरा कस्मात्सप्तसागरवारिणा । उत्पत्तिर्नास्ति शब्दस्य भगवन्निः प्रयोजना

सप्तसागरांच्या जलाने पृथ्वी का आच्छादली आहे? आणि हे भगवन्, प्रयोजनाविना वाणी कधीही उत्पन्न होत नाही.

Verse 75

यादृशो वा स्मृतः शब्दो न भूतो न भविष्यति । त्रैलोक्यमाकुलं येन चक्रे रौद्रेण चोद्यता

असा एक शब्द स्मरणात आला आहे, जो पूर्वी कधी झाला नाही आणि पुढेही होणार नाही; ज्याच्या रौद्र प्रेरणेने त्रैलोक्य व्याकुळ झाले.

Verse 76

शुभोऽशुभो वा शब्दोरेयं त्रैलोक्यस्य दिवौकसाम् । भगवन्यदि जानासि किमेतत्कथयस्व नः

त्रैलोक्यातील देवांचा हा शब्द शुभ आहे की अशुभ? हे भगवन्, तुम्हाला माहीत असल्यास हे काय आहे ते आम्हाला सांगा.

Verse 77

एवमुक्तोऽब्रवीद्विष्णुः परमेणानुभावितः । मा भैष्ट मरुतः सर्वे शृणुध्वं चात्र कारणम्

असे म्हटल्यावर परम करुणेने प्रेरित विष्णू म्हणाले—“हे मरुतांनो, तुम्ही सर्वजण भिऊ नका; ऐका, याचे कारण मी सांगतो.”

Verse 78

निश्चयेनानुविज्ञाय वक्ष्याम्येष यथाविधम् । पद्महस्तो हि भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः

निश्चितपणे जाणून मी हे यथाविधी सांगतो; कारण पद्महस्त भगवान ब्रह्मा हेच लोकांचे पितामह आहेत.

Verse 79

भूप्रदेशे पुण्यराशौ यज्ञं कर्तुं व्यवस्थितः । अवरोहे पर्वतानां वने चातीवशोभने

तो पुण्यराशीने परिपूर्ण अशा भूभागात यज्ञ करण्यास सिद्ध झाला—पर्वतांच्या उतारावर, अत्यंत शोभिवंत वनात.

Verse 80

कमलं तस्य हस्तात्तु पतितं धरणीतले । तस्य शब्दो महानेष येन यूयं प्रकंपिताः

त्याच्या हातातून कमळ धरणीवर पडले; त्याच्यामुळेच हा महान शब्द झाला, ज्याने तुम्ही सर्वजण हादरला आहात.

Verse 81

तत्रासौ तरुवृंदेन पुष्पामोदाभिनंदितः । अनुगृह्याथ भगवान्वनंतत्समृगांडजम्

तेथे वृक्षसमूहांनी त्याचे स्वागत केले आणि पुष्पसुगंधाने तो प्रसन्न झाला; मग भगवान् कृपा करून मृग-पक्ष्यांनी भरलेल्या त्या वनात प्रविष्ट झाले।

Verse 82

जगतोऽनुग्रहार्थाय वासं तत्रान्वरोचयत् । पुष्करं नाम तत्तीर्थं क्षेत्रं वृषभमेव च

जगाच्या कल्याणासाठी त्यांनी तेथेच वास करण्याचे ठरविले। ते तीर्थ ‘पुष्कर’ नावाने आणि ते पवित्र क्षेत्र ‘वृषभ’ नावानेही प्रसिद्ध झाले।

Verse 83

जनितं तद्भगवता लोकानां हितकारिणा । ब्रह्माणं तत्र वै गत्वा तोषयध्वं मया सह

लोकांच्या हितासाठी भगवंतांनी हे निर्माण केले आहे. म्हणून तेथे ब्रह्मदेवांकडे जाऊन माझ्यासह त्यांना संतुष्ट करा।

Verse 84

आराध्यमानो भगवान्प्रदास्यति वरान्वरान् । इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुः सह तैर्देवदानवैः

“भगवंतांची आराधना केली असता ते उत्तमोत्तम वर देतील”—असे सांगून भगवान विष्णू त्या देव-दानवांसह तेथेच राहिले।

Verse 85

जगाम तद्वनोद्देशं यत्रास्ते स तु कंजजः । प्रहृष्टास्तुष्टमनसः कोकिलालापलापिताः

ते त्या वनप्रदेशात गेले जिथे कंजज (ब्रह्मदेव) निवास करत होते—जिथे मन प्रसन्न व तृप्त होत आणि कोकिळांच्या मधुर कूजनाने तो प्रदेश निनादत होता।

Verse 86

पुष्पोच्चयोज्ज्वलं शस्तं विविशुर्ब्रह्मणो वनम् । संप्राप्तं सर्वदेवैस्तु वनं नंदनसंमितम्

पुष्पसंचयांनी उजळलेले, प्रशस्त ब्रह्मदेवाचे वन ते प्रविष्ट झाले। सर्व देवांनी पूर्वीच गाठलेले ते वन इंद्राच्या नंदनवनासारखे होते।

Verse 87

पद्मिनीमृगपुष्पाढ्यं सुदृढं शुशुभे तदा । प्रविश्याथ वनं देवाः सर्वपुष्पोपशोभितम्

कमळे, मृग आणि पुष्पांनी परिपूर्ण, सुदृढ व सुबक असे ते वन तेव्हा अत्यंत शोभून दिसले। त्यात प्रवेश करून देवांनी ते सर्व प्रकारच्या फुलांनी अलंकृत पाहिले।

Verse 88

इह देवोस्तीति देवा बभ्रमुश्च दिदृक्षवः । मृगयंतस्ततस्ते तु सर्वे देवाः सवासवाः

“इथे एखादा देव आहे” असे मानून दर्शनाची इच्छा धरून देव भटकू लागले। मग इंद्रासह सर्व देव त्या देवाचा शोध घेऊ लागले।

Verse 89

अद्भुतस्य वनस्यांतं न ते ददृशुराशुगाः । विचिन्वद्भिस्तदा देवं दैवैर्वायुर्विलोकितः

त्या अद्भुत वनाचा अंत ते वेगवान देव पाहू शकले नाहीत. तेव्हा देवाचा शोध घेत असताना दैवी दृष्टीने वायू त्यांना दिसला.

Verse 90

स तानुवाच ब्रह्माणं न द्रक्ष्यथ तपो विना । तदा खिन्ना विचिन्वंतस्तस्मिन्पर्वतरोधसि

तो त्यांना म्हणाला—“तपश्चर्या विना तुम्हाला ब्रह्मदेवाचे दर्शन होणार नाही.” तेव्हा थकून ते त्या पर्वतमार्गात शोध घेत फिरू लागले.

Verse 91

दक्षिणे चोत्तरे चैव अंतराले पुनः पुनः । वायूक्तं हृदये कृत्वा वायुस्तानब्रवीत्पुनः

दक्षिणे व उत्तरे तसेच मधल्या अंतराळातही पुन्हा पुन्हा; वायूचे वचन हृदयात धारण करून वायूने त्यांना पुन्हा सांगितले.

Verse 92

त्रिविधो दर्शनोपायो विरिंचेरस्य सर्वदा । श्रद्धा ज्ञानेन तपसा योगेन च निगद्यते

विरिंची (ब्रह्मा) याच्या दर्शनाचा उपाय नेहमी त्रिविध सांगितला आहे—श्रद्धा, ज्ञान आणि तप यांद्वारे; तसेच योगानेही (सिद्धी) होते असे म्हटले आहे.

Verse 93

सकलं निष्कलं चैव देवं पश्यंति योगिनः । तपस्विनस्तु सकलं ज्ञानिनो निष्कलं परम्

योगी देवाला सगुण व निर्गुण—दोन्ही रूपांनी पाहतात. तपस्वी त्याला सगुण रूपात पाहतात, आणि ज्ञानी परमाला निर्गुण रूपात अनुभवीतात.

Verse 94

समुत्पन्ने तु विज्ञाने मंदश्रद्धो न पश्यति । भक्त्या परमया क्षिप्रं ब्रह्म पश्यंति योगिनः

खरे ज्ञान उत्पन्न झाले तरी मंद श्रद्धा असलेला पाहू शकत नाही. परंतु परम भक्तीने योगी लवकरच ब्रह्माचे दर्शन घेतात.

Verse 95

द्रष्टव्यो निर्विकारोऽसौ प्रधानपुरुषेश्वरः । कर्मणा मनसा वाचा नित्ययुक्ताः पितामहम्

तो प्रधान व पुरुष यांचा ईश्वर निर्विकार आहे—त्याला तसेच जाणून पाहावे. कर्म, मन आणि वाणीने नित्य संयमी असलेले पितामह ब्रह्म्याचे दर्शन घेतात.

Verse 96

तपश्चरत भद्रं वो ब्रह्माराधनतत्पराः । ब्राह्मीं दीक्षां प्रपन्नानां भक्तानां च द्विजन्मनाम्

तप आचर करा—तुमचे कल्याण होवो—ब्रह्माराधनेत तत्पर रहा आणि ब्राह्मी दीक्षा स्वीकारलेल्या द्विज-भक्तांच्या संगतीत रहा।

Verse 97

सर्वकालं स जानाति दातव्यं दर्शनं मया । वायोस्तु वचनं श्रुत्वा हितमेतदवेत्य च

तो सर्वकाळ जाणतो की मला त्याला दर्शन द्यावे. आणि वायूचे वचन ऐकून त्याने हेच खरे हितकारक आहे असे जाणले.

Verse 98

ब्रह्मेच्छाविष्टमतयो वाक्पतिं च ततोऽब्रुवन् । प्रज्ञानविबुधास्माकं ब्राह्मीं दीक्षां विधत्स्व नः

मग ब्रह्मेच्छेत निमग्न मनाने त्यांनी वाक्पतीस म्हटले—“हे प्रबुद्ध प्रज्ञावंत! आम्हांस ब्राह्मी दीक्षा प्रदान करा.”

Verse 99

स दिदीक्षयिषुः क्षिप्रममरान्ब्रह्मदीक्षया । वेदोक्तेन विधानेन दीक्षयामास तान्गुरुः

त्यांना दीक्षा देण्याची इच्छा धरून गुरूंनी वेदोक्त विधीनुसार देवांना शीघ्रच ब्रह्मदीक्षेने दीक्षित केले.

Verse 100

विनीतवेषाः प्रणता अंतेवासित्वमाययुः । ब्रह्मप्रसादं संप्राप्ताः पौष्करं ज्ञानमीरितम्

विनीत वेश धारण करून, नम्रतेने प्रणाम करीत ते शिष्यत्वास आले. ब्रह्मप्रसाद प्राप्त करून त्यांना पौष्कर पवित्र ज्ञानाचा उपदेश झाला.

Verse 101

यज्ञं चकार विधिना धिषणोध्वर्युसत्तमः । पद्मं कृत्वा मृणालाढ्यं पद्मदीक्षाप्रयोगतः

अध्वर्युश्रेष्ठ धिषणाने विधिपूर्वक यज्ञ केला; आणि पद्मदीक्षेच्या प्रयोगानुसार मृणालसमृद्ध कमळ तयार केले।

Verse 102

अनुजग्राह देवांस्तान्सुरेच्छा प्रेरितो मुनिः । तेभ्यो ददौ विवेकिभ्यः स वेदोक्तावधानवित्

देवांच्या शुभेच्छेने प्रेरित होऊन मुनींनी त्या देवांवर अनुग्रह केला; आणि वेदोक्त विधीत सावधान असलेल्या त्या ऋषींनी विवेकींना उपदेश दिला।

Verse 103

दीक्षां वै विस्मयं त्यक्त्वा बृहस्पतिरुदारधीः । एकमग्निं च संस्कृत्य महात्मा त्रिदिवौकसाम्

उदारबुद्धी बृहस्पतीने विस्मय टाकून दीक्षा स्वीकारली; आणि त्रिदिववासियांमध्ये पूज्य त्या महात्म्याने एकच पवित्र अग्नी संस्कारित करून स्थापिला।

Verse 104

प्रादादांगिरसस्तुष्टो जाप्यं वेदोदितं तु यत् । त्रिसुपर्णं त्रिमधु च पावमानीं च पावनीम्

आंगिरसवंशी प्रसन्न होऊन वेदोक्त जप्य मंत्र प्रदान केला—त्रिसुपर्ण, त्रिमधु आणि पावनी पावमानी।

Verse 105

स हि जाप्यादिकं सर्वमशिक्षयदुदारधीः । आपो हिष्ठेति यत्स्नानं ब्राह्मं तत्परिपठ्यते

त्या उदारबुद्धीने जप इत्यादी सर्व साधना शिकवली; आणि ‘आपो हिष्ठा…’ या मंत्रपाठासह जे स्नान केले जाते, ते ब्राह्मस्नान म्हणून ओळखले जाते।

Verse 106

पापघ्नं दुष्टशमनं पुष्टिश्रीबलवर्द्धनम् । सिद्धिदं कीर्तिदं चैव कलिकल्मषनाशनम्

हे पापनाशक, दुष्टशमन करणारे आणि पुष्टि, श्री व बल वाढविणारे आहे। हे सिद्धी व कीर्ती देणारे असून कलियुगातील कल्मषाचाही नाश करणारे आहे।

Verse 107

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मस्नानं समाचरेत् । कुर्वंतो मौनिनो दांता दीक्षिताः क्षपितेंद्रियाः

म्हणून सर्व प्रयत्नाने ब्राह्मस्नान करावे. ते करणारे मौनी, दान्त, दीक्षित आणि इंद्रिये जिंकलेले असावेत.

Verse 108

सर्वे कमंडलुयुता मुक्तकक्षाक्षमालिनः । दंडिनश्चीरवस्त्राश्च जटाभिरतिशोभिताः

ते सर्व कमंडलु धारण करणारे, यज्ञोपवीत व रुद्राक्षमाळा परिधान करणारे होते. त्यांच्या हाती दंड होता, ते वल्कलवस्त्रे घालीत आणि जटांनी अतिशय शोभित होते.

Verse 109

स्नानाचारासनरताः प्रयत्नध्यानधारिणः । मनो ब्रह्मणि संयोज्य नियताहारकांक्षिणः

ते स्नान, सदाचार व आसन यांत रत असून प्रयत्नपूर्वक ध्यान धारण करीत. मन ब्रह्मात संयोजून ते नियत व मित आहाराची इच्छा बाळगीत.

Verse 110

अतिष्ठन्दर्शनालापसंगध्यानविवर्जिताः । एवं व्रतधराः सर्वे त्रिकालं स्नानकारिणः

ते व्यर्थ उभे राहणे, इकडे-तिकडे पाहणे, गप्पागोष्टी, संगविहार व चंचल ध्यान यांपासून विरत असत. अशा रीतीने व्रतधारी ते सर्व त्रिकाळ स्नान करीत.

Verse 111

भक्त्या परमया युक्ता विधिना परमेण च । कालेन महता ध्यानाद्देवज्ञानमनोगताः

परम भक्तीने युक्त होऊन व सर्वोच्च विधीचे पालन करून, दीर्घ काळ ध्यानाने त्यांनी अंतर्मनात दिव्य ज्ञानाचा साक्षात्कार केला।

Verse 112

ब्रह्मध्यानाग्निनिर्दग्धा यदा शुद्धैकमानसाः । अविर्बभूव भगवान्सर्वेषां दृष्टिगोचरः

ब्रह्मध्यानाच्या अग्निने ते शुद्ध झाले आणि मन एकाग्र व निर्मळ झाले; तेव्हा भगवान सर्वांच्या दृष्टीस गोचर होऊन प्रकट झाले।

Verse 113

तेजसाप्यायितास्तस्य बभूवुर्भ्रांतचेतसः । ततोवलंब्य ते धैर्यमिष्टं देवं यथाविधि

त्याच्या तेजाने पोषित होऊन त्यांचे चित्त भ्रमित झाले; मग धैर्य धरून त्यांनी यथाविधी आपल्या इष्टदेवाची उपासना केली।

Verse 114

षडंगवेदयोगेन हृष्टचित्तास्तु तत्पराः । शिरोगतैरंजलिभिः शिरोभिश्च महीं गताः

षडंग वैदिक योगाने युक्त, हर्षित चित्ताने तत्पर होऊन, त्यांनी शिरावर अंजली धरून प्रणाम केला व मस्तकाने भूमी स्पर्श केली।

Verse 115

तुष्टुवुः सृष्टिकर्त्तारं स्थितिकर्तारमीश्वरम् । देवा ऊचुः । ब्रह्मणे ब्रह्मदेहाय ब्रह्मण्यायाऽजिताय च

त्यांनी सृष्टीकर्ता व स्थितीकर्ता ईश्वराची स्तुती केली. देव म्हणाले— ‘ब्रह्माला नमस्कार; ब्रह्मदेहधारीस; ब्रह्मरक्षकास; आणि अजेय प्रभूस नमस्कार।’

Verse 116

नमस्कुर्मः सुनियताः क्रतुवेदप्रदायिने । लोकानुकंपिने देव सृष्टिरूपाय वै नमः

आम्ही सुयमित चित्ताने तुम्हांस नमस्कार करतो—हे देव! यज्ञ व वेदांचे दाते, लोकांवर दयाळू; ज्यांचे स्वरूपच सृष्टी आहे, तुम्हांस नमः।

Verse 117

भक्तानुकंपिनेत्यर्थं वेदजाप्यस्तुताय च । बहुरूपस्वरूपाय रूपाणां शतधारिणे

भक्तांवर कृपा करणारा—हा अर्थ प्रकट व्हावा म्हणून; वेदमंत्र-जपाने स्तुत्य; बहुरूपस्वरूप, शेकडो रूपे धारण करणाऱ्या प्रभूस नमः।

Verse 118

सावित्रीपतये देव गायत्रीपतये नमः । पद्मासनाय पद्माय पद्मवक्त्राय ते नमः

हे देव! सावित्रीचे पती, गायत्रीचे पती—तुम्हांस नमः। पद्मासनावर विराजमान, पद्मज, पद्ममुख तुम्हांस नमः।

Verse 119

वरदाय वरार्हाय कूर्माय च मृगाय च । जटामकुटयुक्ताय स्रुवस्रुचनिधारिणे

वर देणारा, श्रेष्ठ अर्घ्यास योग्य; कूर्मरूप व मृगरूप धारण करणाऱ्यास नमः। जटामुकुटाने शोभित, स्रुव-स्रुच धारण करणाऱ्यास नमः।

Verse 120

मृगांकमृगधर्माय धर्मनेत्राय ते नमः । विश्वनाम्नेऽथ विश्वाय विश्वेशाय नमोनमः

मृगांक (चंद्र) धारण करणारा, मृगधर्म (मृदुता) स्वरूप तुम्हांस नमः; धर्मनेत्र (धर्माची दृष्टी) तुम्हांस नमः। ‘विश्व’ नामाने प्रसिद्ध, स्वयं विश्व आणि विश्वेश्वर—तुम्हांस पुनःपुन्हा नमः।

Verse 121

धर्मनेत्रत्राणमस्मादधिकं कर्तुमर्हसि । वाङ्मनःकायभावैस्त्वां प्रपन्नास्स्मः पितामह

हे पितामह ब्रह्मदेवा! याहून अधिक धर्मरक्षण करणारे संरक्षण आम्हांस देणे आपणास योग्य आहे. वाणी, मन, देह व भाव यांसह आम्ही तुमच्या शरण आलो आहोत.

Verse 122

एवं स्तुतस्तदा देवैर्ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । प्रदास्यामि स्मृतो बाढममोघं दर्शनं हि वः

देवांनी असे स्तवन केल्यावर ब्रह्मविद्येतील श्रेष्ठ ब्रह्मदेव म्हणाले—“जेव्हा जेव्हा माझे स्मरण कराल, तेव्हा तेव्हा मी तुम्हांस माझे अमोघ दर्शन निश्चयाने देईन.”

Verse 123

ब्रुवंतु वांछितं पुत्राः प्रदास्यामि वरान्वरान् । एवमुक्ता भगवता देवा वचनमब्रुवन्

“हे पुत्रांनो! जे इच्छित असेल ते सांगा; मी तुम्हांस उत्तमोत्तम वर देईन.” असे भगवंतांनी म्हटल्यावर देवांनी आपले निवेदन सांगितले.

Verse 124

एष एवाद्य भगवन्सुपर्याप्तो महान्वरः । जनितो नः सुशब्दोयं कमलं क्षिपता त्वया

हे भगवन्! आज हा महान् व उत्तम वर पूर्णपणे सिद्ध झाला आहे—तुम्ही कमळ क्षेपण केल्यामुळे आमच्यासाठी शुभनाम ‘कमला’ उत्पन्न झाली आहे.

Verse 125

किमर्थं कंपिता भूमिर्लोकाश्चाकुलिताः कृताः । नैतन्निरर्थकं देव उच्यतामत्र कारणम्

कशामुळे पृथ्वी कंपित झाली आणि लोक व्याकुळ झाले? हे देव! हे निरर्थक नाही; कृपा करून याचे कारण सांगा.

Verse 126

ब्रह्मोवाच । युष्मद्धितार्थमेतद्वै पद्मं विनिहितं मया । देवतानां च रक्षार्थं श्रूयतामत्र कारणम्

ब्रह्मा म्हणाले—तुमच्या हितसिद्धीसाठी मी हे पद्म येथे स्थापित केले आहे, तसेच देवतांच्या रक्षणासाठीही। आता याचे कारण ऐका।

Verse 127

असुरो वज्रनाभोऽयं बालजीवापहारकः । अवस्थितस्त्ववष्टभ्य रसातलतलाश्रयम्

हा वज्रनाभ नावाचा असुर आहे, जो बालकांचे प्राण हरण करणारा आहे। तो रसातल-तळाचा आश्रय घेऊन, स्वतःच्या बळावर आधारून दृढ उभा आहे।

Verse 128

युष्मदागमनं ज्ञात्वा तपस्थान्निहितायुधान् । हंतुकामो दुराचारः सेंद्रानपि दिवौकसः

तुमचे आगमन कळताच—तुम्ही तपस्वी होऊन शस्त्रे बाजूला ठेवली असता—तो दुराचारी, मारण्याच्या इच्छेने, इंद्रासह देवांवरही धावून आला।

Verse 129

घातः कमलपातेन मया तस्य विनिर्मितः । स राज्यैश्वर्यदर्पिष्टस्तेनासौ निहतो मया

कमळपानाच्या प्रहाराने त्याचा घात मी घडविला। तो राज्य व ऐश्वर्याच्या गर्वाने मदोन्मत्त होता; त्याच उपायाने मी त्याला ठार केले।

Verse 130

लोकेऽस्मिन्समये भक्ता ब्राह्मणा वेदपारगाः । मैव ते दुर्गतिं यांतु लभंतां सुगतिं पुनः

या लोकी, या काळी, वेदपारंगत भक्त ब्राह्मणांना कधीही दुर्गती येऊ नये; त्यांना पुन्हा सुगतीच लाभो।

Verse 131

देवानां दानवानां च मनुष्योरगरक्षसाम् । भूतग्रामस्य सर्वस्य समोस्मि त्रिदिवौकसः

हे त्रिदिववासीहो! देव व दानव, मनुष्य, नाग व राक्षस—सर्व भूतसमुदायाविषयी मी समभावी आहे; माझ्यात पक्षपात नाही.

Verse 132

युष्मद्धितार्थं पापोऽसौ मया मंत्रेण घातितः । प्राप्तः पुण्यकृतान्लोकान्कमलस्यास्य दर्शनात्

तुमच्या हितासाठी त्या पाप्याचा मी मंत्रबलाने वध केला; आणि या कमळाच्या दर्शनमात्रानेच त्याला पुण्यकर्म्यांना प्राप्त होणारे लोक मिळाले.

Verse 133

यन्मया पद्ममुक्तं तु तेनेदं पुष्करं भुवि । ख्यातं भविष्यते तीर्थं पावनं पुण्यदं महत्

मी पद्माचे वर्णन केले म्हणूनच पृथ्वीवर हे स्थान ‘पुष्कर’ या नावाने प्रसिद्ध होईल—हे महान तीर्थ पावन व पुण्यदायक ठरेल.

Verse 134

पृथिव्यां सर्वजंतूनां पुण्यदं परिपठ्यते । कृतो ह्यनुग्रहो देवा भक्तानां भक्तिमिच्छताम्

पृथ्वीवर हे सर्व जीवांस पुण्यदायक आहे असे परिपाठाने म्हटले जाते. खरेच, भक्तीची इच्छा करणाऱ्या भक्तांवर देवांनी अनुग्रह केला आहे.

Verse 135

वनेस्मिन्नित्यवासेन वृक्षैरभ्यर्थितेन च । महाकालो वनेऽत्रागादागतस्य ममानघाः

या वनात माझ्या नित्यवासामुळे आणि वृक्षांच्या विनंतीमुळे, हे निष्पापहो, माझ्या आगमनाच्या निमित्ताने महाकाल येथे या वनात आले.

Verse 136

तपस्यतां च भवतां महज्ज्ञानं प्रदर्शितम् । कुरुध्वं हृदये देवाः स्वार्थं चैव परार्थकम्

तपश्चर्येत रत असलेल्या तुम्हांला महान ज्ञान प्रकट झाले आहे. म्हणून हे देवांनो, ते हृदयात दृढ धरा—स्वकल्याणासाठी आणि परकल्याणासाठीही।

Verse 137

भवद्भिर्दर्शनीयं तु नानारूपधरैर्भुवि । द्विषन्वै ज्ञानिनं विप्रं पापेनैवार्दितो नरः

पृथ्वीवर नाना रूपे धारण करणारे तुम्ही खरोखरच दर्शनीय आहात. पण जो मनुष्य ज्ञानी ब्राह्मणाचा द्वेष करतो, तो खरे तर केवळ पापानेच पीडित असतो.

Verse 138

न विमुच्येत पापेन जन्मकोटिशतैरपि । वेदांगपारगं विप्रं न हन्यान्न च दूषयेत्

शेकडो कोटी जन्मांतही त्या पापातून सुटका होत नाही. म्हणून वेद-वेदांगांत पारंगत ब्राह्मणाचा वध करू नये आणि त्याची निंदा देखील करू नये.

Verse 139

एकस्मिन्निहते यस्मात्कोटिर्भवति घातिता । एकं वेदांतगं विप्रं भोजयेच्छ्रद्धयान्वितः

कारण एकाचा वध झाला तर तो कोटींच्या वधासमान मानला जातो. म्हणून श्रद्धायुक्त होऊन वेदान्तनिष्ठ एक ब्राह्मणालाही भोजन द्यावे.

Verse 140

तस्य भुक्ता भवेत्कोटिर्विप्राणां नात्र संशयः । यः पात्रपूरणीं भिक्षां यतीनां तु प्रयच्छति

जो यतींना पात्र भरून भिक्षा देतो, त्याच्यासाठी निःसंशय एक कोटी ब्राह्मण भोजन केल्यासारखे फल होते.

Verse 141

विमुक्तः सर्वपापेभ्यो नाऽसौ दुर्गतिमाप्नुयात् । यथाहं सर्वदेवानां ज्येष्ठः श्रेष्ठः पितामहः

सर्व पापांपासून मुक्त झालेला तो दुर्गतीस जात नाही। जसा मी सर्व देवांमध्ये ज्येष्ठ, श्रेष्ठ—पितामह आहे।

Verse 142

तथा ज्ञानी सदा पूज्यो निर्ममो निः परिग्रहः । संसारबंधमोक्षार्थं ब्रह्मगुप्तमिदं व्रतम्

तसेच ज्ञानी पुरुष सदा पूज्य—निर्मम व निःपरिग्रह असावा। ब्रह्माने गुप्त ठेवलेले हे व्रत संसारबंधनातून मुक्तीसाठी आहे।

Verse 143

मया प्रणीतं विप्राणामपुनर्भवकारणम् । अग्निहोत्रमुपादाय यस्त्यजेदजितेंद्रियः

विप्रांसाठी माझ्याद्वारे प्रणीत हे कर्म अपुनर्भवाचे कारण आहे। जो इंद्रिये न जिंकता अग्निहोत्र स्वीकारून नंतर त्याचा त्याग करतो (तो दोषी ठरतो)।

Verse 144

रौरवं स प्रयात्याशु प्रणीतो यमकिंकरैः । लोकयात्रावितंडश्च क्षुद्रं कर्म करोति यः

जो क्षुद्र कर्मांत गुंततो आणि लोकयात्रेत अडथळा आणणारा वादग्रस्त ठरतो, त्याला यमाचे किंकर शीघ्र पकडून रौरव नरकात नेतात।

Verse 145

स रागचित्तः शृंगारी नारीजन धनप्रियः । एकभोजी सुमिष्टाशी कृषिवाणिज्यसेवकः

त्याचे चित्त रागरंजित असते; तो शृंगारी, स्त्रीजन व धनप्रिय असतो। तो एकवेळ भोजन करतो, गोड पदार्थांचा आस्वाद घेतो आणि शेती व वाणिज्यात रत असतो।

Verse 146

अवेदो वेदनिंदी च परभार्यां च सेवते । इत्यादिदोषदुष्टो यस्तस्य संभाषणादपि

जो वेद न मानतो, वेदाची निंदा करतो आणि परस्त्रीसेवन करतो—अशा इत्यादी दोषांनी दूषित पुरुषाशी बोलणेही निंद्य आहे।

Verse 147

नरो नरकगामी स्याद्यश्च सद्व्रतदूषकः । असंतुष्टं भिन्नचित्तं दुर्मतिं पापकारिणम्

जो सद्व्रतांची निंदा करतो तो नरकगामी होतो—असंतुष्ट, भिन्नचित्त, दुर्मती आणि पाप करणारा।

Verse 148

न स्पृशेदंगसंगेन स्पृष्ट्वा स्नानेन शुद्ध्यति । एवमुक्त्वा स भगवान्ब्रह्मा तैरमरैः सह

‘देहसंगाने स्पर्श करू नये; स्पर्श झाला तर स्नानाने शुद्धी होते.’ असे सांगून भगवान ब्रह्मा त्या देवांसह (पुढे गेले).

Verse 149

क्षेत्रं निवेशयामास यथावत्कथयामि ते । उत्तरे चंद्रनद्यास्तु प्राची यावत्सरस्वती

त्यांनी तेथे क्षेत्राची स्थापना केली; त्याचा यथावत विस्तार मी तुला सांगतो. ते चंद्रनदीच्या उत्तरेस असून पूर्वेस सरस्वतीपर्यंत पसरले आहे.

Verse 150

पूर्वं तु नंदनात्कृत्स्नं यावत्कल्पं सपुष्करम् । वेदी ह्येषा कृता यज्ञे ब्रह्मणा लोककारिणा

पूर्वी नंदनापासून आरंभ करून हा सर्व प्रदेश—पुष्करसहित—संपूर्ण कल्पपर्यंत टिकून होता. लोककल्याणकारी ब्रह्म्याने यज्ञासाठी हीच वेदी निर्माण केली होती.

Verse 151

ज्येष्ठं तु प्रथमं ज्ञेयं तीर्थं त्रैलोक्यपावनम् । ख्यातं तद्ब्रह्मदैवत्यं मध्यमं वैष्णवं तथा

ज्येष्ठ तीर्थ हे प्रथम व त्रैलोक्य-पावन असे जाणावे. ते ब्रह्मदैवत म्हणून प्रसिद्ध आहे; आणि मध्यम तीर्थ वैष्णव (विष्णुदैवत) असेही ओळखले जाते.

Verse 152

कनिष्ठं रुद्रदैवत्यं ब्रह्मपूर्वमकारयत् । आद्यमेतत्परं क्षेत्रं गुह्यं वेदेषु पठ्यते

रुद्रदैवत असलेल्या कनिष्ठ क्षेत्राची स्थापना ब्रह्म्याने प्रथम केली. हे आद्य व परम पवित्र क्षेत्र आहे; याचे गुह्य तत्त्व वेदांत पठित आहे.

Verse 153

अरण्यं पुष्कराख्यं तु ब्रह्मा सन्निहितः प्रभुः । अनुग्रहो भूमिभागे कृतो वै ब्रह्मणा स्वयम्

पुष्कर नावाच्या अरण्यात प्रभु ब्रह्मा सन्निध आहेत. त्या भूमिभागावर ब्रह्म्याने स्वतः अनुग्रह केला आहे.

Verse 154

अनुग्रहार्थं विप्राणां सर्वेषां भूमिचारिणाम् । सुवर्णवज्रपर्यंता वेदिकांका मही कृता

भूमीवर विचरण करणाऱ्या सर्व विप्रांच्या अनुग्रहासाठी ही भूमी वेदिकासदृश मंचरूपाने घडविली—जिची सीमा सुवर्ण व वज्रापर्यंत आहे.

Verse 155

विचित्रकुट्टिमारत्नैः कारिता सर्वशोभना । रमते तत्र भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः

विचित्र रत्नजडित कुट्टिमांनी अलंकृत व सर्वथा शोभिवंत त्या स्थानी भगवान ब्रह्मा—लोकपितामह—आनंदाने रमतो.

Verse 156

विष्णुरुद्रौ तथा देवौ वसवोप्पश्चिनावपि । मरुतश्च महेंद्रेण रमंते च दिवौकसः

विष्णु व रुद्र, अन्य देवगण, वसु तसेच युगल अश्विन—आणि मरुतगणही—महेंद्र इंद्रासह रमतात; अशा रीतीने स्वर्गवासी आनंदित होतात।

Verse 157

एतत्ते तथ्यमाख्यातं लोकानुग्रहकारणम् । संहितानुक्रमेणात्र मंत्रैश्च विधिपूर्वकम्

लोकांच्या कल्याणासाठी हे सत्य तुला सांगितले आहे—येथे संहितांच्या योग्य क्रमाने, मंत्रांसह, विधिपूर्वक।

Verse 158

वेदान्पठंति ये विप्रा गुरुशुश्रूषणे रताः । वसंति ब्रह्मसामीप्ये सर्वे तेनानुभाविताः

जे ब्राह्मण वेदांचे अध्ययन करतात आणि गुरुसेवेत रत असतात, ते ब्रह्माच्या सान्निध्यात वास करतात; त्या शिस्ती व सेवेच्या प्रभावाने ते सर्व उन्नत होतात।

Verse 159

भीष्म उवाच । भगवन्केन विधिना अरण्ये पुष्करे नरैः । ब्रह्मलोकमभीप्सद्भिर्वस्तव्यं क्षेत्रवासिभिः

भीष्म म्हणाले—हे भगवन्! ब्रह्मलोकाची इच्छा धरणाऱ्या क्षेत्रवासीयांनी पुष्कराच्या अरण्यात कोणत्या विधीने निवास करावा?

Verse 160

किं मनुष्यैरुतस्त्रीभिरुत वर्णाश्रमान्वितैः । वसद्भिः किमनुष्ठेयमेतत्सर्वं ब्रवीहि मे

फक्त पुरुषांचेच काय—स्त्रियांचेही, तसेच वर्णाश्रमधर्मात स्थित असलेल्यांचेही? तेथे वास करणाऱ्यांनी काय-काय अनुष्ठान करावे—हे सर्व मला सांगा।

Verse 161

पुलस्त्य उवाच । नरैः स्त्रीभिश्च वस्तव्यं वर्णाश्रमनिवासिभिः । स्वधर्माचारनिरतैर्दंभमोहविवर्जितैः

पुलस्त्य म्हणाले—वर्णाश्रमात निवास करणाऱ्या स्त्री-पुरुषांनी आपल्या स्वधर्माच्या आचरणात तत्पर राहावे, दंभ व मोह त्यागून जीवन व्यतीत करावे।

Verse 162

कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्मभक्तैर्जितेंद्रियैः । अनसूयुभिरक्षुद्रैः सर्वभूतहिते रतैः

कर्माने, मनाने व वाणीने—ब्रह्मभक्तांनी इंद्रिये जिंकलेली असावीत; असूया-रहित, क्षुद्रता न ठेवता, सर्वभूतांच्या हितात रममाण राहावे।

Verse 163

भीष्म उवाच । किं कुर्वाणो नरः कर्म ब्रह्मभक्तस्त्विहोच्यते । कीदृशा ब्रह्मभक्ताश्च स्मृता नॄणां वदस्व मे

भीष्म म्हणाले—इथे मनुष्य कोणते कर्म करीत असता ब्रह्मभक्त म्हणविला जातो? आणि कोणत्या प्रकारचे लोक ब्रह्मभक्त म्हणून स्मरणात आहेत? मला सांगा।

Verse 164

पुलस्त्य उवाच । त्रिविधा भक्तिरुद्दिष्टा मनोवाक्कायसंभवा । लौकिकी वैदिकी चापि भवेदाध्यात्मिकी तथा

पुलस्त्य म्हणाले—भक्ती त्रिविध सांगितली आहे—मन, वाणी व कायापासून उत्पन्न; आणि ती लौकिक, वैदिक तसेच आध्यात्मिक अशीही त्रिरूप असते।

Verse 165

ध्यानधारणया बुद्ध्या वेदार्थस्मरणे हि यत् । ब्रह्मप्रीतिकरी चैषा मानसी भक्तिरुच्यते

ध्यान व धारणा यांनी स्थिर झालेल्या बुद्धीने वेदांचा अर्थ जो स्मरला जातो, आणि ज्यामुळे ब्रह्म प्रसन्न होतो—तीच ‘मानसी भक्ती’ म्हणतात।

Verse 166

मंत्रवेदनमस्कारैरग्निश्राद्धादिचिंतनैः । जाप्यैश्चावश्यकैश्चैव वाचिकी भक्तिरिष्यते

मंत्रपाठ, वेदाध्ययन, नमस्कार, अग्निहोम व श्राद्धादी कर्मांचे चिंतन, तसेच जप व नित्य आवश्यक कृत्यांद्वारे जी भक्ति वाणीने व्यक्त होते, ती वाचिकी भक्ति म्हणतात.

Verse 167

व्रतोपवासनियतैश्चितेंद्रियनिरोधिभिः । भूषणैर्हेमरत्नाढ्यैस्तथा चांद्रायणादिभिः

व्रत, उपवास व नियम—इंद्रियनिग्रह करणारे अनुशासन—तसेच सुवर्ण-रत्नसमृद्ध भूषणे आणि चांद्रायणादी अनुष्ठानांद्वारे.

Verse 168

ब्रह्मकृच्छ्रोपवासैश्च तथाचान्यैः शुभव्रतैः । कायिकीभक्तिराख्याता त्रिविधा तु द्विजन्मनाम्

ब्रह्मकृच्छ्र उपवास तसेच इतर शुभ व्रतांचे पालन करून जी देहाने केली जाणारी भक्ति, ती कायिकी भक्ति म्हणून सांगितली आहे; आणि द्विजांसाठी ती त्रिविध मानली आहे.

Verse 169

गोघृतक्षीरदधिभिः रत्नदीपकुशोदकैः । गंधैर्माल्यैश्च विविधैर्धातुभिश्चोपपादितैः

गायीचे तूप, दूध व दही यांच्या अर्पणांनी; रत्नदीप व कुशायुक्त जलाने; सुगंधी द्रव्ये व विविध माळांनी; तसेच पूजेसाठी सिद्ध केलेल्या धातू व रंगद्रव्यांनी.

Verse 170

घृतगुग्गुलुधूपैश्च कृष्णागरुसुगंधिभिः । भूषणैर्हेमरत्नाढ्यैश्चित्राभिः स्रग्भिरेव च

तूप व गुग्गुळापासून बनलेल्या, कृष्ण अगरूच्या सुगंधाने युक्त धुपाने; सुवर्ण-रत्नसमृद्ध भूषणांनी; आणि रंगीबेरंगी पुष्पमाळांनीही.

Verse 171

नृत्यवादित्रगीतैश्च सर्वरत्नोपहारकैः । भक्ष्यभोज्यान्नपानैश्च या पूजा क्रियते नरैः

नृत्य, वाद्य व गीतांसह, सर्व प्रकारच्या रत्नांच्या अर्पणांनी तसेच मिष्टान्न, भोजन, अन्न व पानांनी जी पूजा मनुष्य करतात—

Verse 172

पितामहं समुद्दिश्य भक्तिस्सा लौकिकी मता । वेदमंत्रहविर्योगैर्भक्तिर्या वैदिकी मता

पितामह ब्रह्मांना उद्देशून जी भक्ती केली जाते ती लौकिकी मानली आहे; आणि जी भक्ती वेदमंत्र व हवि (आहुती) यांच्या योगाने युक्त आहे ती वैदिकी मानली आहे।

Verse 173

दर्शे वा पौर्णमास्यां वा कर्तव्यमग्निहोत्रकम् । प्रशस्तं दक्षिणादानं पुरोडाशं चरुक्रिया

अमावास्या किंवा पौर्णिमेला अग्निहोत्र करणे आवश्यक आहे। दक्षिणादान प्रशंसनीय आहे; तसेच पुरोडाशाचे अर्पण आणि चरु-आहुतीची क्रियाही।

Verse 174

इष्टिर्धृतिः सोमपानां यज्ञीयं कर्म सर्वशः । ऋग्यजुःसामजाप्यानि संहिताध्ययनानि च

सोमपान करणाऱ्यांची यज्ञीय कर्मे व धृति-नियम—म्हणजे यज्ञाशी संबंधित सर्व कर्मांमध्ये—ऋग्, यजुः, साम यांचे जप्यपाठ, जप आणि संहितांचे अध्ययनही येते।

Verse 175

क्रियंते विधिमुद्दिश्य सा भक्तिर्वैदिकीष्यते । अग्नि भूम्यनिलाकाशांबुनिशाकरभास्करम्

वेदविधीचा उद्देश ठेवून जे कर्म केले जाते तीच ‘वैदिकी भक्ती’ म्हणतात—अग्नी, पृथ्वी, वायु, आकाश, जल, चंद्र आणि सूर्य यांना उद्देशून (केलेली उपासना)।

Verse 176

समुद्दिश्य कृतं कर्म तत्सर्वं ब्रह्मदैवतम् । आध्यात्मिकी तु द्विविधा ब्रह्मभक्तिः स्थिता नृप

परब्रह्माला उद्देशून जे कर्म केले जाते, ते सर्व ब्रह्मदैवतास अर्पित होते. हे नृपा! ब्रह्मभक्तीची आध्यात्मिक स्थिती दोन प्रकारांची आहे.

Verse 177

संख्याख्या योगजा चान्या विभागं तत्र मे शृणु । चतुर्विंशतितत्वानि प्रधानादीनि संख्यया

त्याचा विभाग माझ्याकडून ऐक—एक ‘सांख्य’ म्हणून प्रसिद्ध, आणि दुसरा ‘योग’जन्य आहे. गणनेनुसार प्रधानादी चोवीस तत्त्वे मानली जातात.

Verse 178

अचेतनानि भोग्यानि पुरुषः पंचविंशकः । चेतनः पुरुषो भोक्ता न कर्ता तस्य कर्मणः

भोग्य विषय अचेतन आहेत; पंचविसावे तत्त्व पुरुष त्यांहून भिन्न आहे. चेतन पुरुष भोक्ता आहे; पण त्या (प्रकृती-क्षेत्राच्या) कर्मांचा कर्ता नाही.

Verse 179

आत्मा नित्योऽव्ययश्चैव अधिष्ठाता प्रयोजकः । अव्यक्तः पुरुषो नित्यः कारणं च पितामहः

आत्मा नित्य व अव्यय आहे—तो अधिष्ठाता आणि प्रेरकही आहे. तोच अव्यक्त, सनातन पुरुष; तोच कारण—पितामह (ब्रह्मा)ही तोच आहे.

Verse 180

तत्वसर्गो भावसर्गो भूतसर्गश्च तत्त्वतः । संख्यया परिसंख्याय प्रधानं च गुणात्मकम्

तत्त्वतः तत्त्वसर्ग, भावसर्ग आणि भूतसर्ग—अशा तीन सृष्टी आहेत. सांख्याच्या गणना-विश्लेषणाने प्रधान हे गुणात्मक (त्रिगुणमय) आहे असे जाणले जाते.

Verse 181

साधर्म्यमानमैश्वर्यं प्रधानं च विधर्मि च । कारणत्वं च ब्रह्मत्वं काम्यत्वमिदमुच्यते

दैवी साधर्म्य, मान, ऐश्वर्य, प्रधानत्व तसेच सर्व उपाधींपासून मुक्तता; कारणत्व व ब्रह्मभाव—यालाच ‘काम्य-प्राप्ती’ असे म्हणतात.

Verse 182

प्रयोज्यत्वं प्रधानस्य वैधर्म्यमिदमुच्यते । सर्वत्रकर्तृस्यद्ब्रह्मपुरुषस्याप्यकर्तृता

प्रधान हे ‘प्रयोज्य’ आहे—हेच त्याचे वैधर्म्य म्हणतात; आणि सर्वकर्ता ब्रह्म-पुरुषही तत्त्वतः अकर्ता आहे.

Verse 183

चेतनत्वं प्रधाने च साधर्म्यमिदमुच्यते । तत्वांतरं च तत्वानां कर्मकारणमेव च

प्रधानातही चेतनत्व हे साधर्म्य म्हणतात; आणि तत्त्वांमध्ये एक तत्त्व दुसऱ्या तत्त्वाच्या कर्माचे कारण ठरते.

Verse 184

प्रयोजनं च नैयोज्यमैश्वर्यं तत्वसंख्यया । संख्यास्तीत्युच्यते प्राज्ञैर्विनिश्चित्यार्थचिंतकैः

प्रयोजन, नियोज्य (प्रयोगाचे साधन) आणि ऐश्वर्य—हे तत्त्वसंख्येने निश्चित होते; म्हणून अर्थनिश्चय करून चिंतन करणारे प्राज्ञ यास ‘सांख्य’ म्हणतात.

Verse 185

इति तत्वस्य संभारं तत्वसंख्या च तत्वतः । ब्रह्मतत्वाधिकं चापि श्रुत्वा तत्वं विदुर्बुधाः

अशा रीतीने तत्त्वांचा संभार, त्यांची यथार्थ तत्त्वसंख्या, तसेच ब्रह्मतत्त्वाहूनही अधिक तत्त्व—हे ऐकून बुधजन परम तत्त्व जाणतात.

Verse 186

सांख्यकृद्भक्तिरेषा च सद्भिराध्यात्मिकी कृता । योगजामपि भक्तानां शृणु भक्तिं पितामहे

सांख्यापासून उत्पन्न झालेली ही भक्ती सज्जनांनी अध्यात्मिक (अंतर्मार्ग) म्हणून प्रतिष्ठित केली आहे। आता, हे पितामह, योगातून उत्पन्न झालेल्या भक्तांची भक्तीही ऐका।

Verse 187

प्राणायामपरो नित्यं ध्यानवान्नियतेंद्रियः । भैक्ष्यभक्षी व्रती वापि सर्वप्रत्याहृतेंद्रियः

जो नित्य प्राणायामात तत्पर, सतत ध्यानयुक्त व इंद्रियनिग्रही असतो—भिक्षेवर निर्वाह करणारा, व्रतधारी, आणि सर्व इंद्रियांचा पूर्ण प्रत्याहार केलेला।

Verse 188

धारणं हृदये कुर्याद्ध्यायमानः प्रजेश्वरम् । हृत्पद्मकर्णिकासीनं रक्तवक्त्रं सुलोचनम्

ध्यान करताना हृदयात धारणा करावी—प्रजेश्वराचे चिंतन करावे; जो हृदयकमळाच्या कर्णिकेवर विराजमान, अरुणमुख व सुलोचन आहेत।

Verse 189

परितो द्योतितमुखं ब्रह्मसूत्रकटीतटम् । चतुर्वक्त्रं चतुर्बाहुं वरदाभयहस्तकम्

ज्यांचे मुख सर्व बाजूंनी तेजस्वी, ज्यांच्या कटिभागी ब्रह्मसूत्र शोभते; जे चतुर्मुख, चतुर्भुज, आणि ज्यांचे हस्त वरद व अभय देणारे आहेत।

Verse 190

योगजा मानसी सिद्धिर्ब्रह्मभक्तिः परा स्मृता । य एवं भक्तिमान्देवे ब्रह्मभक्तः स उच्यते

योगातून उत्पन्न झालेली मानसी सिद्धी ही परम ब्रह्मभक्ती म्हणून स्मरणात आहे। जो असा देवामध्ये भक्तिमान असतो, तोच ‘ब्रह्मभक्त’ म्हणविला जातो।

Verse 191

वृत्तिं च शृणु राजेंद्र या स्मृता क्षेत्रवासिनाम् । स्वयं देवेन विप्राणां विष्ण्वादीनां समागमे

हे राजेंद्र, क्षेत्रात वसणाऱ्यांची जी स्मृतिप्रसिद्ध आचारवृत्ती आहे तीही ऐक; विष्ण्वादी देवांसह ब्राह्मणांच्या सभेत स्वयं भगवंतांनीच ती ठरविली आहे।

Verse 192

कथिता विस्तरात्पूर्वं सर्वेषां तत्र सन्निधौ । निर्ममा निरहंकारा निःसंगा निष्परिग्रहाः

ती पूर्वी तेथे सर्वांच्या सन्निधीत विस्ताराने सांगितली होती; ते निर्मम, निरहंकारी, निःसंग आणि निष्परिग्रही असतात।

Verse 193

बंधुवर्गे च निःस्नेहास्समलोष्टाश्मकांचनाः । भूतानां कर्मभिर्नित्यैर्विविधैरभयप्रदाः

बंधुवर्गातही ते स्नेहासक्तिरहित राहतात; मातीचा ढेला, दगड आणि सोने यांना समान मानतात। भूतमात्रांप्रती नित्य विविध कर्मांनी ते सदैव अभय देतात।

Verse 194

प्राणायामपरा नित्यं परध्यानपरायणाः । याजिनः शुचयो नित्यं यतिधर्मपरायणाः

ते नित्य प्राणायामात तत्पर व परध्यानात परायण असतात; यज्ञ करणारे, सदैव शुचि आणि यतिधर्माचे दृढ पालन करणारे असतात।

Verse 195

सांख्ययोगविधिज्ञाश्च धर्मज्ञाश्छिन्नसंशयाः । यजंते विधिनानेन ये विप्राः क्षेत्रवासिनः

क्षेत्रवासी ते विप्र—सांख्ययोगविधीचे जाणकार, धर्मज्ञ आणि संशयरहित—याच विधानानुसार यजन-पूजन व यज्ञ करतात।

Verse 196

अरण्ये पौष्करे तेषां मृतानां सत्फलं शृणु । व्रजंति ते सुदुष्प्रापं ब्रह्मसायुज्यमक्षयम्

पुष्करच्या पवित्र अरण्यात जे देहत्याग करतात, त्यांचे खरे शुभ फळ ऐक—ते अत्यंत दुर्लभ, अक्षय ब्रह्मसायुज्य (ब्रह्मैक्य) प्राप्त करतात.

Verse 197

यत्प्राप्य न पुनर्जन्म लभन्ते मृत्युदायकम् । पुनरावर्तनं हित्वा ब्राह्मीविद्यां समास्थिताः

ती परम अवस्था प्राप्त झाल्यावर ते पुन्हा जन्म घेत नाहीत—जो मृत्यूचे कारण ठरतो। पुनरावर्तन (संसारचक्र) सोडून ते ब्रह्मविद्येत स्थिर राहतात.

Verse 198

पुनरावृत्तिरन्येषां प्रपंचाश्रमवासिनाम् । गार्हस्थ्यविधिमाश्रित्य षट्कर्मनिरतः सदा

परंतु इतर—जे प्रपंचातील आश्रमजीवनात राहतात—त्यांना पुनरावृत्ती होते. गार्हस्थ्यविधीचा आधार घेऊन ते सदैव षट्कर्मांत रत असतात.

Verse 199

जुहोति विधिना सम्यङ्मंत्रैर्यज्ञे निमंत्रितः । अधिकं फलमाप्नोति सर्वदुःखविवर्जितः

यज्ञास निमंत्रित होऊन जो विधिपूर्वक शुद्ध मंत्रांनी सम्यक् आहुती देतो, तो अधिक फल प्राप्त करतो आणि सर्व दुःखांपासून मुक्त होतो.

Verse 200

सर्वलोकेषु चाप्यस्य गतिर्न प्रतिहन्यते । दिव्येनैश्वर्ययोगेन स्वारूढः सपरिग्रहः

सर्व लोकांतही त्याची गती कधीही अडवली जात नाही. दिव्य ऐश्वर्ययोगाने समारूढ होऊन, परिग्रह (सहचर-संपदा) सहित तो पुढे जातो.