Rādhā-sambaddha-mantra-vyākhyā (Rādhā-Related Mantras Explained)

Verse 1

सूत उवाच । श्रुत्वेत्थं यजनं विप्रा मन्त्रध्यानपुरःसरम् । सर्वासामवताराणां नारदो देवदर्शनः ॥ १ ॥

सूत म्हणाले—हे विप्रहो! मंत्रजप व ध्यानपूर्वक असे यजन ऐकून देवदर्शी नारदांनी सर्व अवतारांच्या विषयी (वचन आरंभिले)॥ १ ॥

Verse 2

सर्वाद्याया जगन्मातुः श्रीराधायाः समर्चनम् । अवतारकलानां हि पप्रच्छ विनयान्वितः ॥ २ ॥

विनययुक्त होऊन त्याने जगन्माता, सर्वाद्या श्रीराधेच्या सम्यक् पूजनविधीबद्दल तसेच भगवंताच्या अवतारकलांबद्दल विचारणा केली।

Verse 3

नारद उवाच । धन्योऽस्मिकृतकृत्योऽस्मि जातोऽहं त्वत्प्रसादतः । पज्जगन्मातृमंत्राणां वैभवं श्रुतवान्मुने ॥ ३ ॥

नारद म्हणाले—हे मुने, मी धन्य आहे, कृतकृत्य आहे; तुमच्या प्रसादाने माझे जीवन सफल झाले. आता मी जगद्व्यापिनी मातृदेवतांच्या मंत्रांचे वैभव व शक्ती ऐकली आहे।

Verse 4

यथा लक्ष्मीमुखानां तु अवताराः प्रकीर्तिताः । तथा राधावताराणां श्रोतुमिच्छामि वैभवम् ॥ ४ ॥

जसे लक्ष्मी आदी देविंचे अवतार वर्णिले आहेत, तसेच मला श्रीराधेच्या अवतारांचे वैभव ऐकायचे आहे।

Verse 5

यत्संख्याकाश्च यद्रूपा यत्प्रभावा विदांवर । राधावतारास्तान्सत्यं कीर्तयाशेषसिद्धिदान् ॥ ५ ॥

हे विद्वत्श्रेष्ठ, राधा-अवतारांची संख्या, त्यांची रूपे व प्रभाव सत्यतेने वर्णन करा; कारण ते सर्व सिद्धी देणारे आहेत।

Verse 6

एतच्छुत्वा वचस्तस्य नारदस्य विधेः सुतः । सनत्कुमारः प्रोवाच ध्यात्वा राधापदांबुजम् ॥ ६ ॥

नारदाची ही वचने ऐकून विधी (ब्रह्मा) यांचा पुत्र सनत्कुमार यांनी श्रीराधेच्या चरणकमलांचे ध्यान केले आणि मग बोलू लागले।

Verse 7

सनत्कुमार उवाच । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि रहस्यातिरहस्यकम् । राधावतारचरितं भजतामिष्टिसिद्धिदम् ॥ ७ ॥

सनत्कुमार म्हणाले—हे विप्र, ऐक; मी परम-गुप्त रहस्य सांगतो. राधेच्या अवताराचे चरित्र भजन करणाऱ्यांना इष्टसिद्धी देणारे आहे.

Verse 8

चन्द्रावली च ललिता द्वे सख्यौ सुप्रिये सदा । मालावतीमुखाष्टानां चन्द्रावल्यधिपास्मृता ॥ ८ ॥

चंद्रावली आणि ललिता—या दोन सख्या सदैव अतिप्रिय आहेत. मालावतीप्रमुख अष्टसख्यांच्या समूहात चंद्रावलीला अधिपा मानतात.

Verse 9

कलावतीमुखाष्टानामीश्वरी ललिता मता । राधाचरणपूजायामुक्ता मालावतीमुखाः ॥ ९ ॥

कलावतीप्रमुख अष्टांमध्ये ईश्वरी म्हणून ललितेला मानतात; आणि राधेच्या चरणपूजेत मालावतीप्रमुख रूपे सांगितली आहेत.

Verse 10

ललिताधीश्वरीणां तु नामानि श्रृणु सांप्रतम् । कलावती मधुमती विशाखा श्यामलाभिधा ॥ १० ॥

आता ललिताधीश्वरीची नावे ऐक—कलावती, मधुमती, विशाखा आणि श्यामला नावाची.

Verse 11

शैब्या वृन्दा श्रीधराख्या सर्वास्तुत्तुल्यविग्रहाः । सुशीलाप्रमुखा श्चान्याः सख्यो द्वात्रिंशदीरिताः ॥ ११ ॥

शैब्या, वृंदा आणि श्रीधरा नावाची—या सर्व समान दिव्य रूपाच्या आहेत; सुशीला इत्यादी अन्य सख्या मिळून एकूण बत्तीस सांगितल्या आहेत.

Verse 12

ताः श्रृणुष्व महाभाग नामतः प्रवदामि ते । सुशीलां शशिलेखा च यमुना माधवी रतिः ॥ १२ ॥

हे महाभाग! ऐक; मी तुला नावानिशी सांगतो—सुशीला, शशिलेखा, यमुना, माधवी आणि रती।

Verse 13

कदम्बमाला कुन्ती च जाह्नवी च स्वयंप्रभा । चन्द्रानना पद्ममुखी सावित्री च सुधामुखी ॥ १३ ॥

कदंबमाला, कुंती, जाह्नवी व स्वयंप्रभा; चंद्रानना, पद्ममुखी, सावित्री आणि सुधामुखी—हीही नावे आहेत।

Verse 14

शुभा पद्मा पारिजाता गौरिणी सर्वमंगला । कालिका कमला दुर्गा विरजा भारती सुरा ॥ १४ ॥

ती शुभा, पद्मा, पारिजाता, गौरी आणि सर्वमंगला आहे; तीच कालिका, कमला, दुर्गा, विरजा, भारती व सुरा आहे।

Verse 15

गंगा मधुमती चैव सुन्दरी चन्दना सती । अपर्णा मनसानन्दा द्वात्रिंशद्राधिकाप्रियाः ॥ १५ ॥

गंगा, मधुमती, सुंदरी, चंदना, सती, अपर्णा आणि मनसानंदा—ही नावे राधिकेला प्रिय; अशी एकूण बत्तीस नावे आहेत।

Verse 16

कदाचिद्छलिला देवी पुंरूपा कृष्णविग्रहा । ससर्ज षोडशकलास्ताः सर्वास्तत्समप्रभाः ॥ १६ ॥

एकदा देवी छलिला पुरुषरूप धारण करून, कृष्णश्याम विग्रह होऊन, सोळा कला उत्पन्न केल्या—त्या सर्व तिच्याच समान तेजस्वी होत्या।

Verse 17

तासा मन्त्रं तथा ध्यानं यन्त्रार्चादिक्रमं तथा । वर्णये सर्वतंत्रेषु रहस्यं मुनिसत्तम ॥ १७ ॥

हे मुनिश्रेष्ठ! त्यांच्या मंत्रांचे, ध्यानाचे तसेच यंत्र व अर्चा इत्यादी क्रमविधीचे वर्णन मी करीन; हे सर्व तंत्रांमध्ये दडलेले गूढ रहस्य आहे.

Verse 18

वातो मरुच्चाग्रिवह्नी धराक्ष्मे जलचारिणी । विमुखं चरशुचिविभू वनस्वशक्तयः स्वराः ॥ १८ ॥

स्वरांचे वर्गीकरण असे सांगितले आहे—वात, मरुत् (प्रचंड वारा), अग्निवाहक, धरा व आकाश, आणि जलचर; तसेच ‘विमुख’, ‘चर’, ‘शुचि’, ‘विभू’; आणि ‘वन’, ‘स्व’, ‘शक्ती’—ही त्यांची पारिभाषिक नावे आहेत.

Verse 19

प्राणस्तेजः स्थिरा वायुर्वायुश्चापि प्रभा तथा । ज्यकुमभ्रं तथा नादो दावकः पाथ इत्यथ ॥ १९ ॥

आता परंपरेत ही नावे सांगितली आहेत—प्राण, तेज, स्थिरा, वायु, पुन्हा वायु; तसेच प्रभा, ज्यकुमभ्र, नाद, दावक (अग्नी) आणि पाथ (पाठ/जप)।

Verse 20

व्योमरयः शिखी गोत्रा तोयं शून्यजवीद्युतिः । भूमी रसो नमो व्याप्तं दाहश्चापि रसांबु च ॥ २० ॥

‘व्योम, रयः (किरणे), शिखी (अग्नी), गोत्र, तोय, शून्य, जवी (वेग), द्युती; भूमी, रस, “नमो”, व्याप्ती, दाह, तसेच रस व अंबू’—हीही शास्त्रीय गणनेतील पारिभाषिक संज्ञा आहेत.

Verse 21

वियत्स्पर्शश्च हृद्धंसहलाग्रासो हलात्मिकाः । चन्द्रावली च ललिता हंसेला नायके मते ॥ २१ ॥

नायक-मतानुसार ही (पारिभाषिक) नावे आहेत—वियत्स्पर्श, हृद्धंस, हलाग्रास, हलात्मिका, चंद्रावली, ललिता आणि हंसेला.

Verse 22

ग्रासस्थिता स्वयं राधा स्वयं शक्तिस्वरूपिणी । शेषास्तु षोडशकला द्वात्रिंशत्तत्कलाः स्मृताः ॥ २२ ॥

ग्रास-स्थित स्वयंच श्रीराधा या खरोखर शक्तिस्वरूपिणी आहेत। उरलेली रूपे षोडश कला मानली जातात आणि त्याच शक्तीच्या द्वात्रिंशत् उपकला स्मृत आहेत।

Verse 23

वाङ्मयं निखिलं व्याप्तमाभिरेव मुनीश्वर । ललिताप्रमुखाणां तु षोडशीत्वमुपागता ॥ २३ ॥

हे मुनीश्वर, संपूर्ण वाङ्मय या रूपांनीच व्यापलेले आहे. आणि ललिता आदी देव्या निश्चयाने ‘षोडशी’—सोलह-स्वरूप—पदाला प्राप्त झाल्या आहेत.

Verse 24

श्रीराधा सुन्दरी देवी तांत्रिकैः परिकीर्त्यते । कुरुकुल्ला च वाराही चन्द्रालिललिते उभे ॥ २४ ॥

श्रीराधा सुंदरी देवी तांत्रिकांनी परिकीर्तिली आहे. तिलाच कुरुकुल्ला व वाराही असेही म्हणतात—ही दोन्ही चंद्राली व ललिता नामक रूपे आहेत.

Verse 25

संभूते मन्त्रवर्गं तेऽभिधास्येऽहं यथातथम् । हृत्प्राणेलाहंसदावह्निस्वैर्ललितेरिता ॥ २५ ॥

हे संभूत, मंत्रांचा तो वर्ग मी तुला यथातथ्य सांगतो—जो हृदय व प्राणाच्या विधानाने, ‘ला’ व ‘हंस’ बीजांनी व्यक्त, सदैव प्रज्वलित अंतःअग्नीने प्रेरित, आणि ललितेच्या स्वैर-लीलेत प्रवाहित आहे.

Verse 26

त्रिविधा हंसभेदेव श्रृणु तां च यथाक्रमम् । हंसाद्ययाऽद्या मध्या स्यादादिमध्यस्थहंसया ॥ २६ ॥

आता ‘हंस’ छंदाचा त्रिविध भेद क्रमाने ऐक—पहिला ‘हंस’ने आरंभ होतो; मधला भेद तो ज्यात ‘हंस’ मध्यभागी असतो; आणि शेवटचा भेद तो ज्यात ‘हंस’ आरंभी व मध्य—दोन्ही ठिकाणी असतो.

Verse 27

तृतीया प्रकृतिः सैव तुर्या तैरंत्यमायया । आसु तुर्याभवन्मुक्त्यै तिस्रोऽन्याः स्युश्चसंपदे ॥ २७ ॥

तीच तृतीय प्रकृती अंतिम परामाया द्वारा तुरीय होते. तुरीयात स्थिरता मोक्ष देते; उरलेल्या तीन प्रकृती लौकिक संपदा व सिद्धीसाठी असतात.

Verse 28

इति त्रिपुरसुंदर्या विद्या सरुमतसमीरिता । दाहभूमीरसाक्ष्मास्वैर्वशिनीबीजमीरितम् ॥ २८ ॥

अशा रीतीने सरुमत परंपरेनुसार त्रिपुरसुंदरीची विद्या सांगितली. ‘दाह’, ‘भूमी’, ‘रस’ व ‘अक्ष्मा’ या संकेताक्षरांनी वशिनी-बीज निरूपित केले आहे.

Verse 29

प्राणो रसाशक्तियुतः कामेश्वर्यक्षरं महत् । शून्यमंबुरसावह्निस्वयोगान्मोहनीमनुः ॥ २९ ॥

‘प्राण’ हे अक्षर ‘रस’शक्तीने युक्त करून, कामेश्वरीच्या महाक्षराशी जोडावे; नंतर ‘शून्य’, ‘अंबु’, ‘रस’, ‘वह्नि’ व ‘स्व’ या संधियोगांनी तो मोहिनी-मंत्र होतो.

Verse 30

व्याप्तं रसाक्ष्मास्वयुतं विमलाबीजमीरितम् । ज्यानभोदाहवह्निस्वयोगैः स्यादरुणामनुः ॥ ३० ॥

‘व्याप्त’ हे अक्षर ‘रस’ व ‘अक्ष्मा’ या संकेताक्षरांनी युक्त करून, उपदिष्ट विमला-बीजाशी जोडावे; मग ‘ज्यान’, ‘भो’, ‘दाह’ व ‘वह्नि’ या संधियोगांनी अरुणा-मंत्र होतो.

Verse 31

जयिन्यास्तु समुद्दिष्टः सर्वत्र जयदायकः । कं नभोदाहसहितं व्याप्तक्ष्मास्वयुतं मनुः ॥ ३१ ॥

जयिनी देवीसाठी सर्वत्र विजय देणारा मंत्र सांगितला आहे. ‘कं’ बीज ‘नभो’ व ‘दाह’सहित, तसेच ‘व्याप्त’, ‘क्ष्मा’ व ‘स्व’ युक्त करून हा मंत्र सिद्ध होतो.

Verse 32

सर्वेश्वर्याः समाख्यातः सर्वसिद्धिकरः परः । ग्रासो नभोदाहवह्निस्वैर्युक्तः कौलिनीमनुः ॥ ३२ ॥

कौलिनी-मनु हा परम म्हणून सांगितला आहे—तो सर्व ऐश्वर्य देणारा व सर्व सिद्धी साधणारा श्रेष्ठ आहे; ‘ग्रास, नभस्, दाह, वह्नि, स्वैर’ या पदांच्या संयोगाने तो बनतो।

Verse 33

एतैर्मनुभिरष्टाभिः शक्तिभिर्वर्गसंयुक्तैः । वाग्देवतांतैर्न्यासः स्याद्येन देव्यात्मको भवेत् ॥ ३३ ॥

या आठ मनूंना त्यांच्या-त्यांच्या शक्तींनी युक्त करून आणि वर्गक्रमाने जोडून वाग्देवता-पर्यंत न्यास करावा; त्यामुळे साधक देवीस्वरूपाने परिपूर्ण होतो।

Verse 34

रंध्रे भाले तथाज्ञायां गले हृदि तथा न्यसेत् । नाभावाधारके पादद्वये मूलाग्रकावधि ॥ ३४ ॥

रंध्र (ब्रह्मरंध्र), भाळ, आज्ञा-केंद्र, गळा व हृदय येथे न्यास करावा; तसेच नाभी, आधार (मूल) आणि दोन्ही पायांवर—अशा रीतीने मूलापासून अग्रापर्यंत संपूर्ण देह-अक्षात।

Verse 35

षड्दीर्घाढ्येन बीजेन कुर्याश्चैव षडंगकम् । लोहितां ललितां बाणचापपाशसृणीः करैः ॥ ३५ ॥

सहा दीर्घस्वरांनी युक्त बीजमंत्राने षडंग-न्यास करावा; देवीचे ध्यान लोहितवर्ण, ललित रूपात करावे—जिच्या करांत बाण, चाप, पाश आणि सृणी (अंकुश) आहेत।

Verse 36

दधानां कामराजांके यन्त्रीतां मुदुतां स्मरेत् । मध्यस्थदेवी त्वेकैव षोडशाकारतः स्थाता ॥ ३६ ॥

देवीचे स्मरण करावे—ती कामराजाच्या अंकात विराजमान, यंत्रात प्रतिष्ठित आणि मृदुभावयुक्त आहे; मध्यस्थ देवी एकच असून ती षोडशाकार (सोळा रूपांनी) प्रकट होते।

Verse 37

यतस्तस्मात्तनौ तस्यास्त्वन्याः पंचदशार्चयेत् । ऋषिः शिवश्छंद उक्ता देवता ललितादिकाः ॥ ३७ ॥

म्हणून त्या देवीच्या त्याच देह-स्वरूपात इतर पंधरा रूपांचेही विधिपूर्वक पूजन करावे. या मंत्राचे ऋषी शिव, छंद सांगितलेला, आणि देवता ललिता इत्यादी आहेत.

Verse 38

सर्वासामपि नित्यानामावृतीर्नामसंचये । पटले तु प्रयोगांश्च वक्ष्याम्यग्रे सविस्तरम् ॥ ३८ ॥

नामसंग्रहात मी सर्व नित्या-देवींकरिता ठरविलेल्या आवृत्ती (जपसंख्या)ही नोंदविल्या आहेत. पटल (विधिप्रकरण) मध्ये त्यांचे प्रयोग पुढे सविस्तर सांगीन.

Verse 39

अथ षोडशनित्यासु द्वितीया या समीरिता । कामेश्वरीति तां सर्वकामदां श्रृणु नारद ॥ ३९ ॥

आता सोळा नित्या-देवींमध्ये जी दुसरी म्हणून सांगितली आहे ती ‘कामेश्वरी’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. हे नारदा, ऐक—ती सर्व कामना प्रदान करणारी आहे.

Verse 40

शुचिः स्वेन युतस्त्वाद्यो ललिता स्याद्द्वितीयकः । शून्यमग्नियुतं पश्चाद्रयोव्याप्तेन संयुतम् ॥ ४० ॥

पहिला पद ‘शुचि’ असून तो आपल्या चिन्हासह संयुक्त आहे; दुसरा ‘ललिता’ असा सांगितला आहे. पुढे ‘शून्य’ हे ‘अग्नि’सह जोडावे, आणि नंतर ‘रय’ने व्यापलेल्या तत्त्वासह संयोजित करावे.

Verse 41

प्राणो रसाग्निसहितः शून्ययुग्मं चरान्वितम् । नभोगोत्रा पुनश्चैषां दाहेन समयोजिता ॥ ४१ ॥

‘प्राण’ हा ‘रस’ व ‘अग्नि’सह घेऊन, शून्ययुग्म व ‘चर’ (चल) तत्त्वांनी संयुक्त करावा. नंतर यांना ‘नभो-गोत्र’ लावून ‘दाह’ नावाच्या क्रियेद्वारे योग्य रीतीने संयोजित करावे.

Verse 42

अंबु स्याच्चरसंयुक्तं नवशक्तियुतं च हृत् । एषा कामेश्वरी नित्या कामदैकादशाक्षरी ॥ ४२ ॥

‘अंबु’ हे पद ‘चर’ यासह जोडून, नवशक्तियुक्त ‘हृत्’ पदही योजावे। हीच नित्या कामेश्वरी—कामना पूर्ण करणारी एकादशाक्षरी मंत्रविद्या।

Verse 43

मूलविद्याक्षरैरेव कुर्यादंगानि षट् क्रमात् । एकेन हृदयं शीर्षं तावताथो द्वयं द्वयात् ॥ ४३ ॥

मूलविद्येच्या अक्षरांनीच क्रमाने षडंग-न्यास करावा। एका अक्षराने हृदय व शिर न्यासावे; नंतर दोन-दोन अक्षरांनी उरलेली अंगे जोडीने न्यासावीत।

Verse 44

चतुर्भिर्नयनं तद्वदस्त्रमेकेन कीर्तितम् । दृक्श्रोत्रनासाद्वितये जिह्वाहृन्नाभिगुह्यके ॥ ४४ ॥

चार (चिन्ह/भाग) यांनी नेत्र सांगितले आहे; तसेच अस्त्र एकाने वर्णिले आहे। हे नेत्र, श्रोत्र, दोन्ही नासिका, तसेच जिह्वा, हृदय, नाभी व गुह्येंद्रिय यांवर लागू समजावे।

Verse 45

व्यापकत्वेन सर्वांगे मूर्द्धादिप्रपदावधि । न्यसेद्विद्याक्षराण्येषु स्थानेषु तदनंतरम् ॥ ४५ ॥

मंत्राचे व्यापकत्व ध्यानात घेऊन, मस्तकापासून पावलांच्या तळापर्यंत सर्व अंगांवर, त्यानंतर त्या-त्या स्थानी विद्यामंत्राची अक्षरे न्यासावीत।

Verse 46

समस्तेन व्यापकं तु कुर्यादुक्तक्रमेण तु । अथ ध्यानं प्रवक्ष्यामि नित्यपूजासु चोदितम् ॥ ४६ ॥

उक्त क्रमाने समस्त व्यापक-कर्म (शुद्धि-न्यास) करावे। आता नित्यपूजेत सांगितलेले ध्यान मी सांगतो।

Verse 47

येन देवी सुप्रसन्ना ददातीष्टमयत्नतः । बालार्ककोटिसंकाशां माणिक्यमुकुटोज्ज्वलाम् ॥ ४७ ॥

ज्या साधनेने देवी परम प्रसन्न होऊन अयत्नाने इच्छित वर देते—ती कोटी उदयत्या बालसूर्यांसारखी तेजस्वी, माणिक्यजडित मुकुटाने उजळते।

Verse 48

हारग्रैवेयकांचीभिरूर्मिकानूपुरादिभिः । मंडितां रक्तवसनां रत्नाभरणशोभिताम् ॥ ४८ ॥

हार, ग्रैवेयक, कांची, बांगड्या, नूपुर इत्यादींनी अलंकृत; रक्तवस्त्रधारी; आणि रत्नाभरणांनी शोभणारी देवी विराजते।

Verse 49

षड्भुजां त्रीक्षणामिंदुकलाकलितमौलिकाम् । पञ्चाष्टषोडशद्वंद्वषट्कोणचतुरस्रगाम् ॥ ४९ ॥

देवीचे ध्यान करावे—ती षड्भुजा, त्रीनेत्रा, मस्तकी चंद्रकलेने भूषित; आणि पंच, अष्ट, षोडश युग्म-पत्रे तसेच षट्कोण व चतुरस्रयुक्त यंत्रात अधिष्ठित आहे।

Verse 50

मंदस्मितलसद्वक्त्रां दयामंथरवीक्षणाम् । पाशांकुशौ च पुंड्रेक्षुचापं पुष्पशिलीमुखम् ॥ ५० ॥

तिचे मुख मंद हास्याने उजळते आणि करुणेने तिची दृष्टी मृदु आहे। तिच्या करांत पाश व अंकुश, तसेच इक्षुचाप (ऊसधनुष्य) आणि पुष्पबाण आहेत।

Verse 51

रत्नपात्रं सीधुपूर्णं वरदं बिभ्रतीं करैः । ततः प्रयोगान्कुर्वीत सिद्धे मत्रे तु साधकः ॥ ५१ ॥

देवी आपल्या करांत वरद-मुद्रा आणि सीधूने परिपूर्ण रत्नपात्र धारण करते. मंत्र सिद्ध झाल्यावर साधकाने पुढे विधिपूर्वक प्रयोग करावेत।

Verse 52

तृतीयामथ वक्ष्यामि नाम्ना तु भगमालिनी । कामेश्वर्यादिरादिः स्याद्रसश्चापस्थिरारसः ॥ ५२ ॥

आता मी तृतीय विन्यास सांगतो, जो ‘भगमालिनी’ या नावाने प्रसिद्ध आहे। याची आद्य देवता ‘कामेश्वरी’ असून याचा रस ‘चाप-स्थिर रस’ या क्रमाने कथित आहे।

Verse 53

धरायुक्सचरा पश्चात्स्थिरा पश्चाद्रसः स्मृतः । स्थिराशून्येऽग्निसंयुक्ते रसः स्यात्तदनंतरम् ॥ ५३ ॥

‘धरायुक्त सचर’ नंतर ‘स्थिरा’ असे सांगितले आहे; आणि स्थिरा नंतर ‘रस’ स्मरणीय आहे। स्थिरा पूर्वगुणशून्य होऊन अग्निसंयुक्त झाली की तत्क्षणी ती ‘रस’ होते।

Verse 54

स्थिरा भूसहिता गोत्रा सदाहोऽग्निरसः स्थिरा । नभश्च मरुता युक्तं रसवर्णसमन्वितम् ॥ ५४ ॥

पृथ्वी स्थिर व सघन असून गोत्रधारिणी आहे। अग्नी सदैव दाहक असून रस हे त्याचे स्वभावलक्षण आहे। आकाशही वायूसह संयुक्त होऊन रस व वर्ण यांनी युक्त होते।

Verse 55

ततो रसः स्थिरा पश्चान्मरुता सह योजिता । अंबहंसचरोऽथिक्तो रसोऽथ स्यात्स्थिरा पुनः ॥ ५५ ॥

त्यानंतर रस स्थिर होतो; मग तो वायूच्या गतीसह संयुक्त होतो। पुढे पाण्यात हंसासारखा विचरत तो तीव्र होतो; आणि तोच रस पुन्हा स्थिर होतो।

Verse 56

स्थिराधरान्विता हंसो व्याप्तेन च चरेण च । रसः स्थिरा ततो व्याप्तं भूयुतं शून्यमग्नियुक् ॥ ५६ ॥

हंस (अंतरात्मा) स्थिर आधाराने युक्त असून तो व्याप्त आणि चर—दोन्हींत संचार करतो। रस स्थिर आहे; त्यातून व्याप्त अवस्था उत्पन्न होते—बहुल, शून्यासारखी, आणि अग्नियुक्त।

Verse 57

रसः स्थिरा ततः साग्निशून्यं तवियुतो मरुत् । रयः शून्यं चाग्नियुतं हृदाहंसाच्च तत्परम् ॥ ५७ ॥

‘रस’ स्थिर होतो; नंतर अग्निरहित शून्य ‘तवि’युक्त होऊन ‘मरुत्’ असे म्हणतात. ‘रयः’ शून्य आहे; आणि अग्नीने संयुक्त झाल्यावर ‘हृदाहंस’ असे रूप होते. त्यातून पुढील फल प्राप्त होते॥

Verse 58

रसः स्थिरांबु च वियत्स्वयुतं प्राण एव च । दाहोऽग्रियुग्रसस्तस्मास्थिराक्ष्मा दाहसंयुता । सचरः स्याज्जवीपूर्वविद्या तर्तीयतः क्रमात् ॥ ५८ ॥

रस, स्थिर जल आणि आकाश—हे प्राणासह सांगितले आहेत; मग दाह येतो—सर्व ग्रास करणारा अग्नी. त्यातून उष्णतेसह स्थिर रूपे उत्पन्न होतात. अशा रीतीने सचरत्वासह क्रम तिसऱ्या विभागात, पूर्वविद्येप्रमाणे, पुढे जातो॥

Verse 59

चतुष्टयमथार्णानां रसस्तदनु च स्थिरा । हृदंबुयुक् क्ष्मया दाहः सचरः स्याज्जवी च हृत् ॥ ५९ ॥

यानंतर समुद्रांसाठी चारचे समूह; मग ‘र’ (रस), त्यानंतर ‘स्थि’ आणि ‘रा’। ‘हृद्’ व ‘अंबु’युक्त, आणि ‘क्ष्मा’ जोडल्यास ‘दाह’ होतो; ‘चर’ जोडल्यास ‘सचर’ आणि ‘जवी’ जोडल्यास ‘हृत्’ होते॥

Verse 60

दाहोंऽबुमरुता युक्तो व्योम्नि साग्निरसस्तुतः । स्थिरा तु मरुता युक्ता शून्यं साग्निनभश्चरौ ॥ ६० ॥

‘दाहों’ हा नाद जल व वायूसह युक्त होऊन, आकाशात अग्निसहित रस-स्वरूप म्हणून प्रतिष्ठित होतो. पण तोच स्थिर होऊन वायूसह युक्त झाला तर ‘शून्य’ होतो; अशा रीतीने तो नभात विचरताना अग्नी व आकाशासह राहतो॥

Verse 61

हंसो व्याप्तमरुद्युक्तः शून्यं व्याप्तमतोंऽबु च । दाहो गोत्राचरयुता तथा दाहस्तथा रयः ॥ ६१ ॥

हंस (परमात्मा) चलत्या वाऱ्याने व्याप्त आहे; शून्यही व्याप्त आहे आणि जलही. गोत्र व आचाराच्या गतीसह दाह आहे; तसेच दाह आहे आणि तसेच रयः—प्रवाहस्वरूप प्रेरणा आहेत॥

Verse 62

हृद्धरासहितं दाहरयौ चरसमन्वितौ । रसः स्थिरा ततः प्राणो रसाग्निसहितो भवेत् ॥ ६२ ॥

हृदय व त्याला धारण करणाऱ्या धारांसह संयोग झाला आणि जठराग्नी चळवळीने युक्त झाला, तेव्हा देहातील रस स्थिर होतो; नंतर प्राण रस व अग्नीने युक्त होतो।

Verse 63

शून्ययुग्मं चरयुतं ततः पूर्वमतः परम् । शून्ययुग्मं च गोत्रा स्याद्वाहयुक्तांबुना चरः ॥ ६३ ॥

शून्याची जोडी घेऊन त्यात ‘चर’ने दर्शविलेली संख्या जोडा; मग त्यातून क्रमाने पूर्व व पर घ्या. शून्य-युग्माला ‘गोत्र’ म्हणतात; आणि ‘चर’ ‘वाह’ व ‘अंबु’ यांच्याशी युक्त होऊन अभिप्रेत मूल्य देतो।

Verse 64

प्राणो रसा चरयुतो गोत्रव्यसिमतः परम् । गोत्रादाहमरुद्युक्ता त्वंबुन्यासमतो भवेत् ॥ ६४ ॥

रस व चरयुक्त प्राण गोत्राच्या सीमांपलीकडे परम मानला आहे. गोत्रभावातून ‘अहम्’ची वृत्ती वायूंनी युक्त होऊन उठते; त्याच्यामुळे जलात ‘त्वं’-न्यास (त्वं-भू-न्यास) सिद्ध होतो।

Verse 65

युक्तोनांभश्च भूयुक्तं वाश्चरेण समन्वितम् । ग्रासो धरायुतः पश्चाद्रसः शक्त्या समन्वितः ॥ ६५ ॥

जेव्हा जलतत्त्व योग्य रीतीने भूतत्त्व (पृथ्वी) यांच्याशी जोडले जाते आणि वायु चळवळ (चर) यांच्याशी संयुक्त होतो, तेव्हा पृथ्वीतत्त्वासह ‘ग्रास’ (ग्रहण/भक्षण) उत्पन्न होतो; नंतर शक्तियुक्त ‘रस’ प्रकटतो।

Verse 66

ग्रासो भूसहितो विप्र रसो व्याप्तं ततश्च हृत् । दाहोनांबु च हृत्पश्चाद्रयेंऽबुमरुदन्वितः ॥ ६६ ॥

हे विप्र! ग्रास (अन्नग्रहण) पृथ्वीतत्त्वासह रसाने व्यापला जातो; मग तो हृदयापर्यंत नेला जातो. त्यानंतर दाह (पचनताप) व जलतत्त्व कार्य करतात; आणि हृदयानंतर तो जल व वायूसह वेगाने पुढे जातो।

Verse 67

शून्यं च केवलं चैव रसश्च सचरस्थिरा । वियदंबुयुतं दाहस्त्वग्नियुक्सयुतः शुचिः ॥ ६७ ॥

(या तांत्रिक संज्ञा आहेत:) ‘शून्य’ आणि ‘केवल’; ‘रस’—सर्व चर-अचरांसह; ‘आकाश-जलयुक्त’; ‘दाह’—अग्नियुक्त; आणि ‘शुचि’—पवित्र।

Verse 68

भूमी रसाक्ष्मास्वयुता पंचैकांतरिताः स्थिराः । तदंतरित बीजानि स्वसंयुक्तानि पंच वै ॥ ६८ ॥

पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू आणि आकाश—ही पाच तत्त्वे दृढपणे स्थिर असून एकाआड एक अशा क्रमाने ठेवलेली आहेत. त्यांच्या मध्ये पाच ‘बीज’ (सूक्ष्म कारणे) आहेत, प्रत्येक आपापल्या तत्त्वाशी संयुक्त.

Verse 69

तानि क्रमाज्ज्यासचरो रसो भूश्च नभोयुता । हंसश्चरयुतो द्विः स्यात्ततः प्राणो रसाग्नियुक् ॥ ६९ ॥

क्रमाने हे निष्पन्न होतात—प्रथम ‘ज्यासचर’, नंतर ‘रस’; मग ‘भू’ जी ‘नभ’ (आकाश) युक्त आहे. ‘हंस’ ‘चर’ सोबत संयुक्त झाला की तो द्विगुणित होतो; त्यानंतर ‘प्राण’ येतो, जो ‘रस’ व ‘अग्नी’ युक्त असतो.

Verse 70

शून्ययुग्मं चरयुतं हृद्दाहोंबुमरुद्युतः । व्योमाग्निसहितं पश्चाद्रसश्च मरुता स्थिरा ॥ ७० ॥

‘चर’युक्त शून्य-युग्म घ्या; मग हृदय-दाह, जल आणि वायू यांनी सूचित समूह घ्या. त्यानंतर व्योम व अग्नी युक्त भाग जोडा; आणि मग ‘रस’—ज्यात वायू स्थिर (ध्रुव) राहतो.

Verse 71

शून्यं साग्निनभश्चैव चरेण सहितं तथा । अंबु पश्चाद्वियत्तस्मान्नभश्च मरुदन्वितम् ॥ ७१ ॥

शून्यातून अग्नी-युक्त आकाश उत्पन्न होते; तसेच ते ‘चर’सहितही संयुक्त असते. मग जल येते; आणि त्यातून पुन्हा आकाश प्रकट होते—आता वायूसह.

Verse 72

शून्यं व्याप्तं च दद्युक्तं रयदाहस्ववह्निभिः । हंसः सदाहोंबगुरसा चरस्वैः संयुतो भवेत् ॥ ७२ ॥

“शून्य” व “व्याप्त” हे शब्द “दद्युक्त” यांसह, तसेच ‘रय’, ‘दाह’, ‘स्व’ आणि ‘वह्नि’ या ध्वनींसह जोडल्यास, ‘सदाहोम्बगुरसा’ व ‘चरस्वै’ या क्रमाने संयुक्त असे तांत्रिक रूप “हंस” सिद्ध होते।

Verse 73

हंसः सदाहवह्निस्वैर्युक्तमंत्यमुदीरितम् । सप्तत्रिंशच्छतार्णैः स्यान्नित्या सौभागमालिनी ॥ ७३ ॥

“हंस” हा मंत्र ‘सदा’, ‘हव’, ‘वह्नि’ आणि ‘स्वै’ यांसह संयुक्त अंतिम उच्चारासहित, ३७०० अक्षरांच्या माळारूप जपाने उच्चारला असता, तो नित्य फल देणारी “सौभाग्य-मालिनी” ठरतो।

Verse 74

अंगानि मंत्रवर्णैः स्युराद्येन हृदुदीरितम् । ततश्चतृर्भिः शीर्षं स्याच्छिखा त्रिभिरुदीरिता ॥ ७४ ॥

मंत्रातील अक्षरांनी अंगन्यास करावा. पहिल्या अक्षराने हृदयाचे आवाहन करून स्पर्श करावा; नंतर चार अक्षरांनी शिरोन्यास करावा; आणि तीन अक्षरांनी शिखान्यास करावा—असा विधी आहे।

Verse 75

गुणवेदाक्षरैः शेषाण्यंगानि षडिति क्रमात् । अरुणामरुणाकल्पां सुंदरीं सुस्मिताननाम् ॥ ७५ ॥

नंतर गुण व वेद दर्शविणाऱ्या अक्षरांनी क्रमाने उरलेल्या सहा अंगांचा न्यास करावा. त्यानंतर देवीचे ध्यान करावे—अरुणवर्णा, उषेसारखी दीप्त, सुंदरी आणि सौम्य हास्ययुक्त मुख असलेली।

Verse 76

त्रिनेत्रां बाहुभिः षड्भिरुपेतां कमलासनाम् । कह्लारपाशपुंड्रेक्षुकोदंडान्वामबाहुभिः ॥ ७६ ॥

तिचे ध्यान करावे—त्रिनेत्री, षड्भुजा, कमलासनावर विराजमान; आणि डाव्या हातांत नीलकमळ, पाश, ऊसाचा दंड व धनुष्य धारण करणारी।

Verse 77

दधानां दक्षिणैः पद्ममंकुशं पुष्पसायकम् । तथाविधाभिः परितो युतां शक्तिगणैः स्तुतैः ॥ ७७ ॥

ती आपल्या उजव्या हातांत कमळ, अंकुश व पुष्पबाण धारण करते; तशाच प्रकारच्या स्तुत्य शक्तिगणांनी ती सर्व बाजूंनी वेढलेली असते।

Verse 78

अक्षरोक्ताभिरन्याभिः स्मरोन्मादमदात्मभिः । एषा तृतीया कथिता वनिता जनमोहिनी ॥ ७८ ॥

अक्षराक्षर उच्चारलेल्या इतर वचनांनी—ज्यांचा स्वभाव काम, उन्माद व मद आहे—ही तिसरी स्त्री सांगितली आहे, जी लोकांना मोहात पाडणारी आहे।

Verse 79

चतुर्थीं श्रृणु विप्रेन्द्र नित्यक्लिन्नासमाह्वयाम् । हंसस्तु दाहवह्निस्वैर्युक्तः प्रथममुच्यते ॥ ७९ ॥

हे विप्रश्रेष्ठ, आता ‘नित्यक्लिन्ना’ नावाची चौथी श्रेणी ऐक. यात प्रथम ‘हंस’ सांगितला आहे, जो दाहाग्नी व स्वैर्ययुक्त आहे।

Verse 80

कामेश्वर्यास्तृतीयादिवर्णानामष्टकं भवेत् । हृदंबुमरुता युक्तः स एवैकादशाक्षरः ॥ ८० ॥

कामेश्वरीच्या मंत्रातील तृतीय व पुढील वर्णांपासून आठ अक्षरांचा समूह होतो. ‘हृद्’, ‘अंबु’ आणि ‘मरुत्’ यांसह तोच एकादशाक्षरी मंत्र बनतो।

Verse 81

एकादशाक्षरी चेयं विद्यार्णैरंगकल्पनम् । आद्येन मन्त्रवर्णेन हृदयं समुदीरितम् ॥ ८१ ॥

ही एकादशाक्षरी विद्या आहे; तिची अंग-न्यासकल्पना विद्यार्णवांनी करावी. मंत्राच्या आद्य वर्णाने ‘हृदय’ उच्चारून स्थापना करावी।

Verse 82

द्वाभ्यां द्वाभ्यां तु शेषाणि अंगानि परिकल्पयेत् । न्यसेदंगुष्ठमूलादिकनिष्ठाग्रांतमूर्द्ध्वगम् ॥ ८२ ॥

मग दोन-दोन बोटांनी उरलेल्या अंगांचा न्यास करावा. अंगठ्याच्या मुळापासून वरच्या क्रमाने, करंगळीच्या टोकापर्यंत मंत्र न्यासावा.

Verse 83

शेषं तद्वलये न्यस्य हृद्दृक्छ्रोत्रे नसोर्द्वयोः । त्वचि ध्वजे च पायौ च पादयो रर्णकान्न्यसेत् ॥ ८३ ॥

उरलेले (अक्षर/भाग) अनामिकेत न्यासून, मग हृदय, नेत्र, श्रोत्र व दोन्ही नासिकांवर न्यास करावा. तसेच त्वचा, ध्वज, पायु आणि पादांवरही नियत अक्षरांचा न्यास करावा.

Verse 84

अरुणामरुणाकल्पामरुणांशुकधारिणीम् । अरुणस्रग्विलेपां तां चारुस्मेरमुखांबुजाम् ॥ ८४ ॥

मी अरुणा देवीचे ध्यान करतो—ती अरुणवर्णी, अरुण अलंकारांनी शोभित, अरुण वस्त्रे धारण करणारी, अरुण माळा व अरुण लेपाने विभूषित; तिचे मुखकमळ सुंदर मंद हास्याने उजळलेले आहे.

Verse 85

नेत्रत्रयोल्लसद्वक्त्रां भालेघर्मांबुमौक्तिके । विराजमानां मुकुटलसदर्द्धेंदुशेखराम् ॥ ८५ ॥

तिचे मुख त्रिनेत्रांनी उजळलेले आहे; कपाळावर घामबिंदूंनी जणू मोत्यांसारखी प्रभा चमकते; आणि तिच्या मुकुटावर तेजस्वी अर्धचंद्र-शेखर शोभून दिसतो.

Verse 86

चतुर्भिर्बाहुभिः पाशमंकुशं पानपात्रकम् । अभयं बिभ्रतीं पद्ममध्यासीनां मदालसाम् ॥ ८६ ॥

ती चार भुजांनी पाश, अंकुश, पानपात्र आणि अभयमुद्रा धारण करते. ती पद्माच्या मध्यभागी आसनस्थ असून दिव्य मदाने मंदगती, मदालस भासते.

Verse 87

ध्यात्वैवं पूजयेन्नित्यक्किन्नां नित्यां स्वशक्तिभिः । पुण्या चतुर्थी गदिता नित्याक्किन्नाह्वया मुने ॥ ८७ ॥

अशा प्रकारे ध्यान करून आपल्या शक्तीनुसार नित्याक्लिन्ना—त्या नित्य देवीची—नित्य पूजा करावी. हे मुने, ही पुण्यदायी चतुर्थी ‘नित्याक्लिन्ना’ या नावाने सांगितली आहे.

Verse 88

वनिता नवनीतस्य दाविकाग्निर्जयादिना । भूः स्वेन युक्ता प्रथमं प्राणो दाहेन तद्युतः ॥ ८८ ॥

स्त्री नवनीतासारखी आहे; आणि दावाग्नी जय-आदि प्रभावाने तिला दग्ध करतो. ‘भू’ तत्त्व प्रथम, स्वगुणयुक्त; आणि प्राण दाहशक्तीने युक्त होऊन त्या तेजाने प्रकाशतो.

Verse 89

रसो दाहेन तद्युक्तं प्रभादाहेन तद्युता । ज्या च दाहेन तद्युक्ता नित्याक्लिन्नांतगद्वयम् ॥ ८९ ॥

‘रस’ हा ‘दाह’ याच्याशी जोडावा; ‘प्रभा’ ही ‘प्रभा-दाह’ याच्याशी तशीच जोडावी; आणि ‘ज्या’ हाही ‘दाह’ याच्याशी संयुक्त करावा—अशा रीतीने ‘नित्याक्लिन्ना’अंती समाप्त होणारी दोन पदे सिद्ध होतात.

Verse 90

एषा नवाक्षरी नित्या भेरुण्डा सर्वसिद्धिदा । प्रणवं ठद्वयं त्यक्त्वा मध्यस्थैः षड्भिरक्षरैः ॥ ९० ॥

हा नित्य नवाक्षरी मंत्र ‘भेरुण्डा’ म्हणून प्रसिद्ध असून सर्वसिद्धी देणारा आहे. प्रणव ‘ॐ’ आणि ‘ठ’ ही दोन अक्षरे वगळून, मधल्या सहा अक्षरांनी मंत्राचा विन्यास करावा.

Verse 91

षडंगानि प्रकुर्वीत वर्णन्यासं ततः परम् । रंध्राद्यामुखकंठेषु हन्नाभ्यां धारयद्वयम् ॥ ९१ ॥

प्रथम षडंग-न्यास करावा, त्यानंतर वर्ण-न्यास करावा. मग रंध्रे, मुख आणि कंठ येथे ‘ह’ व ‘न’ ही दोन बीजाक्षरे धारण (मानसिक स्थापना) करावी.

Verse 92

न्यसेन्मंत्रार्णनवकं मातृकान्यासपूर्वकम् । अथ ध्यानं प्रवक्ष्यामि देव्याः सर्वार्थसिद्धिदम् ॥ ९२ ॥

प्रथम मातृका-न्यास करून मग नऊ मंत्राक्षरांचा न्यास करावा। आता मी देवीचे ते ध्यान सांगतो, जे सर्वार्थसिद्धी देणारे आहे।

Verse 93

तप्तकांचनसंकाशदेहां नेत्रत्रयान्विताम् । चारुस्मितां चितमुखीं दिव्यालंकारभूषिताम् ॥ ९३ ॥

तिचे देह तेजस्वी सुवर्णासारखे दीप्त होते; ती त्रिनेत्री, मनोहर हास्ययुक्त, तेजोमय मुखवाली आणि दिव्य अलंकारांनी भूषित होती।

Verse 94

ताटंकहारकेयूररत्नस्तबकमंडिताम् । रसनानूपुरोर्म्यादिभूषणैरतिसुन्दरीम् ॥ ९४ ॥

ती ताटंक, हार, केयूर व रत्नस्तबकांनी मंडित होती; रत्नजडित करधनी, नूपुर, अंगठी इत्यादी भूषणांनी सजलेली अतिसुंदरी होती।

Verse 95

पाशांकुशौ चर्मखङ्गौ गदावह्निधनुःशरान् । करैर्दधानामासीना पूजायां मत्पसस्थिताम् ॥ ९५ ॥

ती हातांत पाश व अंकुश, ढाल व खड्ग, गदा, अग्नी, धनुष्य व बाण धारण करून पूजेसाठी आसनस्थ, माझ्या परम पदात प्रतिष्ठित होती।

Verse 96

शक्तीश्च तत्समाकारतेजोहेतिभिरन्विताः । पूजयेत्तद्वदभितः स्मितास्या विजयादिकाः ॥ ९६ ॥

त्याच्यासारख्या रूप-तेज व आयुधांनी युक्त अशा शक्तींचेही पूजन करावे. तसेच सभोवती विजयादि स्मितमुखी देवतांचेही पूजन करावे।

Verse 97

पंचमीय समाख्याता भेरुंडाख्या मुनीश्वर । यस्याः स्मरणतो नश्येद्गरलं त्रिविधं क्षणात् ॥ ९७ ॥

हे मुनीश्वर! पञ्चमी विद्या ‘भेरुंडा’ अशी सांगितली आहे; तिचे केवळ स्मरण केले तरी त्रिविध विष क्षणात नष्ट होते।

Verse 98

या तु षष्ठी द्विजश्रेष्ठ सा नित्या वह्निवासिनी । तद्विधानं श्रृणुष्वाद्य साधकानां सुसिद्धिदम् ॥ ९८ ॥

हे द्विजश्रेष्ठ! जी षष्ठी आहे ती नित्य असून पवित्र अग्नीत वास करते. आता तिचे विधान ऐक, जे साधकांना उत्तम सिद्धी देणारे आहे।

Verse 99

भेरुंडाद्यमिहाद्यं स्यान्नित्यक्लिन्नाद्यनंतरम् । ततोंऽबुशून्ये हंसाग्निह्युत्तमंबुमरुद्युतम् ॥ ९९ ॥

येथे क्रम ‘भेरुंड’ पासून सुरू होतो; त्यानंतर लगेच ‘नित्यक्लिन्न’ पासून आरंभ होणारा येतो. मग ‘अंबु-शून्य’ मध्ये ‘हंस’ व ‘अग्नि’; आणि पुढे ‘उत्तम अंबु’ व ‘मरुत्’ युक्त (समूह) सांगितला आहे।

Verse 100

हृदग्निना युतं शून्यं व्याप्तेन शुचिना च युक् । शून्यं नभः शक्तियुतं नवार्णेयमुदाहृता ॥ १०० ॥

हृदयाग्नीने युक्त ‘शून्य’, तसेच सर्वव्यापी शुचिने संयुक्त ‘शून्य’; आणि शक्तियुक्त ‘नभः-शून्य’—यालाच नवाक्षरी (नवार्ण) असे म्हटले आहे।

Verse 101

विद्या द्वितीयबीजेन स्वरान्दीर्घान्नियोजयेत् । मायांतान्षड्भिरेवां गान्याचरेत्सकरांगयोः ॥ १०१ ॥

या विद्येत द्वितीय बीजाने स्वर दीर्घ करावेत; आणि ‘माया’न्त वर्णांचा जप षडंगांसह, तसेच ‘क’ व ‘र’ अङ्गांसह विधिपूर्वक करावा।

Verse 102

नवाक्षराणि विद्याया नवरंध्रेषु विन्यसेत् । व्यापकं च समस्तेन कुर्यादेवात्मसिद्धये ॥ १०२ ॥

विद्येची नवाक्षरे देहाच्या नवरंध्रांत न्यास करावा। तिला सर्वव्यापी समग्र रूपाने ध्यान करून आत्मसिद्धी साधावी॥

Verse 103

सर्वास्वपि च विद्यासु व्यापकन्यासमाचरेत् । तप्तकांचनसंकाशां नवयौवनसुन्दरीम् ॥ १०३ ॥

सर्व विद्यांमध्येही व्यापक न्यास करावा. तप्त सुवर्णासारखी तेजस्वी, नवयौवनाची सुंदरी अशी तिची ध्यानधारणा करावी॥

Verse 104

चारुस्मेरमुखांभोजां विलसन्नयनत्रयाम् । अष्टाभिर्बाहुभिर्युक्तां माणिक्याभरणोज्ज्वलाम् ॥ १०४ ॥

तिचे मुखकमळ मधुर स्मिताने शोभे, त्रिनेत्र तेजस्वी झळकत. अष्टभुजा, माणिक्याभरणांनी ती उज्ज्वल दिसे॥

Verse 105

पद्मरागकिरीटांशुसंभेदारुणितांबराम् । पीतकौशेयवसनां रत्नमंजीरमेखलाम् ॥ १०५ ॥

पद्मरागमणिजडित किरीटाच्या किरणांच्या मिश्र तेजाने तिचे अंबर अरुण झाले. ती पीत कौशेय वस्त्रधारी, रत्नमय पैंजण व मेखलेने विभूषित होती॥

Verse 106

रक्तमौक्तिकसकंभिन्नस्तबकाभरणोज्ज्वलाम् । रत्नाब्जकंबुपुंड्रेक्षुचापपूर्णेन्दुमंडलम् ॥ १०६ ॥

रक्त मौक्तिकांनी जडित गुच्छाकार आभरणांनी ती उज्ज्वल होती. रत्नपद्म, शंख, वैष्णव पुण्ड्र, इक्षुचाप व पूर्णचंद्रमंडल अशी चिन्हे ती धारण करी॥

Verse 107

दधानां बाहुभिर्वामैः कह्लारं हेमश्रृंगकम् । पुष्पेषुं मातुलिंगं च दधानां दक्षिणैः करैः ॥ १०७ ॥

ती आपल्या डाव्या भुजांत कह्लार-कमळ व सुवर्ण-शृंगयुक्त चिन्ह धारण करते; आणि उजव्या हातांनी पुष्पबाण व मातुलिंग (बीजपूरक) फळ धारण करते ॥१०७॥

Verse 108

स्वस्वनामाभिरभितः शक्तिभिः परिवारिताम् । एवं ध्यात्वार्चयेद्वह्निवासिनीं वह्निविग्रहम् ॥ १०८ ॥

स्वस्व नामांनी प्रसिद्ध अशा शक्तींनी सर्व बाजूंनी वेढलेल्या, अग्निवासिनी—अग्निरूप विग्रह असलेल्या देवीचे असे ध्यान करून तिची पूजा करावी ॥१०८॥

Verse 109

यस्याः स्मरपतो वश्यं जायते भुवनत्रयम् । अथ या सप्तमी नित्या महावज्रेश्वरी मुने ॥ १०९ ॥

जिचे केवळ स्मरण केले असता त्रिभुवन वश होते—हे मुने—ती नित्य स्थित सप्तमी ‘महावज्रेश्वरी’ म्हणून प्रसिद्ध आहे ॥१०९॥

Verse 110

तस्या विद्यां प्रवक्ष्यामि साधकानां सुसिद्धिदाम् । द्वितीयं वह्विवासिन्या नित्यक्लिन्ना चतुर्थकम् ॥ ११० ॥

आता मी तिची ती विद्या सांगतो, जी साधकांना उत्तम सिद्धी देणारी आहे. तिचे दुसरे रूप ‘वह्निवासिनी’ आणि चौथे ‘नित्यक्लिन्ना’ असे म्हणतात ॥११०॥

Verse 111

पंचमं भगमालाद्यं भेरुंडाया द्वितीयकम् । नित्यक्लिन्नाद्वितीयं च तृतीयं षष्ठसप्तमौ ॥ १११ ॥

पाचवे (विद्या/मंत्र) ‘भगमाला’पासून आरंभ होते; दुसरा समूह ‘भेरुंडा’चा आहे. ‘नित्यक्लिन्ना’पासून दुसरे व तिसरे; तसेच क्रमाने सहावे व सातवेही घ्यावे ॥१११॥

Verse 112

अष्टमं नवमं चापि पूर्वं स्यादंतिमं पुनः । द्वयमेकैकमथ च द्वयद्वयमथ द्वयम् ॥ ११२ ॥

आठवे व नववे प्रथम ठेवावेत, आणि पुन्हा त्यानंतर अंतिम येतो. मग दोन एकत्र, मग एकेक करून; पुढे जोड्यांच्या जोड्या, आणि शेवटी पुन्हा एक जोडा ठेवावा.

Verse 113

मायया पुटितं कृत्वा कुर्यादंगानि षट् क्रमात् । प्रत्येकं शक्तिपुटुतैर्मंत्रार्णैर्दशभिर्न्यसेत् ॥ ११३ ॥

प्रथम ‘माया’ने पुटित (सीलबद्ध/रक्षित) करून, क्रमाने षडंग-कर्म करावे. आणि प्रत्येक अंगावर शक्तिपुटयुक्त दहा मंत्राक्षरांचा न्यास करावा.

Verse 114

दृक्छ्रोत्रनासावाग्वक्षोनाभिगुह्येषु च क्रमात् । रक्तां रक्तांबरां रक्तगंघमालाविभूषणाम् ॥ ११४ ॥

मग क्रमाने डोळे, कान, नाक, वाणी, वक्ष, नाभी व गुह्य-प्रदेश येथे—तिला रक्तवर्णा, रक्तवस्त्रधारिणी, रक्तगंधाने सुगंधित, रक्तमाळा व अलंकारांनी विभूषित देवी म्हणून ध्यान करावे.

Verse 115

चतुर्भुजां त्रिनयनां माणिक्यमुकुटोज्ज्वलाम् । पाशांकुशामिक्षुचापं दाडिमीशायकं तथा ॥ ११५ ॥

तिला चतुर्भुजा, त्रिनयना, माणिक्यजडित मुकुटाने उज्ज्वल अशी ध्यान करावे—जी पाश व अंकुश धारण करते, तसेच इक्षुचाप व दाडिमी-बाणही धारण करते.

Verse 116

दधानां बाहुभिर्नेत्रैर्दयासुप्रीतिशीतलैः । पश्यंती साधके अस्त्रषट्कोणाब्जमहीपुरे ॥ ११६ ॥

दिव्य बाहू धारण करून, दया व अतिस्नेहाने शीतल नेत्रांनी युक्त ती देवी—षट्कोणयुक्त कमलाकार पवित्र भूमिपुरात, अस्त्र-विन्यासासह, साधकाकडे कृपादृष्टीने पाहते.

Verse 117

चक्रमध्ये सुखासीनां स्मेरवक्त्रसरोरुहाम् । शक्तिभिः स्वस्वरूपाभिरावृतां पीतमध्यगाम् ॥ ११७ ॥

पवित्र चक्राच्या मध्यभागी ती सुखासीन विराजते; तिचे मुखकमळ मंदस्मिताने शोभते. ती आपल्या-आपल्या स्वरूपशक्तींनी वेढलेली असून सुवर्णवर्ण कटिभागाने उजळते.

Verse 118

सिंहासनेऽभितः प्रेंखत्पोतस्थाभिश्च शक्तिभिः । वृतां ताभिर्विनोदानि यातायातादिभिः सदा ॥ ११८ ॥

सिंहासनाभोवती ती सदैव अशा शक्तींनी वेढलेली असते, ज्या झुलत्या नौकासदृश आसनांवर स्थित असतात. त्या सतत येणे-जाणे, शोभायात्रा इत्यादी विनोद घडवीत राहतात.

Verse 119

कुर्वाणामरुणांभोधौ चिंतयेन्मन्त्रनायकम् । एषा तु सप्तमीप्रोक्ता दूतिं चाप्यष्टमीं श्रृणु ॥ ११९ ॥

ही साधना करीत असता साधकाने अरुण-प्रभामय समुद्रात स्थित मंत्रनायक (प्रभू) यांचे ध्यान करावे. ही सातवी विधी सांगितली आहे; आता आठवी ‘दूती’ही ऐक.

Verse 120

वज्रेश्वर्याद्यमाद्यं स्याद्वियदग्नियुतं ततः । अंबु स्यान्मरुता युक्तं गोत्रा क्ष्मासंयुता ततः ॥ १२० ॥

प्रथम ‘वज्रेश्वरी’ने आरंभ होणारे बीज असो; नंतर त्यास ‘वियत्’ व ‘अग्नि’ यांचा संयोग करावा. पुढे ‘अंबु’ला ‘मरुत्’सहित जोडावे; मग गोत्र जोडून, शेवटी ‘क्ष्मा’ (पृथ्वी)ने पुन्हा संयुक्त करावे.

Verse 121

रयोव्यासेन शुचिना युतः स्यात्तदनंतरम् । अत्यार्णां वह्निवासिन्या दूती नित्या समीरिताः ॥ १२१ ॥

त्यानंतर शुद्ध ‘रयोव्यास’ याने युक्त करावे. त्या क्रमाने अग्निवासी ‘दूती’ हिला ‘नित्या’—सदैव उपस्थित—असे सांगितले आहे.

Verse 122

षड्दीर्घस्वरयुक्तेन विद्यायाः स्यात्षडंगकम् । तेनैव पुटितैरर्णैर्न्यसेच्छ्रोत्रादिपञ्चसु ॥ १२२ ॥

सहा दीर्घ स्वरांनी युक्त झाल्यावर ही विद्या षडंगरूप होते. त्याच पुटित अक्षरांनी श्रोत्रादी पाच इंद्रिय-केंद्रांवर न्यास करावा.

Verse 123

षष्ठकं नसि विन्यस्य व्यापकं विद्यया न्यसेत् । निदाघकालमध्याह्नदिवाकरसमप्रभाम् ॥ १२३ ॥

षष्ठक नासिकेवर विन्यस्त करून, विद्येने व्यापक तत्त्वाचा न्यास करावा. ग्रीष्मातील मध्याह्न सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असे ध्यान करावे.

Verse 124

नवरत्नकिरीटां च त्रीक्षणामरुणांबराम् । नानाभरणसंभिन्नदेहकांतिविराजिताम् ॥ १२४ ॥

नवरत्नजडित किरीट धारण केलेली, त्रिनेत्री, अरुण वस्त्रांनी विभूषित—नाना अलंकारांनी युक्त देहकांतीने ती विराजमान होती.

Verse 125

शुचिस्मितामष्टभुजा स्तूयमानां महर्षिभिः । पाशं खेटं गदां रत्नचषकं वामबाहुभिः ॥ १२५ ॥

शुद्ध स्मिताने युक्त, अष्टभुजा, महर्षींनी स्तुत—डाव्या भुजांत पाश, खेटक, गदा आणि रत्नजडित चषक धारण केले होते.

Verse 126

दक्षिणैरंकुशं खड्गं कट्टारं कमलं तथा । दधानां साधकाभीष्टदानोद्यमसमन्विताम् ॥ १२६ ॥

उजव्या भुजांत अंकुश, खड्ग, कट्टार आणि कमळ धारण करून—साधकास अभिष्ट देण्याच्या उद्यमशक्तीने युक्त होती.

Verse 127

ध्यात्वैवं पृनयेद्देवीं दूतीं दुर्न्नीतिनाशिनीम् । इत्येषा कथिता तुभ्यं समस्तापन्निवारिणी ॥ १२७ ॥

अशा प्रकारे ध्यान करून दुर्नीती व कुमार्ग नाश करणाऱ्या देवी-दूतीला प्रसन्न करावे। ही विद्या तुला सांगितली आहे, जी सर्व आपत्तींचे निवारण करते।

Verse 128

श्रीकरी शिवतावासकारिणी सर्वसिद्धिदा । अथ ते नवमीं नित्यां त्वरितां नाम नारद ॥ १२८ ॥

ती श्री देणारी, शुभ शिवभावाचा वास घडविणारी आणि सर्व सिद्धी देणारी आहे। आता हे नारद, ‘त्वरिता’ नावाचे नित्य पाळावयाचे नवमी-व्रत मी तुला सांगतो।

Verse 129

प्रवक्ष्यामि यशोविद्याधनारोग्यसुखप्रदाम् । आद्यं तु वह्निवासिन्या दूत्यादिस्तदनन्तरम् ॥ १२९ ॥

आता मी अशी विद्या सांगतो जी यश, विद्या, धन, आरोग्य व सुख देते। प्रथम ‘वह्निवासिनी’; त्यानंतर क्रमाने ‘दूती’ इत्यादी येतात।

Verse 130

हंसो धरा स्वयं युक्तस्तेजश्चरसमन्वितम् । वायुः प्रभाचरयुता ग्रासशक्तिसमन्वितः ॥ १३० ॥

हंस स्वभावतः धरेशी संयुक्त आहे; तेज (अग्नी) चरत्वाने युक्त आहे; आणि वायु प्रभा व चेष्टा सहित ग्रास करण्याच्या शक्तीने युक्त आहे।

Verse 131

हृदार येण दाहेन वह्निस्वाष्टमं तथा । हंसः क्ष्माखंयुतो ग्रासश्चरयुक्तो द्वितीयकः ॥ १३१ ॥

‘हृदार’जन्य दाहामुळे अग्नीला आठवा म्हटले आहे. तसेच हंसाला ‘द्वितीय’ म्हटले आहे—तो क्ष्मा व आकाशयुक्त असून ग्रास व चर-गतीने युक्त आहे।

Verse 132

द्वितिर्नादयुता नित्या त्वरिता द्वादशाक्षरी । विद्या चतुर्थवर्णादिसप्तभिस्त्वक्षरैस्तथा ॥ १३२ ॥

द्विती नादयुक्त व नित्य आहे. त्वरिता ही द्वादशाक्षरी मंत्र आहे. तसेच ही विद्या चौथ्या वर्णापासून आरंभ होणाऱ्या सात अक्षरांनी बनलेली आहे.

Verse 133

कुर्यादंगानि युग्मार्णैः षट्क्रमेण करांगयोः । शिरोललाटकंठेषु हृन्नाभ्याधारके तथा ॥ १३३ ॥

युग्म अक्षरांनी षट्क्रमाने प्रथम करांगांवर न्यास करावा. नंतर शिर, ललाट व कंठावर, तसेच हृदय, नाभी व आधारावरही न्यास करावा.

Verse 134

ऊरुयुग्मे तथा जानुद्वये जंघाद्वये तथा । पादयुग्मे तथा वर्णान्मंत्रजान्दश विन्यसेत् ॥ १३४ ॥

तसेच उरुयुग्म, दोन्ही गुडघे, दोन्ही जंघा व पादयुग्मावर मंत्रातून उत्पन्न झालेले दहा वर्ण यथाक्रम विन्यसावेत (न्यास करावा).

Verse 135

द्वितीयोपांत्यमध्यस्थैर्मंत्रार्णैरितरैरपि । ताराद्यैः श्रृणु तद्ध्यानं सर्वसिद्धिविधायकम् ॥ १३५ ॥

मंत्रातील द्वितीय, उपान्त्य व मध्यस्थ अक्षरांनी, तसेच तारा-आदि इतर अक्षरांनीही युक्त असे ते ध्यान ऐक; ते सर्व सिद्धी देणारे आहे.

Verse 136

श्यामवर्णशुभाकारां नवयौवनशोभिताम् । द्विद्विक्रमादष्टनागैः कल्पिताभरणोज्ज्वलैः ॥ १३६ ॥

ती श्यामवर्णा, शुभ व सुंदर आकाराची, नवयौवनाच्या शोभेने विभूषित होती; आणि द्विविक्रम व अष्टनागांनी कल्पिलेल्या आभरणांनी उज्ज्वल होती.

Verse 137

ताटंकमंगदं तद्वद्रसना नूपुरं च तैः । विप्रक्षत्रियविट्शूद्रजातिभिर्भीमविग्रहैः ॥ १३७ ॥

त्यांच्याच हातून कर्णभूषण व अंगद, तसेच रासना (करधनी) आणि नूपुर घडविले गेले—ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य व शूद्र या चार वर्णांतील भीषण देहधारी जनांनी।

Verse 138

पल्लवांशुकसंवीतां शिखिपिच्छकृतैः शुभैः । वलयैर्भूषितभुजां माणिक्यमुकुटोज्ज्वलाम् ॥ १३८ ॥

ती कोवळ्या पल्लव-वस्त्रांनी आवृत होती, शुभ मयूरपिच्छ-निर्मित अलंकारांनी सजलेली; वलयांनी तिचे भुजाभाग शोभत होते आणि माणिक्यजडित मुकुटाने ती उजळून निघाली होती।

Verse 139

बर्हिबर्हिकृतापीडां तच्छत्रां तत्पताकिनीम् । गुंजागुणलसद्वक्षः कुचकुंकुममंडलाम् ॥ १३९ ॥

तिच्या शिरी मयूरपिच्छ-निर्मित आपीड होता; तसेच छत्र आणि पताका होत्या. गुंजामाळांनी तिचे वक्षस्थळ झळकत होते आणि कुचांवर कुंकुमाचे मंडल अंकित होते।

Verse 140

त्रिनेत्रां चारुवदनां मंदस्मितमुखांबुजाम् । पाशांकुशवराभीतिलसद्भुजचतुष्टयाम् ॥ १४० ॥

ती त्रिनेत्री, चारुवदना, मंदस्मिताने शोभणारी कमलमुखी आहे; आणि तिच्या चार भुजा पाश, अंकुश, वरमुद्रा व अभयमुद्रा धारण करून तेजस्वी दिसतात।

Verse 141

ध्यात्वैवं तोतलां देवीं पूजयेच्छक्तिभिर्वृताम् । तदग्रस्था लु फट्कारी शरचापकरोज्ज्वला ॥ १४१ ॥

अशा प्रकारे देवी तोतला हिचे ध्यान करून, शक्तींनी परिवृत तिची पूजा करावी. तिच्या अग्रभागी ‘फट्कारी’ ही शक्ति उभी असून, हातात बाण व धनुष्य धारण करून तेजस्वी दिसते।

Verse 142

प्रसीदेत्फलदाने च साधकानां त्वरान्वितां । एषा तु नवमी नित्या त्वरितोक्ता मुनीश्वर ॥ १४२ ॥

त्वरेने साधना करणाऱ्या साधकांना फळ देण्यात ती देवी प्रसन्न होते. हे मुनीश्वर, ही नवमी तिथी नित्यसिद्ध असून ‘त्वरिता-विधी’ म्हणून सांगितली आहे.

Verse 143

विध्नदुःस्वप्रशमनी सर्वाभीष्टप्रदायिनी । शुचिः स्वेन युतस्त्वाद्यो रसावह्निसमन्वितः ॥ १४३ ॥

ती विघ्न व दुःस्वप्नांचे शमन करणारी आणि सर्व अभिष्ट देणारी आहे. ती पवित्र, स्वशक्तियुक्त, आद्यस्वरूपा असून रस, वायु व अग्नीने संयुक्त आहे.

Verse 144

प्राणो द्वितीयः स्वयुतो वनदुच्छक्तिभिः परः । इतीरिता त्र्यक्षराख्या नित्येयं कुलसुंदरी ॥ १४४ ॥

‘प्राण’ हा दुसरा अक्षर, ‘स्व’ युक्त असून ‘वन’ व ‘दु’ यांनी सूचित शक्तींच्या परे (म्हणजे नंतर) ठेवावा. अशा रीतीने त्र्यक्षरी म्हणून प्रसिद्ध नित्य कुलसुंदरी सांगितली आहे.

Verse 145

यस्याः स्मरण मात्रेण सर्वज्ञत्वं प्रजायते । त्रिभिस्तैरुदितैर्मूलवर्णैः कुर्य्यात्षडंगकम् ॥ १४५ ॥

जिच्या केवळ स्मरणाने सर्वज्ञत्व उत्पन्न होते—त्या उच्चारित तीन मूलवर्णांनी षडंग (सहा अंग) विन्यास करावा.

Verse 146

आदिमध्यावसानेषु पूजाजपविधिक्रमात् । प्रत्येक तैस्त्रिभिर्बीजैर्दीर्घस्वरसमन्वितैः ॥ १४६ ॥

पूजा व जपाच्या विधिक्रमाप्रमाणे आरंभी, मध्यभागी व शेवटी—प्रत्येक वेळी त्या तीन बीजांचे दीर्घस्वरयुक्त उच्चारण करून विधी करावा.

Verse 147

कुर्यात्करांगवक्त्राणां न्यासं प्रोक्तं यथाविधि । ऊर्द्ध्वप्राग्दक्षिणोदक्च पश्चिमाधस्नाग्नभिः ॥ १४७ ॥

हात, अंग व मुख यांवर शास्त्रोक्त विधीने न्यास करावा. दिशाक्रमाने ऊर्ध्व, पूर्व, दक्षिण, उत्तर; तसेच पश्चिम व अधः येथेही स्नान व अग्निमंत्रांसह करावा.

Verse 148

सुविनद्यंतरस्थैस्तन्नदात्मसु यथाक्रमम् । आधाररंध्रहृत्स्वेकं द्वितीयं लोचनत्रये ॥ १४८ ॥

नंतर सूक्ष्म नाड्यांत स्थित अंतर्नाद सावधपणे निनादित करून क्रमाने त्या नादरूपांत प्रवृत्त व्हावे. एक न्यास आधार, ब्रह्मरंध्र व हृदय येथे; दुसरा नेत्रत्रयात करावा.

Verse 149

तृतीयं श्रोत्रचिबुके चतुर्थं घ्राणतालुषु । पंचमं चांसनाभीषु ततः पाणिपदद्वये ॥ १४९ ॥

तृतीय न्यास कान व हनुवटी येथे; चतुर्थ नाक व तालू येथे करावा. पंचम खांदे व नाभी येथे; त्यानंतर दोन्ही हात व दोन्ही पाय येथे करावा.

Verse 150

मूलमध्याग्रतो न्यस्येन्नवधा मूलवर्णकैः । लोहितां लोहिताकारशक्तिंबृदनिषेविताम् ॥ १५० ॥

मूळ, मध्य व अग्रभागी मूलवर्णांनी नवधा न्यास करावा. त्यानंतर लालवर्णी, लालरूप शक्तीचा—गणांनी सेवित—ध्यान करावे.

Verse 151

लोहितांशुकभूषास्रग्लेपनां षण्मुखांबुजाम् । अनर्घ्यरत्नघटितमाणिक्यमुकुटोज्वलाम् ॥ १५१ ॥

लाल वस्त्रे परिधान केलेली, अलंकार, माळा व लेपनांनी विभूषित, षण्मुख-अंबुजस्वरूप; अनमोल रत्नांनी जडित माणिक्यमुकुटाने तेजस्वी—तिचे ध्यान करावे.

Verse 152

रत्नस्तबकसंभिन्नलसद्वक्षःस्थलां शुभाम् । कारुण्यानंदपरमा मरुणांबुजविष्टराम् ॥ १५२ ॥

ती शुभ व तेजस्विनी आहे; तिच्या उज्ज्वल वक्षःस्थळी रत्नगुच्छ शोभतात. करुणा व आनंदात परमा, ती कमलासनावर विराजमान आहे.

Verse 153

भुजैर्द्वादशभिर्युक्तां सर्वेषां सर्ववाङ्मयीम् । प्रवालाक्षस्रजं पद्मं कुंडिकां रत्ननिर्मिताम् ॥ १५३ ॥

द्वादश भुजांनी युक्त, सर्व परंपरांची वाणी-विद्या ज्यांचे स्वरूप आहे अशी ती देवी. ती पद्म, प्रवाळ-रुद्राक्षांची स्रक् आणि रत्ननिर्मित कुंडिका धारण करते.

Verse 154

रत्नपूर्णं तु चषकं लुंगीं व्याख्यानमुद्रिकाम् । दधानां दक्षिणैर्वामैः पुस्तकं चारुणोत्पलम् ॥ १५४ ॥

उजव्या हातांनी ती रत्नांनी भरलेला चषक, छोटी पिशवी (लुंगी) आणि व्याख्यान-मुद्रा धारण करते; डाव्या हातांनी पुस्तक व मनोहर उत्पल कमळ धरते.

Verse 155

हैमीं च लेखनीं रत्नमालां कंबुवरं भुजैः । अभितः स्तूयमानां च देवगंधर्वकिन्नरैः ॥ १५५ ॥

भुजांमध्ये ती सुवर्ण लेखणी, रत्नमाळ आणि उत्तम शंख धारण करते; आणि देव, गंधर्व व किन्नर तिची सर्व बाजूंनी स्तुती करीत आहेत.

Verse 156

यक्षराक्षसदैत्यर्षिसिद्धविद्याधरादिभिः । ध्यात्वैवमर्चयेन्नित्यां वाग्लक्ष्मीकान्तिसिद्धये ॥ १५६ ॥

यक्ष, राक्षस, दैत्य, ऋषी, सिद्ध, विद्याधर इत्यादींसह—अशा प्रकारे ध्यान करून—नित्य अर्चन करावे, ज्यायोगे वाणी, लक्ष्मी व कांतीची सिद्धी मिळते.

Verse 157

सितां केवलवाक्सिद्ध्यै लक्ष्म्यै हेमप्रभामपि । धूमाभां वैरिविद्विष्ट्यै मृतये निग्रहाय च ॥ १५७ ॥

श्वेत रूप केवळ वाक्-सिद्धीसाठी उपयोगावे. सुवर्णप्रभ रूप लक्ष्मी-समृद्धीसाठी स्मरावे. धूम्रवर्ण रूप शत्रुनिग्रह, मृत्युप्रयोग व निग्रह/बंधनासाठी जपावे.

Verse 158

नीलां च मूकीकरणे स्मरेत्तत्तदपेक्षया । इत्येषा दशमी नित्या प्रोक्ता ते कुलसुन्दरी ॥ १५८ ॥

कोणाला मूक करण्यासाठी, त्या हेतूने नीलारूपाचे स्मरण करावे. हे कुलसुंदरी, अशी ही नित्य ‘दशमी’ रूपे तुला सांगितली आहेत.

Verse 159

नित्यानित्यां तु दशमीं त्रिकुटां वच्मि सांप्रतम् । हंसश्च हृत्प्राणरसादाहकर्णैः समन्वितः ॥ १५९ ॥

आता मी दशमीचे वर्णन करतो—जी नित्य व अनित्य अशी दोन प्रकारची असून ‘त्रिकुटा’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. ती ‘हंस’ याच्याशीही संयुक्त आहे; हृदय, प्राण, रस, दाह (ताप) आणि कर्ण यांनी युक्त आहे.

Verse 160

विद्यया कुलसुंदर्या योजितः संप्रदायतः । नित्यानित्यत्रिवर्णेयं ष़ड्भिः कूटाक्षरैर्युता ॥ १६० ॥

हा उपदेश ‘कुलसुंदरी’ नावाच्या मंगल विद्येशी युक्त असून संप्रदायपरंपरेने स्थापित आहे. नित्य-अनित्य भेदांसह तो त्रिविध रूपाने समजावा, आणि तो सहा कूटाक्षरांनी युक्त आहे.

Verse 161

प्रतिलोमादिभी रूपैर्द्विसप्ततिभिदा मता । यस्या भजनतः सिद्धो नरः स्यात्खेचरः सुखी ॥ १६१ ॥

‘प्रतिलोम’ इत्यादी रूपांमुळे हिला द्विसप्तति—बहात्तर भेद आहेत असे मानले जाते. हिचे भजन केल्याने साधक सिद्ध होऊन सुखी ‘खेचर’—आकाशगामी—होतो.

Verse 162

निग्रहानुग्रहौ कर्तुं क्षमः स्याद्भुवनत्रये । दीर्घस्वरसमेताभ्यां हंसहृभ्द्यां षडंगकम् ॥ १६२ ॥

तो त्रिभुवनात निग्रह व अनुग्रह—दोन्ही करण्यास समर्थ होतो। दीर्घस्वरांसहित “हंस” व “हृभ्” या दोन अक्षरांच्या संयोगाने षडङ्गकाचा संकेत दर्शविला आहे॥

Verse 163

भ्रूमध्ये कण्ठहृन्नाभिगुह्याधारेषु च क्रमात् । विद्याक्षराणि क्रमशो न्यसेद्विंदुयुतानि च ॥ १६३ ॥

भ्रूमध्य, कंठ, हृदय, नाभी, गुह्यस्थान आणि आधार येथे क्रमाने—बिंदुसहित विद्येची अक्षरे क्रमशः न्यास करावीत॥

Verse 164

व्यापकं च समस्तेन विधाय विधिना पुनः । ध्यायेत्समस्तसंपत्तिहेतोः सर्वात्मिकां शिवाम् ॥ १६४ ॥

पुन्हा विधिपूर्वक संपूर्ण विधी पूर्ण करून—समस्त संपत्ती व सिद्धीची हेतु, सर्वात्मिका व व्यापक अशी शिवा देवीचे ध्यान करावे॥

Verse 165

उद्यद्भास्करबिंबाभां माणिक्यमुकुटोज्ज्वलाम् । पद्मरागकृताकल्पामरुणांशुकधारिणीम् ॥ १६५ ॥

ती उदयत्या सूर्यबिंबासारखी तेजस्वी, माणिक्यमुकुटाने उजळ; पद्मरागरत्नांच्या अलंकारांनी विभूषित आणि अरुण वस्त्रे धारण करणारी होती॥

Verse 166

चारुस्मितलसद्वक्त्रषट्सरोजविराजिताम् । प्रतिवक्त्रं त्रिनयनां भुजैर्द्वादशभिर्युताम् ॥ १६६ ॥

मनोहर स्मिताने उजळलेले तिचे मुख होते आणि ती सहा कमळासारख्या मुखांनी शोभत होती. प्रत्येक मुखावर तीन नेत्र होते आणि ती बारा भुजांनी युक्त होती॥

Verse 167

पाशाक्षगुणपुंड्रेक्षुचापखेटत्रिशूलकान् । करैर्वामैर्दधानां च अङ्कुशं पुस्तकं तथा ॥ १६७ ॥

जी देवी डाव्या हातांनी पाश, पासा, धनुष्याची दोरी, वैष्णव पुण्ड्रचिन्ह, इक्षुधनुष्य, खड्ग व त्रिशूळ धारण करते; तसेच अंकुश आणि पुस्तकही बाळगते—तिचे ध्यान करावे।

Verse 168

पुष्पेषुमंबुजं चैव नृकपालाभये तथा । दधानां दक्षिणैर्हस्तैर्ध्यायेद्देवीमनन्यधीः ॥ १६८ ॥

अनन्य व एकाग्र मनाने त्या देवीचे ध्यान करावे, जी उजव्या हातांनी पुष्पबाण, कमळ, नरकपाल आणि अभयमुद्रा धारण करते।

Verse 169

इत्येषैकादशी प्रोक्ता द्वादशीं श्रृणु नारद । त्वरितोयांत्यमाद्यं स्याद्युतिदोहचरस्वयुक् ॥ १६९ ॥

अशा रीतीने एकादशीचे विधान सांगितले. आता, हे नारद, द्वादशीचे नियम ऐक—समापनाची घाई असल्यास, विधिपूर्वक दान-हवन-आदि नियत कर्मांसह समापनकर्म प्रथम करावे।

Verse 170

हृञ्च दाहक्ष्मास्वयुतं वज्रेशीपञ्चमं तथा । मरुत्स्वयुक्तो मध्याढ्यो दशम्याः परतः पुनः ॥ १७० ॥

‘हृञ्’ हे बीज ‘दाह’ व ‘क्ष्मा’ यांच्यासह विधिपूर्वक जोडावे; पाचवे ‘वज्रेशी’ असे आहे. नंतर ‘मरुत्’ युक्त करून ते मध्यभागी स्थापावे; आणि पुन्हा ‘दशमी’ नंतर ठेवावे।

Verse 171

भूमी रसाक्ष्मास्वयुता वज्रेशीत्यष्टमः क्रमात् । षडक्षराणि त्वरिता तृतीयं तदनंतरम् ॥ १७१ ॥

क्रमाने आठवे असे—‘भूमी, रसा, क्ष्मा’ हे ‘स्व’ सहित संयुक्त, आणि ‘वज्रेशी’. यानंतर ‘त्वरिता’ नावाचा षडक्षरी मंत्र सांगितला आहे; आणि त्यानंतर लगेच तिसरे (विन्यास/मंत्र) येते।

Verse 172

द्युतिर्दाहचरस्वेन अस्या आद्यमनन्तरम् । उक्ता नीलपताकाख्या नित्या सप्तदशाक्षरी ॥ १७२ ॥

यानंतर तत्क्षणी प्रथम पद ‘द्युति’ असे सांगितले आहे; मग ‘दाहचरस्वेन’ येते. हा ‘नीलपताका’ नावाचा नित्य सप्तदशाक्षरी मंत्र आहे.

Verse 173

द्विद्विपक्षाक्षिषड्वर्णैर्मंत्रोत्थैरंगकल्पनम् । श्रोत्रादिनासायुगले वाचि कण्ठे हृदि क्रमात् ॥ १७३ ॥

मंत्रोत्पन्न अक्षरे—दोन, दोन, पक्ष, नेत्र आणि सहा वर्ण—यांनी अङ्ग-कल्पना (न्यास) करावी. क्रमाने: प्रथम कानांवर, मग दोन्ही नासाछिद्रांवर, मग वाणी/मुखात, कंठात आणि शेवटी हृदयात.

Verse 174

नाभावाधारकेऽथापि पादसंधिषु च क्रमात् । मन्त्राक्षराणि क्रमशो न्यसेत्सप्तदशापि च ॥ १७४ ॥

मग नाभीच्या आधार-स्थानी आणि क्रमाने पायांच्या सांध्यांवरही मंत्राक्षरांचा न्यास करावा—सर्व सतराही अक्षरे क्रमशः.

Verse 175

व्यापकं च समस्तेन विदध्याञ्च यथाविधि । इन्द्रनीलनिभां भास्वन्मणिमौलिविराजिताम् ॥ १७५ ॥

आणि विधीनुसार संपूर्णपणे त्या व्यापक रूपाचे ध्यान/रचन करावी—इंद्रनीलासारखी श्यामनील, तेजस्वी, आणि झळाळत्या मणिमुकुटाने शोभित.

Verse 176

पञ्चवक्त्रां त्रिनयनामरुणांशुकधारिणीम् । दशहस्तां लसन्मुक्तामण्याभरणमंडिताम् ॥ १७६ ॥

त्या देवीचे ध्यान करावे—पंचवक्त्रा, त्रिनयना, अरुण वस्त्रे धारण करणारी; दशहस्ता, आणि झळाळत्या मुक्तामणी-आभूषणांनी मंडित.

Verse 177

रत्नस्तबकसंपन्नदेहां चारुस्मिताननाम् । पाशं पताकां चर्मापि शार्ङ्गचापं वरं करैः ॥ १७७ ॥

रत्नस्तबकांनी शोभित देह व मनोहर हास्ययुक्त मुख असलेली देवी—हस्तांत पाश, पताका, चर्मढाल आणि उत्तम शार्ङ्ग धनुष्य धारण करते।

Verse 178

दधानां वामपार्श्वस्थैः सर्वाभरणभूषितैः । अंकुशे च तथा शर्क्ति खङ्गं बाणं तथाभयम् ॥ १७८ ॥

सर्व आभूषणांनी विभूषित, वामपार्श्वस्थ परिचारिकांसह देवी—अंकुश, शक्ति, खड्ग, बाण आणि अभयमुद्रा धारण करते।

Verse 179

दधानां दक्षिणैर्हस्तैरासीनां पद्मविष्टरे । स्वाकारवर्णवेषास्यपाण्यायुधविभूषणैः ॥ १७९ ॥

पद्मविष्टरी आसनावर बसलेली देवी, दक्षिण हस्तांनी शुभप्रदान करते; तिचे स्वस्वरूप—वर्ण, वेश, मुख, कर, आयुध व आभूषणे—यथायोग्य रचनेत तेजस्वी दिसतात।

Verse 180

शक्तिवृन्दैर्वृतां ध्यायेद्देवीं नित्यार्चनक्रमे । त्रिषट्कोणयुतं पद्ममष्टपत्रं ततो बहिः ॥ १८० ॥

नित्यपूजेच्या क्रमात देवीचे ध्यान शक्तिवृंदांनी वेढलेल्या रूपात करावे; तसेच (यंत्रात) द्वित्रिकोणनिर्मित षट्कोणयुक्त पद्म आणि त्याबाहेर अष्टदल कमळ भावावे।

Verse 181

अष्टास्रं भूपुरद्वन्द्वावृतं तत्पुरयुग्मकम् । चतुर्द्वारयुतं दिक्षु शाखाभिश्च समन्वितम् ॥ १८१ ॥

ते (यंत्र) अष्टकोनी असून भूपुरांच्या द्वंद्वाने वेढलेले आहे; त्यात पुरांचे युग्म आहे; दिशांमध्ये चार द्वारांनी युक्त व शाखा-प्रसारांनी समन्वित आहे।

Verse 182

कृत्वा नामावृतां शक्तिं गणैस्तत्रार्चयेच्छिवाम् । एषा ते द्वादशी नित्या प्रोक्ता नीलपताकिनी ॥ १८२ ॥

नामांनी आवृत अशी शक्ती रचून, तेथे गणांसह शिवेचे पूजन करावे। हेच तुझ्यासाठी नित्य द्वादशी-व्रत सांगितले आहे—‘नीलपताकिनी’ नामक।

Verse 183

समरे विजयं खङ्गपादुकांजनसिद्धिदा । वेतालयक्षिणीचेटपिशाचादिप्रसाधिनी ॥ १८३ ॥

ती समरात विजय देते, खड्ग, पादुका व अंजन इत्यादी सिद्धी प्रदान करते; तसेच वेताल, यक्षिणी, चेटक-सेवक, पिशाच आदींना वश करते।

Verse 184

निधानबिलसिद्धान्नसाधिनी कामचोदिता । अथ त्रयोदेशीं नित्यां वक्ष्यामि श्रृणु नारद ॥ १८४ ॥

इच्छेने प्रेरित होऊन ती निधी-गुहेतून मिळणाऱ्या सिद्ध-अन्नाची साधिका झाली। आता मी नित्य त्रयोदशी-व्रत सांगतो; ऐक, हे नारद।

Verse 185

रसो नभस्तथा दाहो व्याप्तक्ष्मावनपूर्विका । खेन युक्ता भवेन्नित्या विजयैकाक्षरा मुने ॥ १८५ ॥

‘रसो’, ‘नभः’ आणि ‘दाह’, तसेच ‘व्याप्त’, ‘क्ष्मा’, ‘वन’ यांपासून सुरू होणारा क्रम—यांना ‘ख’ जोडल्यास, हे मुने, नित्य एकाक्षरी ‘विजया’ होते।

Verse 186

विद्याया व्यंजनैर्दीर्घस्वरयुक्तैश्चतुष्टयम् । शेषाभ्यां च द्वयं कुर्यात्षडंगानि करांगयोः ॥ १८६ ॥

या विद्येसाठी दीर्घस्वरयुक्त व्यंजनांनी चारचा समूह करावा; आणि उरलेल्या दोनांनी एक युग्म करावे—अशा रीतीने करांगांवर षडंग-न्यास करावा।

Verse 187

ज्ञानेंद्रियेषु श्रोत्रादिष्वथ चित्ते च विन्यसेत् । अक्षराणि क्रमाद्बिन्दुयुतान्यन्यत्तु पूर्ववत् ॥ १८७ ॥

श्रोत्रादि ज्ञानेंद्रियांवर तसेच चित्तावरही क्रमाने अक्षरांचा न्यास करावा। बिंदुसहित वर्ण क्रमशः ठेवावेत; उरलेली विधी पूर्ववत् करावी।

Verse 188

पञ्च वक्त्रां दशभुजां प्रतिवक्त्रं त्रिलोचनाम् । भास्वन्मुकुटविन्यासचन्द्रलेखाविराजिताम् ॥ १८८ ॥

ती पंचवक्त्रा व दशभुजा आहे; प्रत्येक मुखावर त्रिनेत्री आहे. तेजस्वी मुकुट-विन्यासाने व चंद्रलेखा-आभूषणाने ती शोभून दिसते.

Verse 189

सर्वाभरणसंयुक्तां पीतांबरसमुज्ज्वलाम् । उद्यद्भास्वद्बिंबतुल्यदेहकांतिं शुचिस्मिताम् ॥ १८९ ॥

ती सर्व आभरणांनी अलंकृत, पीतांबराने उजळलेली आहे. उदय पावणाऱ्या तेजस्वी बिंबासारखी देहकांती असलेली, आणि निर्मळ स्मिताने युक्त आहे.

Verse 190

शंखं पाशं खेटचापौ कह्लारं वामबाहुभिः । चक्रं तथांकुशं खङ्गं सायकं मातुलुं गकम् ॥ १९० ॥

डाव्या बाहूंमध्ये शंख, पाश, खेट (ढाल) व चाप (धनुष्य), तसेच कह्लार (कमळ) धारण करते. तसेच चक्र, अंकुश, खड्ग, सायक (बाण) आणि मातुलुंग (बीजपूर)ही धारण करते.

Verse 191

दधानां दक्षिणैर्हस्तैः प्रयोगे भीमदर्शनाम् । उपासनेति सौम्यां च सिंहोपरि कृतासनाम् ॥ १९१ ॥

दक्षिण हातांनी धारण केलेली, प्रयोगकाळी तिला भीमदर्शन रूपाने भावावे. परंतु उपासनेत तिला सौम्य, सिंहावर आसनस्थ अशी ध्यानात धरावे.

Verse 192

व्याघ्रारूढाभिरभितः शक्तिभिः परिवारिताम् । समरे पूजनेऽन्येषु प्रयोगेषु सुखासनाम् ॥ १९२ ॥

ती देवी सर्व बाजूंनी व्याघ्रारूढ शक्तींनी परिवेष्टित आहे; समरात, पूजेत व अन्य विधी-प्रयोगांत तिला सुखासनावर विराजमान असे ध्यान करावे।

Verse 193

शक्तयश्चापि पूजायां सुखासनसमन्विताः । सर्वा देव्याः समाकारमुखपाण्यायुधा अपि ॥ १९३ ॥

पूजाविधीत शक्त्याही सुखासनयुक्त मानाव्यात; त्या सर्व देव्या समरूप—समान मुख, समान हस्त आणि समान आयुधांनी युक्त—अशा ध्यान कराव्यात।

Verse 194

चतुरस्रद्वयं कृत्वा चतुर्द्वारोपशोभितम् । शाखष्टकसमोपेतं तत्र प्राग्वत्समर्चयेत् ॥ १९४ ॥

दोन चतुरस्र मंडले करून, त्यांना चार द्वारांनी शोभवून व आठ शाखांनी युक्त करून; तेथे पूर्वाभिमुख वत्साचे विधिपूर्वक सम्यक् पूजन करावे।

Verse 195

तदंतर्वृतयुग्मांतरष्टकोणं विधाय तु । तदंतश्च तथा पद्मं षोडशच्छदसंयुतम् ॥ १९५ ॥

मग त्या युग्म वर्तुळांच्या मधल्या जागेत अष्टकोन रेखाटून; त्याच्या आत सोळा दलांनी युक्त असे पद्मही तसेच रचावे।

Verse 196

तथैवाष्टच्छद पद्मं विधायावाह्य तत्र ताम् । तत्तच्छक्त्या वृतां सम्यगुपचारैस्तथार्चयेत् ॥ १९६ ॥

तसेच अष्टदल पद्म रचून तेथे देवीचे आवाहन करावे; मग त्या-त्या शक्तींनी परिवेष्टित देवीची योग्य उपचारांनी सम्यक् अर्चना करावी।

Verse 197

एषा त्रiयोदशी प्रोक्ता वादेयुद्धे जयप्रदा । चतुर्दशीं प्रवक्ष्येऽथ नित्यां वै सर्वमंगलाम् ॥ १९७ ॥

ही त्रयोदशी वाद-विवादाच्या युद्धात जय देणारी सांगितली आहे। आता मी चतुर्दशीचे वर्णन करतो—जी नित्य आचरावी व सर्वमंगलमयी आहे।

Verse 198

हृदंबुवनयुक्तं खं नित्या स्यात्सर्वमंगला ॥ १९८ ॥

‘हृत्’ (हृदय), ‘अम्बु’ (जल) आणि ‘वन’ यांसह संयुक्त ‘ख’ अक्षर नित्य सर्वमंगलप्रद ठरो।

Verse 199

एकाक्षर्यनया सिद्धो जायते खेचरः क्षणात् । षड्दीर्घाढ्यां मूलविद्यां षडंगेषु प्रविन्यसेत् ॥ १९९ ॥

या एकाक्षरी उपायाने साधक क्षणात सिद्ध होऊन ‘खेचर’ होतो. नंतर सहा दीर्घस्वरांनी युक्त मूलविद्येचा षडंग-न्यास काळजीपूर्वक करावा।

Verse 200

तां नित्यां जातरूपाभां मुक्तामाणिक्यभूषणाम् । माणिक्यमुकुटां नेत्रद्वयप्रेंखद्दयापराम् ॥ २०० ॥

मी त्या नित्या देवीचे दर्शन घेतले—शुद्ध सुवर्णासारखी तेजस्वी, मुक्तामाणिक्यांनी अलंकृत, माणिक्यमुकुटधारिणी, परम दयामयी; तिचे दोन्ही नेत्र स्नेहिल लयीत मृदु डोलत होते।