Kṛṣṇādi-mantra-varga-varṇana (Classification of Krishna and Related Mantras)

Verse 1

श्रीसनत्कुमार उवाच । अथ कृष्णस्य मंत्राणां वक्ष्ये भेदान् मुनीश्वर । यान्समाराध्य मनुजाः साधयंतीष्टमात्मनः ॥ १ ॥

श्री सनत्कुमार म्हणाले—हे मुनीश्वर! आता मी कृष्णमंत्रांचे भेद सांगतो; ज्यांची सम्यक् आराधना करून मनुष्य आपले इष्ट साध्य करतात।

Verse 2

शक्तिश्रीमारपूर्वश्च श्रीशक्तिस्मरपूर्वकः । मारशक्तिरमापूर्वो दशार्णा मनवस्त्रयः ॥ २ ॥

दशार्णाशी संबंधित तीन मनु सांगितले आहेत—एक ‘शक्ति-श्री-मार’ पूर्वयुक्त, दुसरा ‘श्री-शक्ति-स्मर’ पूर्वयुक्त, आणि तिसरा ‘मार-शक्ति-रमा’ पूर्वयुक्त।

Verse 3

मुनिः स्यान्ना रदच्छन्दो गायत्री देवता पुनः । कृष्णो गोविंदनामात्र सर्वकामप्रदो नृणाम् ॥ ३ ॥

ऋषी नारद, छंद गायत्री; आणि देवता पुन्हा तोच श्रीकृष्ण—गोविंद या नामाने प्रसिद्ध—जो मनुष्यांना सर्व कामना प्रदान करतो।

Verse 4

चक्रैः पूर्ववदंगानि त्रयाणामपि कल्पयेत् । ततः किरीटमनुनाव्यापकं हि समाचरेत् ॥ ४ ॥

चक्रचिन्हांनी पूर्वीप्रमाणे तिन्हींच्या अंगांचा विन्यास करावा। नंतर विधीप्रमाणानुसार सर्वत्र व्यापणारा, शोभिवंत किरीट यथाविधी घडवावा।

Verse 5

सुदर्शनस्य मनुना कुर्याद्दिग्बंधनं तथा । विंशत्यर्णोक्तवत्कुर्यादाद्ये ध्यानार्चनादिकम् ॥ ५ ॥

सुदर्शन मंत्राने दिग्बंधनही करावे. आणि विंशत्यर्ण मंत्रात सांगितल्याप्रमाणे प्रारंभी ध्यान, अर्चन इत्यादी कर्मे करावीत।

Verse 6

द्वितीये तु दशार्णोक्तं ध्यानपूजादिकं चरेत् । तृतीये तु हरिं ध्यायेत्समाहितमनाः सुधीः ॥ ६ ॥

दुसऱ्या टप्प्यात दशार्ण-विधानाप्रमाणे ध्यान, पूजा इत्यादी करावी. तिसऱ्या टप्प्यात सुज्ञ साधकाने मन एकाग्र करून हरिचे ध्यान करावे।

Verse 7

शखचक्रधनुर्बाणपाशांकुशधरारुणम् । दोर्भ्यां धृतं धमंतं च वेणुं कृष्णदिवाकरम् ॥ ७ ॥

अरुणवर्ण, शंख-चक्र, धनुष्य-बाण, पाश व अंकुश धारण करणारा; आणि दोन्ही भुजांनी वेणू धरून तो फुंकत वाजवणारा—त्या कृष्ण-दिवाकर स्वरूप प्रभूचे भजन करतो।

Verse 8

एवं ध्यात्वा जपेन्मंत्रान्पञ्चलक्षं पृथक् सुधीः । जुहुयात्तद्दशांशेन पायसेन ससर्पिषा ॥ ८ ॥

अशा प्रकारे ध्यान करून सुज्ञ साधकाने स्वतंत्रपणे पाच लक्ष मंत्रजप करावा। नंतर त्या संख्येच्या दहाव्या भागाइतका तुपयुक्त पायस अर्पून होम करावा।

Verse 9

एवं सिद्धे मनौ मंत्री कुर्यात्काम्यानि पूर्ववत् । श्रीशक्तिकामः कृष्णाय गोविंदायाग्निसुन्दरी ॥ ९ ॥

अशा रीतीने मंत्र सिद्ध झाल्यावर मंत्रसाधकाने पूर्ववत् काम्य कर्मे करावीत. जो श्रीशक्तीची इच्छा करतो, त्याने कृष्ण—गोविंद—सह अग्निसुंदरीचे आवाहन करावे.

Verse 10

रव्यर्णो ब्रह्मगायत्रीकृष्णा ऋष्यादयोऽस्य तु । बीजैरमाब्धियुग्मार्णैः षडंगानि प्रकल्पयेत् ॥ १० ॥

या मंत्राचे रव्यर्ण ‘र’ आहे; छंद ब्रह्मगायत्री आहे; आणि देवता श्रीकृष्ण आहेत. ‘अमा’, ‘अब्दि’ व ‘युग्म’ यांनी सूचित अक्षर-बीजांनी षडंग-न्यास करून ऋष्यादी अंगांची योजना करावी.

Verse 11

विंशत्यर्णोदितजपध्यानहोमार्चनादिकम् । किं बहूक्तेन मंत्रोऽयं सर्वाभीष्टफलप्रदः ॥ ११ ॥

वीस अक्षरी विधानाने जप, ध्यान, होम, अर्चन इत्यादी सांगितले आहे. अधिक काय सांगावे? हा मंत्र सर्व अभिष्ट फल देणारा आहे.

Verse 12

श्रीशक्तिस्मरपूर्वोगजन्मा शक्तिरमांतिकः । दशाक्षरः स एवादौ प्रोक्तः शक्तिरमायुतः ॥ १२ ॥

हा मंत्र श्रीशक्तीच्या स्मरणपूर्व संयोगातून उत्पन्न झाला आहे; तो रमा (लक्ष्मी)च्या सान्निध्यातील शक्तिरूप आहे. हाच आरंभी सांगितलेला दशाक्षरी मंत्र—रमायुक्त शक्ती।

Verse 13

मन्त्रौ षोडशरव्यार्णौ चक्रैरंगानि कल्पयेत् । वरदाभयहस्ताभ्यां श्लिष्यँतं स्वांगके प्रिये ॥ १३ ॥

दोन्ही षोडश-बीजाक्षरी मंत्रांनी, विधिपूर्वक चक्र-आकृतींनी देवतेची अंगे कल्पावी. हे प्रिये, वरद व अभय-मुद्रा धारण करणाऱ्या हातांनी स्वतःच्या देहाला आलिंगन देणाऱ्या प्रभूचे ध्यान करावे.

Verse 14

पद्मोत्पलकरे ताभ्यां श्लिष्टं चक्रदरोज्वलम् । ध्यात्वैवं प्रजपेल्लक्षदशकं तद्दशांशतः ॥ १४ ॥

दोन्ही हातांत पद्म व नीलोत्पल धारण करून, चक्र व शंखाने उज्ज्वल प्रभूचा असा ध्यान करून एक लक्ष दहा हजार जप करावा; नंतर त्याचा दशांश हवनादि म्हणून अर्पण करावा.

Verse 15

आज्यैर्हुत्वा ततः सिद्धौ भवेतां मन्त्रनायकौ । सर्वकामप्रदौ सर्वसंपत्सौभगाग्यदौ नृणाम् ॥ १५ ॥

नंतर तुपाने हवन केल्यावर ते दोन्ही मंत्र सिद्ध होऊन मंत्रांचे नायक ठरतात. ते मनुष्यांना सर्व कामना पूर्ण करतात, सर्व संपत्ती देतात आणि सौभाग्य व शुभगती प्रदान करतात.

Verse 16

अष्टादशार्णः कामांतो मनुः सुतधनप्रदः । नारदोऽस्य मुनिश्छंदो गायत्री देवता मनोः ॥ १६ ॥

हा अठरा अक्षरी ‘कामान्त’ मनु असून पुत्र व धन देणारा आहे. या मंत्राचा ऋषी नारद, छंद गायत्री, आणि देवता मंत्राधिष्ठित देव आहेत.

Verse 17

कृष्णः कामो बीजमुक्तं शक्तिर्वह्निप्रिया मता । षड्वीर्याढ्येन बीजेन षडंगानि समाचरेत् ॥ १७ ॥

‘कृष्ण’ हे काम-बीज, म्हणजेच बीजमंत्ररूप असे सांगितले आहे. ‘शक्ति’ ही वह्निप्रिया मानली जाते. सहा वीर्यांनी युक्त या बीजाने मंत्राची षडंगे विधिपूर्वक आचरावीत.

Verse 18

पाणौ पायसपक्वं च दक्षे हैयंगवीनकम् । वामे दधद्दिव्यदिगंबरो गोपीसुतोऽवतु ॥ १८ ॥

दिव्य आकाशासारखे वस्त्र धारण करणारा गोपीसुत श्रीकृष्ण आम्हांला रक्षण करो—हातात पायस, उजव्या हातात पहाटचे नवनीत आणि डाव्या हातात दही धारण करून।

Verse 19

ध्यात्वैवं प्रजपेन्मंत्रं द्वात्रिंशल्लक्षमानतः । दशांशं जुहुयादग्नौ सिताढ्येन पयोंऽधसा ॥ १९ ॥

अशा प्रकारे ध्यान करून मंत्राचा बत्तीस लक्ष जप करावा; नंतर त्याच्या दशांश प्रमाणे साखर-मिश्रित दुधाचे हव्य अर्पण करून अग्नीत होम करावा।

Verse 20

पूर्वोक्तवैष्णवे पीठे यजेदष्टादशार्णवत् । पद्मस्थं कृष्णमभ्यर्च्य तर्पयेत्तन्मुखांबुजे ॥ २० ॥

पूर्वोक्त वैष्णव पीठावर अष्टादशाक्षरी विधीने यजन करावे; कमलासनस्थ श्रीकृष्णाची अर्चना करून त्यांच्या कमलमुखी (पवित्र जलाद्वारे त्यांच्या सान्निध्यात) तर्पण अर्पण करावे।

Verse 21

क्षीरेण कदलीपक्कैर्दध्ना हैयंगवेन च । पुत्रार्थी तर्पयेदेवं वत्सराल्लभते सुतम् ॥ २१ ॥

दूध, पिकलेली केळी, दही आणि पहाटचे नवनीत यांद्वारे पुत्रार्थी अशा रीतीने तर्पण करावा; एका वर्षात त्याला पुत्रप्राप्ती होते।

Verse 22

यद्यदिच्छति तत्सर्वं तर्पणादेव सिद्ध्यति । वाक्कामो ङेयुतं कृष्णपदं माया ततः पगरम् ॥ २२ ॥

मनुष्य जे जे इच्छितो ते सर्व तर्पणानेच सिद्ध होते; त्यातून वाक्सिद्धी व कामसिद्धी प्राप्त होते, आणि श्रीकृष्णाच्या चरणाश्रयाने पुढे मायेवर विजय मिळतो।

Verse 23

गोविंदाय रमा पश्चाद्दशार्णं च समुद्धरेत् । मनुस्वरयुतौ सर्गयुक्तौ भृगुतदूर्द्धूगौ ॥ २३ ॥

“गोविंदाय” असे जपून मग “रमा” असे उच्चारावे, आणि त्यानंतर दशाक्षरी मंत्र जोडावा. तो अनुस्वारयुक्त, ‘स’ संयुक्त, ‘सर्ग’युक्त आणि वर ‘भृगु’ स्वरविधानानुसार शुद्ध रीतीने उच्चारावा।

Verse 24

द्वाविंशत्यक्षरो मन्त्रो वागीशत्वप्रदायकः । ऋषिः स्यान्नारदश्छन्दो गायत्री देवता पुनः ॥ २४ ॥

हा बावीस अक्षरांचा मंत्र असून वाणीचे प्रभुत्व व वाग्मिता देणारा आहे. याचा ऋषी नारद, छंद गायत्री, आणि देवता पुन्हा तोच (पूर्वोक्त) आहे।

Verse 25

विद्याप्रदश्च गोपालः कामो बीजं प्रकीर्तितम् । शक्तिस्तु वाग्भवं विद्याप्राप्तये विनियोजना ॥ २५ ॥

‘गोपाल’ हा विद्याप्रदाता म्हणून सांगितला आहे; ‘काम’ हे बीज (बीजाक्षर) म्हणून प्रकीर्तित आहे. शक्ति ‘वाग्भवा’ आहे; विद्याप्राप्तीसाठी हाच याचा विनियोग आहे।

Verse 26

वामोर्द्ध्वहस्ते दधतं विद्यापुस्तकमुत्तमम् । अक्षमालां च दक्षोर्द्ध्वस्फाटिकीं मातृकामयीम् ॥ २६ ॥

त्यांच्या उंचावलेल्या डाव्या हातात उत्तम विद्यापुस्तक आहे; आणि उंचावलेल्या उजव्या हातात स्फटिकाची अक्ष-माळ आहे, जी मातृका-वर्णमयी आहे।

Verse 27

शब्दब्रह्म मयं वेणुमधः पाणिद्वये पुनः । गायत्रीगीतवसनं श्यामलं कोमलच्छविम् ॥ २७ ॥

पुन्हा मी पाहिले—शब्दब्रह्ममय वेणू त्यांनी दोन्ही हातांनी खाली धारण केला आहे; गायत्री-गीत रूपी वसनाने आच्छादित, श्यामवर्ण आणि कोमल प्रभायुक्त आहेत।

Verse 28

बर्हावतंसं सर्वज्ञं सेवितं मुनिपुंगवैः । ध्यात्वैवं प्रमदावेशविलासं भुवनेश्वरम् ॥ २८ ॥

अशा रीतीने मयूरपिसांचा मुकुटधारी, सर्वज्ञ, मुनिपुंगवांनी सेवित आणि रमणींच्या दिव्य उन्मादमय लीलारसात विहरणारा भुवनेश्वर याचे ध्यान करून भक्तिभावाने प्रवृत्त व्हावे।

Verse 29

वेदलक्षं जपेन्मंत्रं किंशुकैस्तद्दशांशतः । हुत्वा तु पूजयेन्मन्त्री विंशत्यर्णविधानतः ॥ २९ ॥

मंत्राचा एक लक्ष जप करावा; नंतर त्याच्या दशांश प्रमाणे किंशुक (पळस) फुलांनी होम करून, साधकाने विंशत्यर्ण (वीस-अक्षरी) मंत्रविधानानुसार पूजन करावे।

Verse 30

एवं यो भजते मन्त्रं भवेद्वागीश्वरस्तु सः । अदृष्टान्यपि शास्त्राणि तस्य गंगातरंगवत् ॥ ३० ॥

जो असा या मंत्राचे भजन करतो तो वागीश्वर होतो; न पाहिलेली शास्त्रेही त्याच्या अंतःकरणात गंगातरंगांसारखी सहजच प्रकट होतात।

Verse 31

तारः कृष्णयुगं पश्चान्महाकृष्ण इतीरयेत् । सर्वज्ञ त्वंप्रशंशब्दांते सीदमेऽग्निश्च मारम् ॥ ३१ ॥

यानंतर ‘तार’ असे म्हणावे, मग ‘कृष्णयुग’ आणि पुढे ‘महाकृष्ण’ असे उच्चारावे। शेवटी ‘सर्वज्ञ, त्वं…’ इत्यादी स्तुतीशब्द, तसेच ‘सीदमे’, ‘अग्नि’ आणि ‘मार’ हेही म्हणावे।

Verse 32

णांति विद्येश विद्यामाशु प्रयच्छ ततश्च मे । त्रयस्त्रिंशदक्षरोऽयं महाविद्याप्रदोमनुः ॥ ३२ ॥

‘हे विद्येश! मला विद्या लवकर प्रदान कर’ असे म्हणावे; त्यानंतर हा त्रयस्त्रिंशदक्षरी मंत्र महाविद्या देणारा आहे।

Verse 33

नारदोऽस्य मुनिश्छन्दोऽनुष्टुम् कृष्णोऽस्य देवता । पादैः सर्वेण पंचांगं कृत्वा ध्यायेत्ततो हरिम् ॥ ३३ ॥

या मंत्राचे ऋषी नारद, छंद अनुष्टुप आणि देवता श्रीकृष्ण आहेत। पंचांग विधी सर्वथा करून मग श्रीहरीचे ध्यान करावे।

Verse 34

दिव्योद्याने विवस्वत्प्रतिममणिमये मण्डपे योगपीठे मध्ये यः सर्ववेदांतमयसुरतरोः संनिविष्टो मुकुन्दः । वेदैः कल्पद्रुरूपैः शिखरिशतसमालंबिकोशैश्चतुर्भिर्न्यायैस्तर्कैपुराणैः स्मृतिभिरभिवृतस्तादृशैश्चामराद्यैः ॥ ३४ ॥

दिव्य उद्यानात, सूर्यसम तेजस्वी मणिमय मंडपातील योगपीठावर, सर्व वेदान्तसाररूप कल्पतरूच्या मध्यभागी मुकुंद विराजमान आहेत। वेद कल्पद्रुरूपाने, चार न्याय-तर्क, पुराणे व स्मृती जणू चामरादि राजचिन्हांसारखे त्यांना वेढून आहेत।

Verse 35

दद्याद्बिभ्रत्कराग्रैरपि दरमुरलीपुष्पबाणेक्षुचापानक्षस्पृक्पूर्णकुंभौ स्मरललितवपुर्दिव्यभूषांगरागः । व्याख्यां वामे वितन्वन् स्फुटरुचिरपदो वेणुना विश्वमात्रे शब्दब्रह्मोद्भवेन श्रियमरुणरुचिर्बल्लवीवल्लभो नः ॥ ३५ ॥

जो बोटांच्या टोकांनी मंद नादाची मुरली, पुष्पबाण व इक्षुधनुष्य, तसेच नेत्रांना स्पर्शणारे दोन पूर्ण कुंभ धारण करतात; ज्यांचे रूप स्मरासारखे ललित, दिव्य भूषणांनी व सुगंधी अंगरागाने विभूषित आहे; जे डाव्या हाताने व्याख्या करीत, शब्दब्रह्मातून उत्पन्न वेणूच्या स्वच्छ मधुर स्वरांनी विश्वमातेला उपदेश करतात—ते अरुणकांत गोपीवल्लभ आम्हांस श्रीसमृद्धी देवोत।

Verse 36

एवं ध्यात्वा जपेल्लक्षं दशांशं पायसैर्हुनेत् । अष्टादशार्णवत्कुर्याद्यजनं चास्य मन्त्रवित् ॥ ३६ ॥

अशा प्रकारे ध्यान करून मंत्राचा एक लक्ष जप करावा; नंतर त्याचा दशांश पायसाने अग्नीत हवन करावा। मंत्रविदाने अष्टादशार्ण मंत्राप्रमाणे यजन-पूजनही करावे।

Verse 37

तारो नमो भगवते नन्दपुत्राय संवदेत् । आनन्दवपुषे दद्यादृशार्णं तदनंतरम् ॥ ३७ ॥

प्रणव (तार) उच्चारून ‘नन्दपुत्र भगवंतास नमस्कार’ असे म्हणावे। त्यानंतर आनंदस्वरूप प्रभूस उद्देशून त्वरित ‘ऋश’ अक्षर जोडावे।

Verse 38

अष्टाविंशतिवर्णोऽयं मंत्रः सर्वेष्टदायकः । नंदपुत्रपदं ङेंतं श्यामलांगपदं तथा ॥ ३८ ॥

हा अठ्ठावीस वर्णांचा मंत्र सर्व इष्ट फल देणारा आहे। यात ‘नंदपुत्र’ हे पद आणि ‘श्यामल-अंग’ हे पदही अंतर्भूत आहे॥३८॥

Verse 39

तथा बालवपुःकृष्णं गोविंदं च तथा पुनः । दशार्णोऽतो भवेन्मंत्रो द्वात्रिंशदक्षरान्वितः ॥ ३९ ॥

तसेच ‘बालवपु श्याम कृष्ण’ आणि पुन्हा ‘गोविंद’ हे पद जोडल्यास हा मंत्र दशार्ण होतो व उच्चाररूपाने बत्तीस अक्षरांनी युक्त ठरतो॥३९॥

Verse 40

अनयोर्नारदऋषिश्छंदस्तूष्णिगनुष्टुभौ । देवता नन्दपुत्रस्तु विनियोगोऽखिलाप्तये ॥ ४० ॥

या दोन्ही मंत्रांचे ऋषी नारद; छंद तुष्णिक व अनुष्टुप आहेत। देवता नंदपुत्र श्रीकृष्ण असून विनियोग सर्व अभिष्ट प्राप्तीसाठी आहे॥४०॥

Verse 41

चक्रैः पंचांगमर्चास्यादंगदिक्पालहेतिभिः । दक्षिणे रत्नचषकं वामे सौवर्णनेत्रकम् ॥ ४१ ॥

अर्चेचे पूजन/ध्यान पंचांग रूपाने करावे—अंगांवर चक्रचिन्हे असावीत; अंगदादि अलंकारांनी अंग शोभून दिसावेत आणि दिक्पालांच्या आयुधांनी सुसज्ज असावी. उजव्या हातात रत्नजडित चषक, डाव्या हातात सुवर्ण नेत्रक असावे॥४१॥

Verse 42

करे दधानं देवीभ्यां श्लिष्टं संचिंतयेद्विभुम् । लक्षं जपो दशांशेन जुहुयात्पायसेन तु ॥ ४२ ॥

विभु परमेश्वराचे ध्यान करावे—ते करामध्ये (अभिष्ट चिह्न) धारण करून दोन देविंनी आलिंगित आहेत. मंत्राचा एक लक्ष जप करून, त्याच्या दशांशाने पायसाने हवन करावे॥४२॥

Verse 43

एताभ्यां सिद्धमंत्राभ्यां मंत्री कुर्याद्यथेप्सितम् । प्रणवः कमला माया नमो भगवते ततः ॥ ४३ ॥

या दोन सिद्ध मंत्रांनी मंत्रसाधक इच्छित कार्य सिद्ध करावा। प्रथम प्रणव ‘ॐ’, मग ‘कमला’ व ‘माया’, आणि त्यानंतर ‘नमो भगवते’ असा क्रम आहे।

Verse 44

नंदपुत्राय तत्पश्चाद्बालान्ते वपुषे पदम् । ऊनविंशतिवर्णोऽयं मुनिर्ब्रह्मा समीरितः ॥ ४४ ॥

त्यानंतर ‘नंदपुत्राय’ हे पद घालावे, आणि ‘बाल’ शब्दाच्या शेवटी जसा रूपान्त येतो तसा ‘वपुषे’ हा शब्द ठेवावा। हा मंत्र एकोणवीस वर्णांचा आहे—असे मुनि ब्रह्मांनी सांगितले।

Verse 45

छंदोऽनुष्टुप् देवता च कृष्णो बालवपुः स्वयम् । मन्त्रोऽयं सर्वसंपत्तिसिद्धये सेव्यते बुधैः ॥ ४५ ॥

याचे छंद अनुष्टुप् आहे; आणि देवता स्वयं बालरूप श्रीकृष्ण आहेत। सर्व प्रकारची संपत्ती व सिद्धी मिळविण्यासाठी हा मंत्र ज्ञानीजन सेवितात।

Verse 46

तारो ह्यद्भगवानङेंतो रुक्मिणीवल्लभाय च । वह्निजायावधिः प्रोक्तो मंत्रः षोडशवर्णवान् ॥ ४६ ॥

‘तार’ पासून आरंभ होऊन ‘वह्निजाया’ येथे समाप्त होणारा हा सोळा-वर्णीय मंत्र रुक्मिणीवल्लभ भगवंतांस उद्देशून सांगितला आहे।

Verse 47

नारदोऽस्य मुनिश्छन्दोऽनुष्टुप् च देवता मनोः । रुक्मिणीवल्लभश्चंद्रदृग्वेदांगाक्षिवर्णकैः । पञ्चांगानि प्रकुर्वीत ततो ध्यायेत्सुरेश्वरम् ॥ ४७ ॥

या (मंत्र/विधी)चा ऋषी नारद, छंद अनुष्टुप्, आणि देवता मनोः आहेत। ‘रुक्मिणीवल्लभ’, ‘चंद्र’, ‘दृक्’, ‘वेदांग’, ‘अक्षि’ व ‘वर्ण’ यांनी सूचित अक्षरांनी पंचांग (न्यास) करावे; मग देवेश्वराचे ध्यान करावे।

Verse 48

तापिच्छच्छविरंकगां प्रियतमां स्वर्णप्रभामंबुजप्रोद्यद्दामभुजां स्ववामभुजयाश्लिष्यन्स्वचित्ताशया । श्लिष्यंतीं स्वयमन्यहस्तविलत्सौवर्णवेत्रश्चिरं पायान्नः सुविशुद्धपीतवसनो नानाविभूषो हरिः ॥ ४८ ॥

निर्मळ पीतांबर परिधान करून, नानाविध अलंकारांनी विभूषित श्रीहरी दीर्घकाळ आमचे रक्षण करो. तो आपल्या डाव्या भुजेत प्रियतम श्रीलक्ष्मीला प्रेमाने आलिंगन देतो—ती तमालकळीप्रमाणे श्याम, सुवर्णप्रभेने उजळ, कमलसदृश, तेजस्वी हारांनी शोभित भुजांची; आणि दुसऱ्या हातात तो झळाळता सुवर्णदंड धारण करतो.

Verse 49

ध्यात्वैवं प्रजपेल्लक्षं रक्तैः पद्मैर्दशांशतः ॥ ४९ ॥

अशा प्रकारे ध्यान करून एक लक्ष जप करावा; आणि जपाच्या दशांशाप्रमाणे लाल कमळांनी आहुती/अर्पण करून पूजन करावे.

Verse 50

त्रिमध्वक्तैर्हुनेत्पीठे पूर्वोक्ते पूजयेद्धरिम् । अंगैर्नारदमुख्यैश्च लोकेशैश्च तदायुधैः ॥ ५० ॥

पूर्वोक्त पीठावर त्रिमधु (तीन मधुर द्रव्ये) यांनी हवन करून, नंतर हरिचे पूजन करावे—त्याच्या अङ्गांसह, नारदप्रमुख भक्तांसह, तसेच लोकपाल व त्यांच्या-त्यांच्या आयुधांसह.

Verse 51

एवं सिद्धो मनुर्दद्यात्सर्वान्कामांश्च मंत्रिणे । लीलादंडपदाब्जोऽपि जनसंसक्तदोः पदम् ॥ ५१ ॥

अशा प्रकारे सिद्ध झाल्यावर राजा आपल्या मंत्र्याला सर्व योग्य कामना द्याव्यात; कारण दंड क्रीडेत धारण करणारे कमलचरणही लोकसेवेत गुंतलेल्या भुजांच्या आधारावरच स्थिर राहतात.

Verse 52

दंडांते वा धरावह्निरधीशाढ्योऽथ लोहितः । मेघश्यामपदं पश्चाद्भगवान् सलिलंसदृक् ॥ ५२ ॥

दंडाच्या टोकाशी धराधार अग्नी स्थित आहे; त्यानंतर अधीश्वर्ययुक्त लोहित वर्ण आहे. पुढे भगवान मेघश्याम (नीलश्याम) पद धारण करतात आणि मग जलासारख्या वर्णाने प्रकट होतात.

Verse 53

विष्णो इत्युक्त्वा ठद्वयं स्यादेकोनत्रिंशदर्णवान् । नारदोऽस्य मुनिश्छंदोऽनुष्टुप् च देवता मनोः ॥ ५३ ॥

“विष्णो” असे उच्चारून नंतर ‘ठ’ हे द्वयाक्षर दोनदा जोडावे; अशा रीतीने मंत्र एकोणतीस अक्षरी होतो. या मंत्राचा ऋषी नारद, छंद अनुष्टुप् आणि देवता मनु आहेत.

Verse 54

लीलादंडहरिः प्रोक्तो मन्वब्धधियुगवह्निभिः । वेदैः पंचां गकं भागैर्मंत्रवर्णोत्थितैः क्रमात् ॥ ५४ ॥

मंत्रवर्णांपासून क्रमाने उत्पन्न होणाऱ्या, वेदाधारित पंचांग (पाच भाग) आणि मन्वंतर, समुद्र, बुद्धी, युग व अग्नी—या संख्याचिन्हांनुसार “लीलादंडहरि” हे नाम सांगितले आहे.

Verse 55

संमोहयंश्च निजवामकरस्थलीलादंडेन गोपयुवतीः परसुंदरीश्च । दिश्यन्निजप्रियसखांसगंदक्षहस्तो देवश्रियं निहतकंस उरुक्रमो नः ॥ ५५ ॥

जो डाव्या करतळावर टेकलेल्या लीलादंडाने गोपयुवती व परमसुंदरींना मोहित करतो, आणि प्रिय सख्यांच्या गंडप्रदेशी उजवा हात ठेवून दिव्यश्री प्रदान करतो—कंसवधकर्ता तो उरुक्रम आम्हांवर कृपा करो.

Verse 56

लक्षं जपो दशांशेन जुहुयात्तिलतण्डुलैः । त्रिमध्वक्तैस्ततोऽभ्यर्चेदंगं दिक्पालहेतिभिः ॥ ५६ ॥

एक लक्ष जप करावा; नंतर त्याच्या दशांशाप्रमाणे तीळ व तांदूळ यांनी अग्नीत आहुती द्यावी. मग त्रिमधूने अभिषेक करून, दिक्पाल व त्यांच्या आयुधांसह मंत्राची अंगे पूजावीत.

Verse 57

लीलादंड हरिं यो वै भजते नित्यमादरात् । स सर्वैः पूज्यते लोकैस्तस्य गेहे स्थिरा रमा ॥ ५७ ॥

जो कोणी लीलादंडधारी हरिचे नित्य आदराने भजन करतो, तो सर्व लोकांकडून पूजिला जातो; त्याच्या घरी रमा (लक्ष्मी) स्थिर राहते.

Verse 58

सद्यारूढा स्मृतिस्तोयं केशवाढ्यधरायुगम् । भयाग्निवल्लभामंत्रः सप्तार्णः सर्वसिद्धिदः ॥ ५८ ॥

क्षणात उद्भवणारी स्मृती हेच त्याचे ‘तोय’; केशव-नामाने समृद्ध असे त्याचे अधरयुग्म. ‘भयाग्नि-वल्लभा’ हा सप्ताक्षरी मंत्र सर्व सिद्धी देतो.

Verse 59

ऋषिः स्यान्नारदश्छंदो उष्णिग्गोवल्लमस्य तु । देवतापूर्ववच्चक्रैः पञ्चांगानि तु कल्पयेत् ॥ ५९ ॥

गोवल्लम मंत्राचा ऋषी नारद असून छंद उष्णिक आहे. देवता पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच; आणि चक्रांसह याची पंचांगे विन्यासावीत.

Verse 60

ध्येयो हरिः सकपिलागणमध्यसंस्थस्ता आह्वयन्दधद्दक्षिणदोस्थवेणुम् । पाशं सयष्टिमपरत्र पयोदनीलः पीताम्बराहिरिपुपिच्छकृतावतंसः ॥ ६० ॥

हरिचे ध्यान करावे—कपिल व त्याच्या गणांच्या मध्यभागी स्थित, भक्ताला आह्वान करीत, उजव्या हातात वेणू धारण करणारा। दुसऱ्या हातात दंडासह पाश वाहणारा; मेघश्याम, पीतांबरधारी, आणि शिरोभूषण म्हणून मोरपिस लावलेला।

Verse 61

सप्तलक्षं जपेन्मंत्रं दशांशं जुहुयात्ततः । गोदुग्धैः पूजयेत्पीठे स्यादंगैः प्रथमावृतिः ॥ ६१ ॥

मंत्राचा सात लक्ष जप करावा; नंतर त्याचा दशांश होम करावा. मग गोदुग्धाने पीठावर पूजन करावे. या अंगकर्मांनी प्रथम आवृत्ती सिद्ध होते.

Verse 62

सुवर्णपिंगलां गौरपिंगलां रक्तपिंगलाम् । गुडपिंगां बभ्रुवर्णां चोत्तमां कपिलां तथा ॥ ६२ ॥

सुवर्णपिंगळा, गौरपिंगळा, रक्तपिंगळा; गूळपिंगळा, बभ्रुवर्णा, उत्तमा आणि कपिला—असे प्रकार सांगितले आहेत.

Verse 63

चतुष्कपिङ्गलां पीतपिङ्गलां चोत्तमां शुभाम् । गोगणाष्टकमभ्यर्च्य लोकेशानुयुधैर्युतान् ॥ ६३ ॥

चार पिंगळ, पीत-पिंगळ तसेच उत्तम व शुभ—या आठ पवित्र गायींच्या (गोगण-अष्टक) विधिपूर्वक पूजनानंतर, आपल्या-आपल्या अनुयोधांसह लोकपाल, लोकेश यांचे पूजन करावे।

Verse 64

संपूज्यैवं मनौ सिद्धे कुर्यात्काम्यानि मंत्रवित् । अष्टोत्तरसहस्रं यः पयोभिर्दिनशो हुनेत् ॥ ६४ ॥

अशा रीतीने सम्यक् पूजन करून, मंत्र सिद्ध झाल्यावर मंत्रवेत्ता इच्छित फलासाठी काम्य कर्म करावे। जो दररोज दुधाने एक हजार आठ आहुती होमात अर्पण करतो, तो इष्ट फल प्राप्त करतो।

Verse 65

पक्षात्सगोगणो मुक्तो दशार्णे चाप्ययं विधिः । तारो हृद्भगवान् ङेंतः श्रीगोविंदस्तथा भवेत् ॥ ६५ ॥

गोगण-समूह ‘पक्ष’ रचनेतून मुक्त केला असता, हाच विधी दशार्ण (दशाक्षरी) रूपातही लागू होतो। हृदयस्थानी ‘तार’ अक्षर भगवान् म्हणून न्यास करून, शेवटी अनुस्वार (नासिक्य ध्वनी) स्थिर करतात—असा हा श्रीगोविंदाचा पूज्य मंत्र होतो।

Verse 66

द्वादशार्णो मनुः प्रोक्तो नारदोऽस्य मुनिर्मतः । छंदः प्रोक्तं च गायत्री श्रीगोविन्दोऽस्य देवता । चन्द्राक्षियुगभूतार्णैः सर्वैः पंचांगकल्पनम् ॥ ६६ ॥

हा मनु द्वादशाक्षरी सांगितला आहे; याचा ऋषी नारद मानला आहे. याचे छंद गायत्री असून देवता श्रीगोविंद आहेत. चंद्र, अक्षि, युग व भूत—या गणनेनुसार सर्व अक्षरांनी पंचांग-कल्पना (पाच अंगांचा विन्यास) करावा।

Verse 67

ध्यायेत्कल्पद्रुमूलाश्रितमणिविलसद्दिव्यसिंहासनस्थं मेघश्यामं पिशंगांशुकमतिसुभगं शंखरेत्रे कराभ्याम् ॥ ६७ ॥

कल्पवृक्षाच्या मुळांखाली आश्रित, मणिमय तेजस्वी दिव्य सिंहासनावर विराजमान, मेघश्याम, अतिशय मनोहर, पिंगळ वस्त्रधारी, दोन्ही करांत शंख व चक्र धारण करणाऱ्या प्रभूचे ध्यान करावे।

Verse 68

बिभ्राणं गोसहस्रैर्वृतममरपतिं प्रौढहस्तैककुंभप्रश्चोतत्सौधधारास्नपितमभिनवांभोजपत्राभनेत्रम् ॥ ६८ ॥

त्याने देवांचा अधिपती पाहिला—हजारो गायींनी वेढलेला, उंच प्रासादातून ओघळणाऱ्या जलधारांनी स्नान घातला जात असताना, बलवान हाताने एकच कुंभ ओतला जात होता; आणि ज्यांचे नेत्र नवविकसित कमळपानांसारखे होते।

Verse 69

रविलक्षं जपेन्मंत्रं दुग्धैर्हुत्वा दशांशतः । यजेच्च पूर्ववद्गोष्ठस्थितं वा प्रतिमादिषु ॥ ६९ ॥

मंत्राचा एक लक्ष जप करावा; मग त्याच्या दशांशाइतक्या दुधाने होम करावा। त्यानंतर पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे पूजा करावी—गोष्ठात (गोठ्यात) स्थापित देवतेची किंवा प्रतिमा इत्यादी प्रतिष्ठित रूपांची।

Verse 70

पूर्वोक्ते वैष्णवे पीठे मूर्तिं संकल्प्य मूलतः । तत्रावाह्य यजेत्कृष्णं गुरुपूजनपूर्वकम् ॥ ७० ॥

पूर्वोक्त वैष्णव पीठावर मूर्तीचा मूलापासून संकल्प करावा; मग तेथे श्रीकृष्णाचे आवाहन करून, गुरुपूजनापासून आरंभ करून, त्यांची पूजा करावी।

Verse 71

रुक्मिणीं सत्यभामां च पार्श्वयोरिंद्रमग्रतः । पृष्ठतः सुरभिं चेष्ट्वा केसरेष्वंगपूजनम् ॥ ७१ ॥

दोन्ही बाजूंना रुक्मिणी व सत्यभामा स्थापाव्यात, समोर इंद्राला, आणि मागे सुरभीला ठेवावे। मग केशराच्या तंतूंनी अंगपूजन करावे।

Verse 72

कालिं द्याद्या महिष्योऽष्टौ वसुपत्रेषु संस्थिताः । पीठकोणेषु बद्ध्वादिकिंकणीं च तथा पुनः ॥ ७२ ॥

कालीला स्थापावे; मग वसूंंच्या कमळपानांवर स्थित अशा आठ महिष्या (म्हशी-गायी) न्यासाव्यात. आणि पीठाच्या कोपऱ्यांत लहान किंकिण्या (घुंगरू/घंट्या) बांधून, पुढील क्रम पुन्हा चालू करावा।

Verse 73

दामानि पृष्ठयोर्वेणुं पुरः श्रीवत्सकौस्तुभौ । अग्रतो वनमासादिर्दिक्ष्वष्टसु तथा स्थिताः ॥ ७३ ॥

भगवंतांच्या पाठीवर माळा लोंबतात आणि तेथेच वेणूही असतो. समोर श्रीवत्सचिन्ह व कौस्तुभमणी शोभतात; तसेच अग्रभागी वनमाळा इत्यादी अलंकार आठही दिशांत सुस्थित मानावेत।

Verse 74

पांचजन्यं गदा चक्रं वसुदेवश्च देवकी । नंदगोपो यशोदा च सगोगोपालगोपिकाः ॥ ७४ ॥

पाञ्चजन्य शंख, गदा व चक्र; तसेच वसुदेव व देवकी; नंदगोप व यशोदा—गायींसह गोपाळ व गोपींसमवेत—हे सर्व प्रभूच्या दिव्य परिकररूपाने स्मरणीय आहेत।

Verse 75

इंद्राद्याश्च स्थिता बाह्ये वज्राद्याश्च ततः परम् । कुमुदः कुमुदाक्षश्च पुंडरीकोऽथ वामनः ॥ ७५ ॥

इंद्रादी देव बाह्य वर्तुळात स्थित आहेत; त्यांच्या पलीकडे वज्रादी (आयुधदेव) आहेत. त्यानंतर कुमुद, कुमुदाक्ष, पुंडरीक आणि मग वामन यांचे स्मरण करावे।

Verse 76

शंकुकर्णः सर्वनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्टितः । विष्वक्सेनश्च संपूज्यः स्वात्मा चार्च्यस्ततः परम् ॥ ७६ ॥

शंकुकर्ण, सर्वनेत्र, सुमुख, सुप्रतिष्ठित आणि विष्वक्सेन—यांची विधिपूर्वक पूजा करावी; त्यानंतर परम मानून आपल्या आत्मस्वरूपाचेही अर्चन करावे।

Verse 77

एककालं त्रिकालं वा यो गोविंदं यजेन्नरः । स चिरायुर्निरातंको धनधान्यपतिर्भवेत् ॥ ७७ ॥

जो मनुष्य एक वेळ किंवा त्रिकाळ गोविंदाचे पूजन करतो, तो दीर्घायुषी, निरोगी-निरातंक आणि धनधान्याचा स्वामी होतो।

Verse 78

स्मृतिः सद्यान्विता चक्री दक्षकर्णयुतोधरा । नाथाय हृदयांतोऽयं वसुवर्णो महामनुः ॥ ७८ ॥

स्मृती तत्क्षणी प्रवृत्त होणारी; ती चक्रधारी, दक्ष ‘उजव्या-कर्णा’ने युक्त व धारण करणारी आहे. वसुवर्ण नामक हा महामनु अंतःकरणी नाथाला समर्पित आहे.

Verse 79

मुनिर्ब्रह्मास्य गायत्री छंदः कृष्णोऽस्य देवता । वर्णद्वंद्वैश्च सर्वेण पंचांगान्यस्य कल्पयेत् ॥ ७९ ॥

या मंत्राचे ऋषी ब्रह्मा, छंद गायत्री आणि देवता श्रीकृष्ण आहेत. तसेच सर्व वर्ण-द्वंद्वांच्या साहाय्याने याचे पंचांग (पाच अंगे) ठरवावे.

Verse 80

पंचवर्षमतिलोलमंगणे धावमानमतिचंचलेक्षणम् । किंकिणीवलयहारनूपुरै रंजितं नमत गोपबालकम् ॥ ८० ॥

अंगणात पाच वर्षांचा अतिचंचल गोपबाळ धावत असतो; त्याचे डोळे खोडकरपणे चपळ आहेत. किंकिणी, वलये, हार व नूपुरांच्या झंकाराने जो सर्वांना रिझवतो—त्या गोपाळाला नमस्कार करा.

Verse 81

एवं ध्यात्वा जपेदष्टलक्षं मंत्री दशांशतः । ब्रह्मवृक्षसमिद्भिश्च जुहुयात्पायसेन वा ॥ ८१ ॥

अशा प्रकारे ध्यान करून मंत्रज्ञ साधकाने आठ लक्ष जप करावा. नंतर त्याचा दशांश घेऊन ब्रह्मवृक्षाच्या समिधांनी किंवा पायसाने हवन करावे.

Verse 82

प्रागुक्ते वैष्णवे पीठे मूर्तिं संकल्प्य मूलतः । तत्रावाह्यार्चयेत्कृष्णं मंत्री वै स्थिरमानसः ॥ ८२ ॥

पूर्वी सांगितलेल्या वैष्णव पीठावर, मुळापासून मूर्तीचा संकल्प करून, स्थिर मनाचा मंत्रज्ञ तेथे श्रीकृष्णाचे आवाहन करून पूजन करावे.

Verse 83

केसरेषु चतुर्दिक्षु विदिक्ष्वंगानि पूजयेत् । वासुदेवं बलं दिक्षु प्रद्युम्नमनिरुद्धकम् ॥ ८३ ॥

कमळाच्या पाकळ्यांच्या चार दिशांत व विदिशांत अङ्गांची पूजा करावी। दिशांत वासुदेव व बल, तसेच प्रद्युम्न व अनिरुद्ध यांची स्थापना करावी।

Verse 84

विदिक्षु रुक्मिणीसत्यभामे वै लक्ष्यणर्क्षजे । लोकेशान्सायुधान्बाह्ये एवं सिद्धो भवेन्मनुः ॥ ८४ ॥

विदिशांत रुक्मिणी व सत्यभामा, तसेच लक्षणा व अर्क्षजा यांची स्थापना करावी. बाह्य परिघावर आयुधधारी लोकेश (लोकपाल) ठेवावेत; असे केल्याने साधक सिद्ध होतो।

Verse 85

तारः श्रीभुवनाकामो ङेंतं श्रीकृष्णमीरयेत् । श्रीगोविंदं ततः प्रोच्य गोपीजनपदं ततः ॥ ८५ ॥

प्रथम तारक अक्षर जपावा, मग ‘श्रीभुवनाकाम’ असे म्हणावे. त्यानंतर ‘श्रीकृष्ण’ उच्चारून, पुढे ‘श्रीगोविंद’ आणि शेवटी ‘गोपीजनपद’ असे म्हणावे।

Verse 86

वल्लभाय ततः पद्मात्रयं तत्वाक्षरो मनुः । मुन्यादिकं च पूर्वोक्तं सिद्धगोपालकं स्मरेत् ॥ ८६ ॥

त्यानंतर वल्लभासाठी पद्मत्रयाचे ध्यान करावे आणि ‘तत्त्व’ अक्षरयुक्त मंत्र-मनु जपावा. पूर्वोक्त मुनी आदींचे स्मरण करून भक्तीने सिद्ध-गोपालाचे चिंतन करावे।

Verse 87

माधवीमंडपासीनौ गरुडेनाभिपालितौ । दिव्यक्रीडासु निरतौ रामकृष्णौ स्मरन् जपेत् ॥ ८७ ॥

माधवी वेलींनी सजलेल्या मंडपात आसनस्थ, गरुडाने रक्षित, आणि दिव्य क्रीडांत रमलेले राम-कृष्ण यांचे स्मरण करून जप करावा।

Verse 88

पूजनं पूर्ववच्चास्य कर्तव्यं वैष्णवोत्तमैः । चक्री मुनिस्वरोपेतः सर्गी चैकाक्षरो मनुः ॥ ८८ ॥

पूर्वी सांगितलेल्या विधीप्रमाणेच श्रेष्ठ वैष्णवांनी याचे पूजन करावे. चिन्ह चक्र आहे, स्वर मुनिस्वरयुक्त आहे; ‘सर्गी’चे ध्यान करावे आणि मंत्र एकाक्षरी आहे.

Verse 89

कृष्णेति द्व्यक्षरः प्रोक्तः कामादिः स्यात्त्रिवर्णकः । सैव ङेंतो युगार्णः स्यात्कृष्णाय नम इत्यपि ॥ ८९ ॥

‘कृष्ण’ हे नाव द्व्यक्षरी सांगितले आहे. ‘काम’पासून आरंभ होणारे बीज त्रिवर्णक आहे. तेच ङे-अंत (दत्तिवाचक) झाल्यावर ‘कृष्णाय नमः’ हा द्विपद मंत्र होतो.

Verse 90

पंचाक्षरश्च कृष्णाय कामरुद्धस्तथा परः । गोपालायाग्निजायांतो रसवर्णः प्रकीर्तितः ॥ ९० ॥

‘कृष्णाय’ हा पंचाक्षर मंत्र आहे. काम-निरोध करणारा आणखी एक मंत्र परम मानला आहे. तसेच ‘गोपालाय’युक्त व ‘अग्निजायांत’ने समाप्त होणारा सूत्र ‘रसवर्ण’ म्हणून कीर्तित आहे.

Verse 91

कामः कृष्णपदं ङेंतं वह्निजायांतकः परः । कृष्णगोविंदकौ ङेंतौ सप्तार्णः सर्वसिद्धिदः ॥ ९१ ॥

‘काम’ हे बीज ‘कृष्ण’पदाचे ङे-अंत रूप आहे. परम शब्द ‘वह्निजायांतक’ आहे. ‘कृष्ण’ आणि ‘गोविंद’ हे दोन्ही ङे-अंत होऊन संयुक्त झाले की सप्तार्ण मंत्र होतो, जो सर्वसिद्धी देतो.

Verse 92

श्रीशक्तिकामाः कृष्णाय कामः सप्ताक्षरः परः । कृष्णगोविंदकौ ङेंतौ हृदंतोऽन्यो नवाक्षरः ॥ ९२ ॥

श्री, शक्ति व काम यांची इच्छा असणाऱ्यांसाठी परम सप्ताक्षर मंत्र—‘कृष्णाय कामः’। तसेच ‘ङें’ बीजपूर्वक, ‘कृष्ण’ ‘गोविंद’ हे ङे-अंत रूपे आणि शेवटी ‘हृद्’—हा दुसरा नवाक्षर मंत्र आहे.

Verse 93

ङेंतौ च कृष्णगोविंदौ तथा कामः पुटः परः । कामः शार्ङ्गी धरासंस्थो मन्विंद्वाढ्यश्च मन्मथः ॥ ९३ ॥

तो ‘ङेंतौ’ या नावानेही प्रसिद्ध आहे; तोच कृष्ण व गोविंद; तसेच काम, पुट आणि पर असेही त्याचे नाम आहे. तो शार्ङ्गधनुष्यधारी, धरातळी प्रतिष्ठित, मन्विंद्वाढ्य आणि मन्मथ आहे.

Verse 94

श्यामलांगाय हृदयं दशार्णः सर्वसिद्धिदः । बालांते वपुषे कृष्णायाग्निजायांतिमोऽपरः ॥ ९४ ॥

श्यामल अंगांच्या प्रभूसाठी हृदयमंत्र हा दशार्ण (दशाक्षरी) असून तो सर्व सिद्धी देणारा आहे. आणि बालरूपाच्या शेवटी अग्निकन्या ‘कृष्णा’ हिच्यासाठी अंतिम अतिरिक्त मंत्र सांगितला आहे.

Verse 95

द्विठांते बालवपुषे कामः कृष्णाय संवदेत् । ततो ध्यायन्स्वहृदये गोपीजनमनोहरम् ॥ ९५ ॥

द्विविध विधीच्या शेवटी काम (उपासक) बालरूप कृष्णाला संबोधील. नंतर आपल्या हृदयात ध्यान करून गोपीजनांचे मन हरून घेणाऱ्या प्रभूचे चिंतन करील.

Verse 96

श्रीवृन्दाविपिनप्रतोलिषु नमत्संफुल्लवल्लीततिष्वंतर्जालविघट्टैनः सुरभिणा वातेन संसेविते । कालिंदीपुलिने विहारिणमथो राधैकजीवातुकं वंदे नन्दकिशोरमिंदुवदनं स्निग्धांबुदाडंबरम् ॥ ९६ ॥

श्रीवृंदेच्या वनमार्गांत, पूर्ण फुललेल्या वेलींमधील अंतरजाळ हलविणाऱ्या सुगंधी वाऱ्याने सेवित; कालिंदीच्या तीरावर विहार करणारा; राधा ज्याचा एकमेव जीव—असा चंद्रमुख, स्निग्ध मेघवैभवयुक्त नंदकिशोर मी वंदन करतो.

Verse 97

पूर्वाक्तवर्त्मना पूजा ज्ञेया ह्येषां मुनीश्वर । देवकीसुतवर्णांते गोविंदपदमुच्चरेत् ॥ ९७ ॥

हे मुनीश्वर, यांची पूजा पूर्वोक्त मार्गानेच जाणावी. ‘देवकीसुत’ हे नाम उच्चारून शेवटी ‘गोविंद’ हे पद उच्चारावे.

Verse 98

वासुदेवपदं प्रोच्य संबृद्ध्यंतं जगत्पतिंम् । देहि मे तनयं पश्चात्कृष्ण त्वामहमीरयेत् ॥ ९८ ॥

वासुदेवाचे पवित्र नाम उच्चारून, जगत्पती सर्ववृद्धिकर प्रभूची स्तुती करतो। हे कृष्णा, मला पुत्र दे; त्यानंतर मी तुझे कीर्तन व गौरव करीन।

Verse 99

शरणं गत इत्यंतो मन्त्रो द्वात्रिंशदक्षरः । नारदोऽस्य मुनिश्छंदो गायत्री चाप्यनुष्टुभम् । देवः सुतप्रदः कृष्णः पादैः सर्वेण चांगकम् ॥ ९९ ॥

“शरणं गत” या शब्दांनी समाप्त होणारा हा मंत्र बत्तीस अक्षरी आहे. याचा ऋषी मुनि नारद; छंद गायत्री व अनुष्टुप. याची देवता पुत्रप्रद श्रीकृष्ण; आणि सर्व पाद मिळून याचे अंग मानले आहेत।

Verse 100

विजयेन युतो रथस्थितः प्रसमानीय समुद्रमध्यतः । प्रददत्तनयान् द्विजन्मने स्मरणीयो वसुदेवनन्दनः ॥ १०० ॥

विजययुक्त, रथावर स्थित वसुदेवनंदन—सदैव स्मरणीय—समुद्राच्या मध्यातून (त्यांना) कुशलतेने आणून द्विजाला शुभ मार्गदर्शन प्रदान करीत झाला।

Verse 101

लक्षं जपोऽयुतं होमस्तलैर्मधुरसंप्लुतैः । अर्चा पूर्वोदिते पीठे अंगलोकेश्वरायुधैः ॥ १०१ ॥

मधुर द्रव्यांनी ओलसर केलेल्या स्रुवांनी एक लक्ष जप व दहा हजार होम करावेत. पूर्वोक्त पीठावर अंगदेवता, लोकपाल व दिव्य आयुधांसह अर्चा करावी.

Verse 102

एवं सिद्धे मनौ मंत्री वंध्यायामपि पुत्रवान् । तारो माया ततः सांतसेंदुष्वांतश्च सर्ववान् ॥ १०२ ॥

अशा रीतीने मंत्र सिद्ध झाल्यावर साधकाला मंत्रैश्वर्य प्राप्त होते; वंध्येपासूनही त्याला पुत्र मिळतो. पुढे ‘तार’ व ‘माया’ या शक्ती, नंतर ‘सांत’, ‘सेन्दुष्वांत’ इत्यादी सिद्धी मिळतात आणि शेवटी तो सर्वसम्पन्न होतो.

Verse 103

सोऽहं वह्निप्रियांतोऽयं मंत्रो वस्वक्षरः परः । पंचब्रह्मात्मकस्यास्य मंत्रस्य मुनि सत्तमः ॥ १०३ ॥

‘सोऽहं’ने आरंभ व ‘वह्निप्रिया’ने समाप्त होणारा हा पर मंत्र आठ अक्षरी आहे। या पंचब्रह्मात्मक मंत्राचा ऋषी मुनिश्रेष्ठ आहे।

Verse 104

ऋषिर्ब्रह्मा च परमा गायत्रीछंद ईरितम् । परंज्योतिः परं ब्रह्म देवता परिकीर्तितम् ॥ १०४ ॥

या मंत्राचे ऋषी ब्रह्मा असे सांगितले आहे आणि परम छंद गायत्री घोषित आहे। देवता म्हणून परम ज्योती—परब्रह्म—याचे कीर्तन केले आहे।

Verse 105

प्रणवो बीजमाख्यातं स्वाहा शक्तिरुदाहृता । स्वाहेति हृदयं प्रोक्तं सोऽहं वेति शिरो मतम् ॥ १०५ ॥

प्रणव ‘ॐ’ हे बीज सांगितले आहे; ‘स्वाहा’ ही शक्ति म्हटली आहे। ‘स्वाहा’ हेच हृदय, आणि ‘सोऽहं’ हे शिर मानले आहे।

Verse 106

हंसश्चेति शिखा प्रोक्ता हृल्लेखा कवचं स्मृतम् । प्रणवो नेत्रमाख्यातमस्त्रं हरिहरेति च ॥ १०६ ॥

‘हंसः’ ही शिखा सांगितली आहे; ‘हृल्लेखा’ हे कवच स्मरले आहे। प्रणव ‘ॐ’ हे नेत्र-रक्षा, आणि ‘हरि-हर’ हे अस्त्र-मंत्रही म्हटले आहे।

Verse 107

स ब्रह्मा स शिवो विप्र स हरिः सैव देवराट् । स सर्वरूपः सर्वाख्यः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ॥ १०७ ॥

हे विप्र! तोच ब्रह्मा, तोच शिव, तोच हरि; तोच देवांचा सम्राट आहे। तो सर्वरूप, सर्वनाम; तोच अक्षय—परम स्वराज प्रभू आहे।

Verse 108

एवं ध्यात्वा जपेदष्टलक्षहोमो दशांशतः । पूजाप्रणवपीठेऽस्य सांगावरणकैर्मता ॥ १०८ ॥

अशा प्रकारे ध्यान करून आठ लक्ष जप करावा; आणि त्याचा दशांश होम करावा. या मंत्र-देवतेची पूजा प्रणव-पीठावर (ॐ-पीठावर), षडंग व आवरण-देवतांसह, विधिपूर्वक सांगितली आहे.

Verse 109

एवं सिद्धे मनौ ज्ञानं साधकेंद्रस्य नारद । जायते तत्त्वमस्यादिवाक्योक्तं निर्विकल्पकम् ॥ १०९ ॥

हे नारद, अशा प्रकारे मन सिद्ध झाल्यावर साधकांतील श्रेष्ठ पुरुषास ‘तत्त्वमसि’ इत्यादी महावाक्यांनी उपदिष्ट निर्विकल्प ज्ञान उत्पन्न होते.

Verse 110

कामो ङेंतो हृषीकेशो हृदयांतो गजाक्षरः । ऋषिर्ब्रह्मास्य गायत्री छंदो गायत्रमीरितम् ॥ ११० ॥

याचा आद्य (बीज) ‘काम’ आहे, अंत ‘हृषीकेश’ आहे; आणि हृदयात ‘गज’ अक्षर निहित आहे. या मंत्राचा ऋषि ब्रह्मा असून छंद गायत्री असे सांगितले आहे.

Verse 111

देवता तु हृषीकेशो विनियोगोऽखिलाप्तये । कामो बीजं तथायेति शक्तिरस्य ह्युदाहृता ॥ १११ ॥

देवता हृषीकेश; विनियोग सर्व प्राप्तीसाठी आहे. ‘काम’ हे बीज असून ‘तथा’ ही याची शक्ति म्हणून सांगितली आहे.

Verse 112

बीजेनैव षडंगानि कृत्वा ध्यानं समाचरेत् । पुरुषोत्तममंत्रोक्तं सर्वं वास्य प्रकीर्तितम् ॥ ११२ ॥

बीजाक्षरानेच षडंग (न्यास इ.) करून, नंतर ध्यान विधिपूर्वक करावे. हे सर्व पुरुषोत्तम-मंत्रात सांगितलेल्या विधानानुसारच प्रकीर्तित आहे.

Verse 113

लक्षं जपोऽयुतं होमो घृतेनैव प्रकीर्तितः । तर्पणं सर्वकामाप्त्यै प्रोक्तं संमोहिनीसुमैः ॥ ११३ ॥

एक लक्ष जपाचे विधान आहे; दहा हजार आहुतींचा होमही केवळ घृतानेच सांगितला आहे. तसेच संमोहिनी पुष्पांनी सर्वकाम-प्राप्तीसाठी तर्पण कथिले आहे.

Verse 114

श्रीबीजं शक्तिरापेति बीजेनैव षडंकस्तथा । त्रैलोक्यमोहनः शब्दो नमोंऽतो मनुरीरितः ॥ ११४ ॥

‘श्री’ बीजाने शक्तीचे आवाहन होते; त्याच बीजाने षडंग (मंत्रदेह)ही सिद्ध होते. पुढे त्रैलोक्य-मोहन शब्द ‘नमः’ अंत असलेल्या मंत्ररूपाने सांगितला आहे.

Verse 115

ऋषिर्ब्रह्मा च गायत्री छन्दः श्रीधरदेवता । श्रीबीजं शक्तिरापेति बीजेनैव षडंगकम् ॥ ११५ ॥

या (मंत्र/विधी)चे ऋषी ब्रह्मा, छंद गायत्री आणि देवता श्रीधर (विष्णु) आहेत. शक्ती ‘श्री’ बीज आहे; आणि त्याच बीजाने षडंगही स्थापन होते.

Verse 116

पुरुषोत्तमवद्ध्यानपूजादिकमिहोदितः । लक्षं जपस्तथा होम आज्येनैव दशांशतः ॥ ११६ ॥

येथे पुरुषोत्तमाच्या उपासनेप्रमाणे ध्यान, पूजा इत्यादीचे विधान सांगितले आहे. एक लक्ष जप करावा आणि त्याच्या दशांशाप्रमाणे केवळ घृताने होम करावा.

Verse 117

सुगंधश्वेतपुष्पैस्तु पूजां होमादिकं चरेत् । एवं कृते तु विप्रेन्द्र साक्षात्स्याच्छ्रीधरः स्वयम् ॥ ११७ ॥

सुगंधी शुभ्र पुष्पांनी पूजा करावी आणि होम इत्यादी कर्म करावे. असे केल्यास, हे विप्रश्रेष्ठा, श्रीधर स्वतः साक्षात् प्रकट होतात.

Verse 118

अच्युतानन्तगोविंदपदं ङेंतं नमोंतिमम् । मंत्रोऽस्य शौनकऋषिर्विराट् छंदः प्रकीर्तितम् ॥ ११८ ॥

अच्युत‑अनंत‑गोविंद यांच्या चरणाश्रित हा परम ‘नमो’‑मंत्र जाणावा. या मंत्राचा ऋषी शौनक असून छंद विराट् असे सांगितले आहे.

Verse 119

एषां पराशरव्यासनारदा ऋषयः स्मृताः । विराट् छन्दः समाख्यातं परब्रह्मात्मको हरिः ॥ ११९ ॥

यांसाठी पराशर, व्यास आणि नारद हे ऋषी स्मरणात आहेत; छंद विराट् सांगितला आहे, आणि परब्रह्मस्वरूप हरि ही अधिदेवता आहे.

Verse 120

देवताबीजशक्ती तु पूर्वोक्ते साधकैर्मते । शंखचक्रधरं देवं चतुर्बाहुं किरीटिनम् ॥ १२० ॥

पूर्वोक्त साधकमतानुसार देवता‑बीज‑शक्तीचे ध्यान शंख‑चक्रधारी, चतुर्भुज, किरीटधारी भगवंत म्हणून करावे.

Verse 121

सर्वैरप्यायुधैर्युक्तं गरुडोपरि संस्थितम् । सनकादिमुनींद्रैस्तु सर्वदेवैरुपासितम् ॥ १२१ ॥

ते सर्व आयुधांनी युक्त, गरुडावर आरूढ आहेत; सनकादी मुनिश्रेष्ठ व सर्व देव त्यांची उपासना करतात.

Verse 122

श्रीभूमिसहितं देवमुदयादित्यसन्निभम् । प्रातरुद्यत्सहस्रांशुमंडलोपमकुंडलम् ॥ १२२ ॥

श्री व भूमीसहित त्या देवाचे पूजन करावे; ते उदयत्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आहेत, आणि त्यांचे कुंडल प्रातःकाळच्या सहस्रकिरण सूर्य-मंडळासारखे आहेत.

Verse 123

सर्वलोकस्य रक्षार्थमनन्तं नित्यमेव हि । अभयं वरदं देवं प्रयच्छंतं मुदान्वितम् ॥ १२३ ॥

सर्व लोकांच्या रक्षणासाठी नित्य अनंत देवाचे ध्यान करावे; तो आनंदमय प्रभू अभय देतो व वरदान प्रदान करतो।

Verse 124

एवं ध्यात्वा र्चयेत्पीठे वैष्णवे सुसमाहितः । आद्यावरणसंगैः स्याच्चक्रशंखगदासिभिः ॥ १२४ ॥

असे ध्यान करून पूर्ण समाहित होऊन वैष्णव पीठावर अर्चना करावी; प्रथम आवरणात चक्र, शंख, गदा व खड्ग यांची उपस्थिती करावी।

Verse 125

मुशलाढ्यधनुः पाशांकुशैः प्रोक्तं द्वितीयकम् । सनकादिकशाक्तेयव्यासनारदशौनकैः ॥ १२५ ॥

द्वितीय रूप मुशल, धनुष्य, पाश व अंकुशयुक्त असे सांगितले आहे; हे सनकादि ऋषी, शाक्तेय, व्यास, नारद व शौनक यांनी उपदेशिले।

Verse 126

तृतीयं लोकपालैस्तु चतुर्थं परिकीर्तितम् । लक्षं जपो दशांशेन घृतेन हवनं स्मृतम् ॥ १२६ ॥

तृतीय क्रम लोकपालांसह सांगितला आहे आणि चतुर्थही तसाच; एक लक्ष जप करावा, व त्याच्या दशांशाने तुपाने हवन करणे स्मृत आहे।

Verse 127

एवं सिद्धे मनौ मंत्री प्रयोगानप्युपाचरेत् । श्रीवृक्षमूले देवेशं ध्यायन्वैरोगिणं स्मरन् ॥ १२७ ॥

अशा रीतीने मंत्र सिद्ध झाल्यावर साधकाने त्याचे प्रयोगही करावेत; श्रीवृक्षाच्या मुळाशी देवेशाचे ध्यान करून, त्यांना रोगनाशक म्हणून स्मरावे।

Verse 128

स्पृष्ट्वा जप्त्वायुतं साध्यं स्मृत्वा वा मनसा द्विज । रोगिणां रोगनिर्मुक्तिं कुर्यान्मंत्री तु मंडलात् ॥ १२८ ॥

हे द्विजा! रोग्यास स्पर्श करून विधिपूर्वक मंत्राचा दहा हजार जप करावा, किंवा मनानेच त्याचे स्मरण करावे; मग मंडलात स्थित मंत्रसाधक रोग्याला रोगमुक्त करील।

Verse 129

कन्यार्थी जुहुयाल्लाजैर्बिल्वैश्चापि धनाप्तये । वस्त्रार्थी गन्धकुसुमैरारोग्याय तिलैर्हुनेत् ॥ १२९ ॥

कन्याप्राप्तीसाठी इच्छुकाने लाजांनी होम करावा; धनप्राप्तीसाठी बिल्वफळेही अर्पण करावीत. वस्त्रासाठी सुगंधी पुष्पांनी आहुती द्यावी, आणि आरोग्यासाठी तिळांनी होम करावा।

Verse 130

रविवारे जले स्थित्वा नाभिमात्रे जपेत्तु यः । अष्टोत्तरसहस्रं वै स ज्वरं नाशयेद् ध्रुवम् ॥ १३० ॥

जो रविवारी पाण्यात नाभीपर्यंत उभा राहून एक हजार आठ वेळा जप करतो, तो निश्चयच ज्वराचा नाश करतो।

Verse 131

विवाहार्थं जपेन्मासं शशिमण्डलमध्यगम् । ध्यात्वा कृष्णं लभेत्कन्यां वांछितां चापि नारद ॥ १३१ ॥

हे नारदा! विवाहासाठी एक महिना जप करावा आणि चंद्रमंडलाच्या मध्यभागी स्थित प्रभूचे ध्यान करावे. श्रीकृष्णाचे ध्यान केल्याने इच्छित कन्या प्राप्त होते।

Verse 132

वसुदेवपदं प्रोच्य निगडच्छेदशब्दतः । वासुदेवाय वर्मास्त्रे स्वाहांतो मनुरीरितः ॥ १३२ ॥

‘निगडच्छेद’ म्हणजे बंधन छेदणारा या अर्थावरून निष्पन्न ‘वसुदेव’ पद उच्चारून—‘वासुदेवाय वर्मास्त्रे’—असा ‘स्वाहा’ने समाप्त होणारा मंत्र येथे सांगितला आहे।

Verse 133

नारदोऽस्य ऋषिश्छन्दो गायत्री कृष्णदेवता । वर्म बीजं शिरः शक्तिरन्यत्सर्वं दशार्णवत् ॥ १३३ ॥

या मंत्राचे ऋषी नारद, छंद गायत्री आणि देवता श्रीकृष्ण आहेत। बीज ‘वर्म’, शक्ती ‘शिरः’; उरलेले सर्व दशार्ण (दशाक्षर) मंत्राप्रमाणे जाणावे।

Verse 134

बालः पवनदीर्घैदुयुक्तो झिंटीशयुर्जलम् । अत्रिर्व्यासाय हृदयं मनुरष्टाक्षरोऽवतु ॥ १३४ ॥

बालस्वरूप प्रभू, पवनाच्या दीर्घ श्वासाने युक्त; झिंटी-शय्येचे जल; अत्रि; व्यासाला अर्पिलेले हृदय—हा अष्टाक्षर मंत्र आम्हांला रक्षो।

Verse 135

ब्राह्मानुष्टुप् मुनिश्छन्दो देवः सत्यवतीसुतः । आद्यं बीजं नमः शक्तिदीर्घाढ्यो नादिनांगकम् ॥ १३५ ॥

या मंत्राचे छंद ब्राह्मानुष्टुप्, ऋषी मुनि; देवता सत्यवतीसुत व्यास. बीज आद्य अक्षर; ‘नमः’ दीर्घस्वरयुक्त शक्ती; आणि अंग नादाशी संबद्ध आहे।

Verse 136

व्याख्यामुद्रिकया लसत्करतलं सद्योगपीठस्थितं वामे जानुतले दधानमपरं हस्तं सुविद्यानिधिम् । विप्रव्रातवृतं प्रसन्नमनसं पाथोरुहांगद्युतिं पाराशर्यमतीव पुण्यचरितं व्यासं स्मरेत्सिद्धये ॥ १३६ ॥

सिद्धीसाठी पाराशर्य व्यासांचे स्मरण करावे—ज्यांचा करतळ व्याख्या-मुद्रेने तेजस्वी आहे, जे श्रेष्ठ योगपीठावर विराजमान आहेत; ज्यांचा दुसरा हात डाव्या जानूवर ठेवलेला असून तो जणू सुविद्येचा निधी आहे; जे विप्रसमूहांनी वेढलेले, प्रसन्नचित्त, कमळासारख्या अंगकांतीचे आणि अत्यंत पुण्यचरित्र आहेत।

Verse 137

जपेदष्टसहस्राणि पायसैर्होममाचरेत् । पूर्वोक्तपीठे व्यासस्य पूर्वमंगानि पूजयेत् ॥ १३७ ॥

आठ सहस्र वेळा जप करावा आणि पायसाने होम करावा। पूर्वोक्त पीठावर प्रथम व्यासांची पूर्वांग-पूजा करावी।

Verse 138

प्राच्यादिषु यजेत्पैलं वैशंपायनजैमिनी । सुमंप्तुं कोणभागेषु श्रीशुकं रोमहर्षणम् ॥ १३८ ॥

पूर्वादि दिशांत पैलासह यजन करावे; तसेच वैशंपायन व जैमिनीसहही पूजन करावे. मधल्या कोनप्रदेशांत सुमंतुचे, आणि त्याचप्रमाणे श्रीशुक व रोमहर्षण यांचेही पूजन करावे.

Verse 139

उग्रश्रवसमन्यांश्च मुनीन्सेंद्रादिकाययुधान् । एवं सिद्धमनुर्मंत्री कवित्वं शोभनाः प्रजाः ॥ १३९ ॥

उग्रश्रव इत्यादी मुनींना, तसेच इंद्रादि नेतृत्वाखालील योद्धासमूहांनाही तो अनुकूल करतो. अशा रीतीने सिद्धमंत्रयुक्त होऊन तो वाक्पटुता, कवित्वशक्ती आणि शोभन प्रजा प्राप्त करतो.

Verse 140

व्याख्यानशक्तिं कीर्तिं च लभते संपदां चयम् । नृसिंहो माधवो दृष्टो लोहितो निगमादिमः ॥ १४० ॥

तो व्याख्यानशक्ती, कीर्ती आणि संपत्तीचा संचय प्राप्त करतो. अशा प्रकारे नृसिंहस्वरूप माधव, लोहितवर्ण, वेदांचा आदिस्रोत परमेश्वर म्हणून दर्शन देतो.

Verse 141

कृशानुजाया पञ्चार्णो मनुर्विषहरः परः । अनंतपंक्तिपक्षीन्द्रा मुनिश्छन्दः सुरा मताः ॥ १४१ ॥

कृशानुच्या कन्येसाठी ‘विषहर’ नावाचा परम पंचाक्षरी मंत्र सांगितला आहे. याचा ऋषी अनंतपंक्ती, छंद पक्षींद्रा, आणि देवता सुरगण असे मानले आहेत.

Verse 142

तारवह्निप्रिये बीजशक्ती मन्त्रस्य कीर्तिते । ज्वलज्वल महामंत्री स्वाहा हृदयमीरितम् ॥ १४२ ॥

या मंत्राची बीज-शक्ती ‘तारा’, ‘वह्नि’ आणि ‘प्रिया’ अशी कीर्तित आहे. हृदयमंत्र असा सांगितला आहे— “ज्वल ज्वल, हे महामंत्रशक्ती, स्वाहा।”

Verse 143

गरुडेति पदस्यांते चूडाननशुचिप्रिया । शिरोमन्त्रो गरुडतः शिखे स्वाहा शिखा मनुः ॥ १४३ ॥

मंत्राच्या शेवटी ‘गरुड’ हा शब्द जोडावा. ‘चूडानन-शुचि-प्रिया’ हा शिरोमंत्र असून तो मस्तकावर न्यास करावा. ‘गरुड’ पासून ‘स्वाहा’ पर्यंतचा भाग शिखामंत्र; शिखेवर न्यासासाठी विनियोज्य आहे.

Verse 144

गरुडेति पदं प्रोच्य प्रभंजययुगं वदेत् । प्रभेदययुगं पश्चाद्वित्रासय विमर्दय ॥ १४४ ॥

‘गरुड’ असे म्हणत ‘प्रभंजय’ हे युग्म दोनदा उच्चारावे. नंतर ‘प्रभेदय’ दोनदा, आणि मग ‘वित्रासय’ व ‘विमर्दय’ असे म्हणावे.

Verse 145

प्रत्येकं द्विस्ततः स्वाहा कवचस्य मनुर्मतः । उग्ररूपधरांते तु सर्वविषहरेति च ॥ १४५ ॥

प्रत्येक मंत्र ‘स्वाहा’ने समाप्त करून दोनशे वेळा जपावा—हा कवचाचा मनु मानला आहे. तसेच उग्ररूपधारी देवतेच्या मंत्राच्या शेवटी ‘सर्वविषहरे’ (सर्व विष हरिणारा) असे जोडावे.

Verse 146

भीषयद्वितयं प्रोच्य सर्वं दहदहेति च । भस्मीकुरु ततः स्वाहा नेत्रमन्त्रोऽयमीरितः ॥ १४६ ॥

‘भीषय’पासून सुरू होणारे दोन पद उच्चारून ‘सर्वं दह दह’ असेही म्हणावे. नंतर ‘भस्मीकुरु’ म्हणत शेवटी ‘स्वाहा’ जोडावे—हा नेत्रमंत्र सांगितला आहे.

Verse 147

अप्रतिहतवर्णांते बलाय प्रहतेति च । शासनांते तथा हुं फट् स्वाहास्त्रमनुरीरितः ॥ १४७ ॥

मंत्राच्या वर्णांच्या शेवटी ‘अप्रतिहत’ जोडावे; तसेच ‘बलाय’ आणि ‘प्रहत’ असेही म्हणावे. आदेशाच्या शेवटी ‘हुं’, ‘फट्’ आणि ‘स्वाहा’ उच्चारावे—हा अस्त्रमंत्र सांगितला आहे.

Verse 148

पादे कटौ हृदि मुखे मूर्ध्निं वर्णान्प्रविन्यसेत् ॥ १४८ ॥

पायांवर, कटिवर, हृदयावर, मुखावर व मस्तकावर वर्णांचे सावधपणे न्यास करावा।

Verse 149

तप्तस्वर्णनिभं फणींद्रनिकरैःक्लृप्तांग भूषंप्रभुं स्तर्तॄणां शमयन्तमुग्रमखिलं नॄणां विषं तत्क्षणात् । चंच्वग्रप्रचलद्भुजंगमभयं पाण्योर्वरं बिभ्रतं पक्षोच्चारितसामगीतममलं श्रीपक्षिराजं भजे ॥ १४९ ॥

तप्त सुवर्णासारखा तेजस्वी, फणींद्रांच्या समूहांनी अंगभूषण केलेला प्रभु; जो सर्व जनांचे उग्र विष क्षणार्धात शमवून नष्ट करतो; चोचीच्या अग्रभागी हालणाऱ्या सर्पभयाचा नाश करणारा अभय-वर दोन्ही हातांत धारण करणारा; आणि ज्याचे पंख सामगानाचा निर्मळ नाद उच्चारतात—त्या श्री पक्षिराज गरुडाचे मी भजन करतो।

Verse 150

पञ्चलक्षं जपेन्मंत्रं दशांशं जुहुयात्तिलैः । पूजयेन्मातृकापीठे गरुडं वेदविग्रहम् ॥ १५० ॥

मंत्राचा पाच लक्ष जप करावा; नंतर त्याचा दशांश तिळांनी हवनात अर्पण करावा। मातृकापीठावर वेदविग्रह गरुडाची पूजा करावी।

Verse 151

चतुर्थ्यन्तः पक्षिराजः स्वाहा पीठमनुः स्मृतः । दृष्ट्वांगं कर्णिकामध्ये नागान्यंत्रेषु पूजयेत् ॥ १५१ ॥

चतुर्थीविभक्त्यंत ‘पक्षिराज’ नंतर ‘स्वाहा’—हा पीठमंत्र मानला आहे। कर्णिकेच्या मध्यभागी अङ्गाचे ध्यान/स्थापन करून यंत्रांत नागांची पूजा करावी।

Verse 152

तद्बिहिर्लोकपालांश्च वज्राद्यैर्विलसत्करान् । एवं सिद्धमनुर्मंत्री नाशयेद्गरलद्वयम् । देहांते लभते चापिश्रीविष्णोः परमं पदम् ॥ १५२ ॥

त्याच्या बाहेर वज्रादी आयुधांनी शोभणारे लोकपाल यांचीही पूजा करावी। अशा प्रकारे मंत्र सिद्ध झाल्यावर साधक द्विविध गरल (विष) नष्ट करतो आणि देहांती श्रीविष्णूचे परम पद प्राप्त करतो।

Verse 153

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे कृष्णादिमन्त्रभेदनिरूपणं नामैकाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८१ ॥

अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील बृहदुपाख्यानाच्या तृतीयपादात ‘कृष्णादि मंत्रभेद-निरूपण’ नामक एक्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला ॥ ८१ ॥