Adhyaya 24

Verse 1

सूत उवाच । हतं श्रुत्वा दितिः पुत्रं सुबलं बलमेव च । रुदितं करुणं कृत्वा हा हा कष्टं भृशं मम

सूत म्हणाले—सुबळ आणि बळ हे पुत्र मारले गेले असे ऐकून दिती करुण रडू लागली व म्हणाली, “हा हा! माझे दुःख किती भयंकर!”

Verse 2

एवं सुकरुणं कृत्वा बहुकालं तपस्विनी । सा गता कश्यपं कांतं तमुवाच यशस्विनी

अशी दीर्घकाळ करुण भाव धारण करून ती तपस्विनी यशस्विनी दिती आपल्या प्रिय कश्यपाजवळ गेली आणि त्यांना म्हणाली।

Verse 3

तव पुत्रो महापाप इंद्रः सुरगणेश्वरः । सागरोपगतं दृष्ट्वा बलं मे ब्रह्मलक्षणम्

तुझा पुत्र इंद्र, देवगणांचा अधिपती, महापापी आहे; माझे ब्रह्मलक्षणयुक्त बळ समुद्रात प्रविष्ट होताना पाहून त्याने तसेच कृत्य केले।

Verse 4

वज्रेण घातयामास संध्यामास्यंतमेव हि । एवं श्रुत्वा ततः क्रुद्धो मरीचितनयस्तदा

संध्याकाळीच त्याने वज्राने प्रहार करून त्याचा वध केला; हे ऐकून मरीचीचा पुत्र तेव्हा क्रोधाने पेटला।

Verse 5

क्रोधेन महताविष्टः प्रजज्वालेव वह्निना । अवलुंच्य जटामेकां शुच्यग्नौ स द्विजोत्तमः

महान क्रोधाने आविष्ट होऊन तो अग्नीसारखा प्रज्वलित झाला; त्या श्रेष्ठ द्विजाने जटेचा एक गुच्छ उपटून शुचि यज्ञाग्नीत अर्पण केला।

Verse 6

इंद्रस्यैव वधार्थाय पुत्रमुत्पादयाम्यहम् । तस्मात्कुंडात्समुत्पन्नो हुताशनमुखादपि

“इंद्रवधासाठीच मी पुत्र उत्पन्न करीन; तो त्या कुंडातूनच—हुताशनाच्या मुखातून जणू—समुत्पन्न होईल।”

Verse 7

कृष्णांजनचयोपेतः पिंगाक्षो भीषणाकृतिः । दंष्ट्राकरालवक्त्रांतो जगतां भयदायकः

कृष्ण अंजनाच्या लेपाने युक्त, पिंगल नेत्रांचा व भीषण आकृतीचा—दंष्ट्रांनी विकराळ झालेल्या मुखाचा—तो जगांस भयदायक झाला।

Verse 8

महाचर्वरिको घोरः खड्गचर्मधरस्तथा । सर्वांगतेजसा दीप्तो महामेघोपमो बली

घोर महाचर्वरिक खड्ग व ढाल धारण करून, सर्वांगाच्या तेजाने दीप्त—बलवान व महामेघासारखा दिसला।

Verse 9

उवाच कश्यपं विप्रमादेशो मम दीयताम् । कस्मादुत्पादितो विप्र भवता कारणं वद

तो कश्यप ब्राह्मणास म्हणाला—“मला आपला आदेश द्या. हे विप्र, आपण मला कोणत्या कारणासाठी उत्पन्न केले? कारण सांगा.”

Verse 10

तमहं साधयिष्यामि प्रसादात्तव सुव्रत । कश्यप उवाच । अस्या मनोरथं पुत्र पूरयस्व ममैव हि

हे सुव्रत! तुझ्या प्रसादाने मी ते कार्य सिद्ध करीन. कश्यप म्हणाले—पुत्रा, माझ्याच हेतुने हिचा मनोरथ पूर्ण कर.

Verse 11

अदित्यास्त्वं महाप्राज्ञ जहि इंद्रं दुरात्मकम् । निहते देवराजे हि ऐंद्रं पदं प्रभुंक्ष्व च

हे महाप्राज्ञ! तू आदित्यांपैकी आहेस; त्या दुरात्मा इंद्राचा वध कर. देवराज मारला गेल्यावर ऐंद्र पदाचे प्रभुत्वही भोग.

Verse 12

एवं तेन समादिष्टः कश्यपेन महात्मना । वृत्रस्तु उद्यमं चक्रे तस्येंद्रस्य वधाय च

अशा रीतीने महात्मा कश्यपांनी आज्ञा दिल्यावर वृत्राने इंद्रवधासाठी प्रयत्न व तयारी सुरू केली.

Verse 13

धनुर्वेदस्य चाभ्यासं स चक्रे पौरुषान्वितः । बलं वीर्यं तथा क्षात्रं तेजो धैर्यसमन्वितम्

पौरुषयुक्त होऊन त्याने धनुर्वेदाचा अभ्यास केला—बल, वीर्य, क्षात्रभाव, तेज आणि धैर्य यांनी संपन्न.

Verse 14

दृष्ट्वा हि तस्य दैत्यस्य सहस्राक्षो भयातुरः । उपायं चिंतितं तस्य वृत्रस्यापि दुरात्मनः

त्या दैत्याला पाहून सहस्राक्ष (इंद्र) भयाने व्याकुळ झाला आणि त्या दुरात्मा वृत्राविरुद्ध उपाय विचारू लागला.

Verse 15

वधार्थं देवदेवेन समाहूय महामुनीन् । सप्तर्षीन्प्रेषयामास वृत्रं दैत्येश्वरं प्रति

वृत्रवधासाठी देवदेवांनी महामुनींना बोलावून दैत्येश्वर वृत्राकडे सप्तर्षींना पाठविले।

Verse 16

भवंतस्तत्र गच्छंतु यत्र वृत्रः स तिष्ठति । संधिं कुर्वंतु वै तेन सार्द्धं मम मुनीश्वराः

जिथे वृत्र उभा आहे तिथे तुम्ही सर्व जावे; हे माझ्या मुनिश्रेष्ठांनो, त्याच्याशी निश्चयाने संधी करा।

Verse 17

एवं तेन समादिष्टा मुनयः सप्त ते तदा । वृत्रासुरं ततः प्रोचुः सहस्राक्ष प्रचालिताः

त्याने असे आज्ञापित केल्यावर ते सात मुनि तेव्हा सहस्राक्ष (इंद्र) यांच्या प्रेरणेने वृत्रासुराशी बोलले।

Verse 18

सख्यं कर्तुं प्रयच्छेत्स क्रियतां दैत्यसत्तम । ऋषयः सप्ततत्त्वज्ञा ऊचुर्वृत्रं महाबलम्

हे दैत्यश्रेष्ठा, सख्य दे—सख्य केले जावो. असे तत्त्वज्ञ सात ऋषींनी महाबली वृत्राला सांगितले।

Verse 19

सहस्राक्षो महाप्राज्ञो भवता सह सत्तम । मैत्रमिच्छति वै कर्तुं तत्कथं न करोषि किम्

हे सत्तमा, सहस्राक्ष महाप्राज्ञ इंद्र तुझ्याशी खरोखर मैत्री करू इच्छितो; मग तू ते का करीत नाहीस?

Verse 20

अर्धमैंद्रं पदं वीर सत्वं भुंक्ष्व सुखेन वै । वर्तंत्वर्द्धेन इंद्रस्तु असुरा देवतास्तथा

हे वीर, इंद्रपदाचा हा अर्धभाग तू सुखाने भोग; इंद्र उरलेल्या अर्धावर निर्वाह करो, तसेच असुर व देवही।

Verse 21

सुखं वर्तंतु ते सर्वे वैरं चैव विसृज्य वै । वृत्र उवाच । यदि सत्येन देवेंद्रो मैत्रमिच्छति सत्तमः

तुम्ही सर्वे सुखाने वर्ता आणि वैर खरोखर सोडून द्या। वृत्र म्हणाला—जर सत्याने देवेंद्र, सत्तम, मैत्री इच्छितो…

Verse 22

सत्यमाश्रित्य चैवाहं करिष्ये नात्र संशयः । छद्म चैवं पुरस्कृत्य इंद्रो द्रोहं समाचरेत्

मी सत्याचा आश्रय घेऊन नक्की करीन—यात संशय नाही. पण इंद्राने छळ पुढे करून द्रोह केला.

Verse 23

तदा किं क्रियते विप्रा इत्यर्थे प्रत्ययं हि किम् । ऋषयस्त्विंद्रमाचख्युरित्यर्थं प्रत्ययं वद

‘मग काय करावे, हे विप्रांनो?’—इथे ‘किम्’ हा प्रश्नार्थक शब्द आहे. आणि ऋषींनी इंद्राचा उल्लेख केला—त्या वाक्याचा अभिप्रायही सांगा.

Verse 24

इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे वृत्र । वंचनंनाम चतुर्विंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या पंचपंचाशत्सहस्रसंहितेतील भूमिखंडात ‘वृत्र-वंचन’ नावाचा चोवीसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 25

ब्रह्महत्यादिकैः पापैर्लिप्येहं नात्र संशयः । छद्म चैवं पुरस्कृत्य इंद्रो द्रोहं समाचरेत्

ब्रह्महत्या इत्यादी पापांनी मी येथे नक्कीच लिप्त होईन—यात संशय नाही। असे छद्म पुढे करून इंद्र द्रोह आचरेल।

Verse 26

ब्रह्महत्यादिकैः पापैर्लिप्येहं नात्र संशयः । इत्युवाच महाप्राज्ञ त्वामेवं स पुरंदरः

“ब्रह्महत्या इत्यादी पापांनी मी येथे लिप्त आहे—यात संशय नाही।” हे महाप्राज्ञा, असे पुरंदर (इंद्र) तुला म्हणाला।

Verse 27

एतेन प्रत्ययेनापि सख्यं कुरु महामते । वृत्र उवाच । भवतां शिष्टमार्गेण सत्येनानेन तस्य च

“या विश्वासानेही, हे महामते, सख्य कर.” वृत्र म्हणाला—“तुमच्या शिष्टमार्गानुसार सत्य आचरणाने, आणि त्याच्या या सत्यतेनेही…”

Verse 28

मैत्रमेवं करिष्यामि तेन सार्द्धं द्विजोत्तमाः । वृत्रमिंद्रस्यसंस्थानं नीतं ब्राह्मणपुङ्गवैः

हे द्विजोत्तमांनो, मी त्याच्याशी अशाच प्रकारे मैत्री करीन. इंद्रासमान पराक्रम-स्थान असलेल्या वृत्राला श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी मार्ग दाखवीत पुढे नेले.

Verse 29

इन्द्रस्तमागतं दृष्ट्वा वृत्रं मित्रार्थमुद्यतः । सिंहासनात्समुत्थाय अर्घमादाय सत्वरः

वृत्र आलेला पाहून, मैत्रीसाठी उद्यत इंद्र सिंहासनावरून उठला आणि त्वरेने अर्घ्य घेऊन त्याचा सत्कार करू लागला.

Verse 30

ददौ तस्मै स धर्मात्मा वृत्राय द्विजसत्तम । अर्धं भुंक्ष्व महाप्राज्ञ ऐंद्रमेतन्महत्पदम्

हे द्विजश्रेष्ठ! त्या धर्मात्म्याने वृत्राला हे ऐंद्रसदृश महान् राज्यपद देऊन म्हटले—“हे महाप्राज्ञ, याचा अर्धा भाग भोग.”

Verse 31

वर्तितव्यं सुखेनापि आवाभ्यां दैत्यसत्तम । एवं विश्वासयन्दैत्यं वृत्र मैत्रेण वै तदा

“हे दैत्यश्रेष्ठ, आपण दोघांनीही सुखाने वागावे/राहावे.” असे म्हणत वृत्राने त्या वेळी मैत्रीभावाने त्या दैत्याला वारंवार विश्वास दिला.

Verse 32

गतेषु तेषु विप्रेषु स्वस्थानं द्विजसत्तम । छिद्रं पश्यति दुष्टात्मा वृत्रस्यापि सदैव हि

हे द्विजश्रेष्ठ! ते ब्राह्मण निघून गेल्यावर तो दुष्टात्मा आपल्या स्थानी जाऊन वृत्रातही छिद्र शोधू लागला—सदैव संधी पाहू लागला.

Verse 33

सावधानत्वमिंद्रोपि दिवारात्रौ प्रचिंतयेत् । तस्यच्छिद्रं न पश्येत वृत्रस्यापि महात्मनः

इंद्रानेही दिवस-रात्र सावधानतेचा विचार करावा; कारण त्या महात्मा वृत्रामध्ये त्याला कोणतेही छिद्र—संधी—दिसणार नाही.

Verse 34

उपायं चिंतयामास तस्यैव वधहेतवे । रंभा संप्रेषिता तेन मोहयस्व महासुरम्

त्याच्या वधासाठीच त्याने एक उपाय योजला; आणि रंभेला पाठवून आज्ञा केली—“त्या महासुराला मोहित कर.”

Verse 35

येनकेनाप्युपायेन यथा हत्वा लभे सुखम् । तथा कुरुष्व कल्याणि संमोहाय सुरद्विषः

ज्या कोणत्याही उपायाने त्याला वध करून मला सुख मिळेल, तसेच कर, हे कल्याणी; देवांच्या शत्रूंना मोहात पाडण्यासाठी।

Verse 36

वनं पुण्यं महादिव्यं पुण्यपादपसेवितम् । बहुवृक्षफलोपेतं मृगपक्षिसमाकुलम्

ते वन पवित्र, महान व दिव्य होते; पुण्य पादपांनी सेवित, अनेक वृक्षांच्या फळांनी समृद्ध, आणि मृग-पक्ष्यांनी भरलेले।

Verse 37

विमानमंदिरैर्दिव्यैः सर्वत्र परिशोभितम् । दिव्यगंधर्वसंगीतं भ्रमराकुलितं सदा

सर्वत्र दिव्य विमान-प्रासाद व मंदिरसदृश भवनांनी ते शोभून दिसत होते; तेथे दिव्य गंधर्वसंगीत निनादत असे आणि सदैव भ्रमरांनी गजबजलेले असे।

Verse 38

कोकिलानां रुतैः पुण्यैः सर्वत्र मधुरायतैः । शिखिसारंगनादैश्च सर्वत्र सुसमाकुलम्

सर्वत्र कोकिळांचे पुण्य कूजन मधुर स्वरांनी निनादत होते; तसेच सर्वत्र मोर व हरिणांच्या नादांनी ते वन सुंदररीत्या गजबजलेले होते।

Verse 39

दिव्यैस्तु चंदनैर्वृक्षैः सर्वत्र समलंकृतम् । वापीकुंडतडागैश्च जलपूर्णैर्मनोहरैः

सर्वत्र दिव्य चंदनवृक्षांनी ते अलंकृत होते; तसेच जलाने परिपूर्ण मनोहर वापी, कुंड व तळ्यांनी ते शोभत होते।

Verse 40

कमलैः शतपत्रैश्च पुष्पितैः समलंकृतम् । देवगंधर्वसंसिद्धैश्चारणैश्चैव किन्नरैः

ते स्थान उमललेल्या कमळांनी व शतपत्र पुष्पांनी सुंदर रीतीने अलंकृत होते। देवगंधर्व, सिद्ध, चारण आणि किन्नरांनी ते गजबजलेले होते।

Verse 41

मुनिभिः शुशुभे दिव्यैर्दिव्योद्यानवरेण च । अप्सरोगणसंकीर्णं नानाकौतुकमंगलैः

दिव्य मुनींनी आणि श्रेष्ठ दिव्य उद्यानाने ते अत्यंत शोभून दिसत होते। अप्सरांच्या समूहांनी ते भरलेले होते व नाना उत्सव-मंगलकर्मांनी सजलेले होते।

Verse 42

हेमप्रासादसंबाधं दंडच्छत्रैश्च चामरैः । कलशैश्च पताकाभिः सर्वत्रसमलंकृतम्

ते सुवर्ण प्रासादांनी दाटलेले होते. दंड, छत्रे, चामरे, कलश आणि पताका यांनी सर्वत्र ते सुंदर रीतीने अलंकृत होते.

Verse 43

वेदध्वनिसमाकीर्णं गीतध्वनिसमाकुलम् । एवं नंदनमासाद्य सा रंभा चारुहासिनी

ते वेदध्वनीने परिपूर्ण आणि गीतध्वनीने गजबजलेले होते. असे नंदन गाठून चारुहासिनी रंभा तेथे प्रविष्ट झाली.

Verse 44

अप्सरोभिः समं तत्र क्रीडत्येवं विलासिनी । सूत उवाच । एकदा तु स वृत्रो वै कालाकृष्टो गतो वनम्

तेथे ती विलासिनी अप्सरांसह अशा प्रकारे क्रीडा करीत होती. सूत म्हणाले—एकदा तो वृत्र काळाने आकृष्ट होऊन वनात गेला.

Verse 45

कतिभिर्दानवैः सार्द्धं मुदया परया युतः । अलक्ष्ये भ्रमते पार्श्वं तस्यैव च महात्मनः

काही दानवांसह, परम आनंदाने युक्त तो अदृश्य राहून त्या महात्म्याच्या अगदी पार्श्वभागी फिरत राहिला.

Verse 46

देवराजोपि विप्रेंद्रश्छिद्रान्वेषी द्विषां किल । स हि वृत्रो महाप्राज्ञो विश्वस्तः सर्वकर्मसु

हे विप्रश्रेष्ठ! देवराज इंद्रही शत्रूंची छिद्रे शोधणारा असे म्हणतात; पण वृत्र हा महाप्राज्ञ आणि सर्व कार्यांत विश्वासार्ह होता.

Verse 47

इंद्रं मित्रं परं जानन्भयं चक्रे न तस्य सः । भ्रममाणो वनं पश्येत्सर्वत्र परमं शुभम्

इंद्राला परम मित्र मानून त्याने त्याच्याविषयी भय निर्माण केले नाही. वनात भटकतानाही तो सर्वत्र परम शुभच पाहत असे.

Verse 48

सुरम्यं कौतुकवनं वनितागणसंकुलम् । चंदनस्यापि वृक्षस्य छायां शीतां सुपुण्यदाम्

ते रम्य कौतुकवन स्त्रीसमूहांनी गजबजलेले होते; आणि चंदनवृक्षांची शीतल छाया होती, जी अत्यंत शुभ व पुण्यदायिनी होती.

Verse 49

समाश्रित्य विशालाक्षी रंभा तत्र प्रदीव्यति । सखीभिस्तु महाभागा दोलारूढा यशस्विनी

तेथे विशालनेत्री रंभा आश्रय घेऊन तेजस्वी भासली. ती यशस्विनी महाभागा सख्यांसह झुल्यावर आरूढ होती.

Verse 50

गायते सुस्वरं गीतं सर्वविश्वप्रमोहनम् । तत्र वृत्रः समायातः कामाकुलितमानसः

सुमधुर स्वरात असे गीत गायिले जात होते की ते सर्व विश्वाला मोहित करी। तेथेच वृत्र आला; त्याचे मन कामाने व्याकुळ व अस्थिर झाले होते.

Verse 51

दोलारूढां समालोक्य रंभां चारुसुलोचनाम्

झुल्यावर आरूढ, सुंदर विशाल-नेत्रांची रंभा पाहून,