The Exposition of Nṛsiṁha Worship-Mantras, Nyāsa, Mudrās, Yantras, Kavaca, and Nṛsiṁha Gāyatrī
या अध्यायात सनत्कुमार नारदांना नरहरि/नृहरी उपासनेचा बहुपदरी विधिक्रम सांगतात. एकाक्षर इत्यादी नरसिंह मंत्रांचे मंत्रलक्षण (ऋषी अत्रि, जगती छंद, देवता नृहरी, बीज-शक्ती, ‘सर्वार्थ’ विनियोग), ध्यान-स्वरूप आणि साधना-परिमाण (एक लक्ष जप, दशांश होम घृत व पायसाने) दिले आहे. वैष्णव पीठावर कमल-मंडल पूजा, दिक्पाल/परिवार देवता आणि ३२ उग्र नामांची माला वर्णिली आहे. षडंग, दशधा, नव-स्थापन, हरि-न्यास इत्यादी विविध न्यास व अंतःस्थान-क्रम (मूल→नाभि→हृदय→भ्रूमध्य→तृतीय नेत्र) व्यवस्थित केला आहे. नरसिंही, चक्र, दंष्ट्रा इत्यादी मुद्रा, शांत/रौद्र कर्मांचे नियम आणि शत्रुनिग्रहाचे प्रयोग सांगितले आहेत. रोगनिवारण, ग्रहपीडा-शमन, स्तंभन/विजयादी राजोपयोग भस्म, आहुती व कालबद्ध जपाने स्पष्ट केले आहेत. त्रैलोक्य-मोहन, अष्टार, द्वादशार कालांतक, ‘यंत्रराज’ अशी यंत्रे, कवच-वर्मास्त्र क्रम आणि नृसिंह गायत्री देऊन शेवटी फलश्रुतीत सिद्धी, संरक्षण, समृद्धी व निर्भयता प्रतिपादिली आहे।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । शुणु नारद वक्ष्यामि दिव्यान्नरहरेर्मनून् । यान्समाराध्य ब्रह्माद्याश्चक्रुः सृष्ट्यादि कर्म वै ॥ १ ॥
सनत्कुमार म्हणाले—हे नारद, ऐक; मी नरहरीचे दिव्य मंत्र सांगतो. ज्यांची आराधना करून ब्रह्मा आदींनी सृष्टी इत्यादी कर्मे केली।
Verse 2
संवर्तकश्चन्द्र मौलिर्मनुर्वह्निविभूषितः । एकाक्षरः स्मृतो मन्त्रो भजतां सुरपादपः ॥ २ ॥
तो संवर्तक, चंद्रमौली, आणि अग्निविभूषित मनु आहे. भक्तांसाठी तो एकाक्षरी मंत्र व देवकल्पवृक्षासारखा वरदाता म्हणून स्मरणात आहे।
Verse 3
मुनिरत्रिश्च जगती छन्दो बुद्धिमतां वर । देवता नृहरिः प्रोक्तो विनियोगोऽखिलाप्तये ॥ ३ ॥
येथे ऋषी अत्री, छंद जगती, हे बुद्धिमंतांतील श्रेष्ठा. देवता नृहरी (नरसिंह) सांगितला आहे; याचा विनियोग सर्व सिद्धीप्राप्तीसाठी आहे।
Verse 4
क्षं बीजं शक्तिरी प्रोक्ता षड्दीर्घेण षडङ्गकम् । अर्केन्दुवह्निनयनं शरदिन्दुरुचं करैः ॥ ४ ॥
‘क्षं’ हे बीज, ‘ई’ ही शक्ति सांगितली आहे; सहा दीर्घ स्वरांनी षडंग-न्यास होतो. सूर्य-चंद्र-अग्निसारखे नेत्र असलेला, शरद्चंद्रासारख्या तेजाने उजळलेला, दिव्य करांसह देवाचे ध्यान करावे।
Verse 5
धनुश्चक्राभयवरान्दधतं नृहरिं स्मरेत् । लक्षं जपस्तद्दशांशहोमश्च घृतपायसैः ॥ ५ ॥
धनुष्य, चक्र, अभय-मुद्रा व वरद-हस्त धारण करणाऱ्या नृहरिचे स्मरण करावे। मंत्राचा एक लक्ष जप करून, त्याचा दशांश घृत व पायसाने होम करावा।
Verse 6
यजेत्पीठे वैष्णवे तु केसरेष्वङ्गपूजनम् । खगेशं शंकरं शेषं शतानन्दं दिगालिषु ॥ ६ ॥
वैष्णव पीठावर यजन करून, कमळदलांवर अंगपूजन करावे। दिशांच्या आवरणात खगेश (गरुड), शंकर, शेष आणि शतानंद यांचे पूजन करावे।
Verse 7
श्रियं ह्रियं धृतिं पुष्टिं कोणपत्रेषु पूजयेत् । दन्तच्छदेषु नृहरींस्तावतः पूजयेत्क्रमात् ॥ ७ ॥
कोनपत्रांवर श्री, ह्री, धृति आणि पुष्टि यांचे पूजन करावे। दंतच्छदांवर तितक्याच संख्येने नृहरींचे क्रमाने पूजन करावे।
Verse 8
कृष्णो रुद्रो महाघोरो भीमो भीषण उज्ज्वलः । करालो विकरालश्च दैत्यान्तो मधुसूदनः ॥ ८ ॥
तोच कृष्ण, तोच रुद्र—महाघोर। तोच भीम, भीषण असूनही उज्ज्वल; कराल व विकराल; दैत्यांचा अंत करणारा मधुसूदन।
Verse 9
रक्ताक्षः पिगलाक्षश्चाञ्जनो दीप्तरुचिस्तथा । सुघोरकश्च सुहनुर्विश्वको राक्षसान्तकः ॥ ९ ॥
तो रक्ताक्ष, पिंगलाक्ष, अंजन-श्याम आणि दीप्त तेजस्वी आहे। तो सुघोर, सुहनु (दृढ हनु), विश्वव्यापी आणि राक्षसांतक आहे।
Verse 10
विशालको धूम्रकेशो हयग्रीवो घनस्वनः । मेघवर्णः कुम्भकर्णः कृतान्ततीव्रतेजसौ ॥ १० ॥
(तो) विशालकाय, धूम्रकेश, हयग्रीव, घनस्वनी; मेघवर्ण, कुम्भकर्ण, आणि कृतांतासारखा तीव्र तेजस्वी आहे।
Verse 11
अग्निवर्णो महोग्रश्च ततो विश्वविभूषणः । विघ्नक्षमो महासेनः सिंहा द्वात्रिंशदीरिताः ॥ ११ ॥
नंतर अग्निवर्ण, महोग्र, विश्वविभूषण, विघ्नक्षम, महासेन आणि सिंह—अशा रीतीने बत्तीस नावे सांगितली गेली।
Verse 12
तद्बहिः प्रार्चयेद्विद्वाँ ल्लोकपालान्सहेतिकान् । एवं सिद्धे मनौ मन्त्री साधयेदखिलेप्सितान् ॥ १२ ॥
मग (आंतर विधीच्या) बाहेर विद्वान साधकाने लोकपालांची त्यांच्या चिन्हे व आयुधांसह विधिपूर्वक पूजा करावी। अशा रीतीने मंत्र सिद्ध झाल्यावर मंत्रज्ञ सर्व इच्छित साध्य करतो।
Verse 13
विष्णुः प्रद्युम्नयुक् शार्ङ्गी साग्निर्वीरं महांस्ततः । विष्णुं ज्वलन्तं भृग्वीशो जलं पद्मासनं ततः ॥ १३ ॥
मग प्रद्युम्नयुक्त शार्ङ्गधारी विष्णूचा—अग्निसह—ध्यान करावा; नंतर महावीराचा; मग ज्वलंत तेजस्वी विष्णूचा; मग भृगूंच्या ईशाचा; मग जलाचा; आणि मग पद्मासन (ब्रह्मा)चा ध्यान करावा।
Verse 14
हरिस्तु वासुदेवाय वैकुण्ठो विष्णुसंयुतः । गदी सेन्दुनृसिंहं च भीषणं भद्र मेव च ॥ १४ ॥
हरिला वासुदेव, विष्णुसंयुक्त वैकुंठ, गदाधारी (गदी), (स)इंदु-नृसिंह, तसेच भीषण आणि भद्र—या नावांनीही स्तुती केली जाते।
Verse 15
मृत्युमृत्युं ततः शौरिर्भानोर्नारायणान्वितः । नृहरेर्द्वाविंशदर्णोऽय मन्त्रः साम्राज्यदायकः ॥ १५ ॥
यानंतर ‘मृत्यु-मृत्यु’ हा मंत्र; मग शौरि-मंत्र; मग भानु-मंत्र, जो नारायण-नामाने संयुक्त आहे। हा नृहरि (नृसिंह) यांचा बावीस अक्षरी मंत्र असून साम्राज्य व अधिपत्य देणारा आहे।
Verse 16
ब्रह्मा मुनिस्तु गायत्री छन्दोऽनुष्टुबुदाहृतम् । देवता नृहरिश्चास्य सर्वेष्टफलदायकः ॥ १६ ॥
या मंत्राचे ऋषी ब्रह्मा असे सांगितले आहे; छंद अनुष्टुप् मानले आहे। याचे देवता नृहरि असून ते सर्व इच्छित फळे देणारे आहेत।
Verse 17
हं बीजं इं तथा शक्तिर्विनियोगोऽखिलाप्तये । वेदैश्चतुर्भिर्वसुभिः षड्भिः षड्भिर्युगाक्षरैः ॥ १७ ॥
बीज ‘हं’ आणि शक्ति ‘इं’ आहे. याचा विनियोग सर्व उद्दिष्टांच्या प्राप्तीसाठी आहे. हे चार वेद, आठ वसु, सहा वेदांग आणि युगाचा षडक्षरी मंत्र यांद्वारे प्रतिपादित आहे।
Verse 18
षडङ्गानि निधायाथ मूर्ध्नि भाले च नेत्रयोः । मुखबाह्वङिघ्रसन्ध्यग्रेष्वथ कुक्षौ तथा हृदि ॥ १८ ॥
मग षडंग-न्यास करून तो मस्तकशिखर, कपाळ आणि नेत्रांवर स्थापावा; नंतर मुख, बाहू आणि पायांच्या अग्र-संधीस्थानी; आणि पुढे उदर तसेच हृदयातही न्यास करावा।
Verse 19
गले पार्श्वद्वये पृष्ठे ककुद्यर्णान्मनूद्भवान् । प्रणवान्तरितान् कृत्वा न्यसेत्साधकसत्तमः ॥ १९ ॥
उत्तम साधकाने गळा, दोन्ही पार्श्व आणि पाठीवर मनूपासून उद्भवलेली अक्षरे न्यास करावीत—प्रत्येकाच्या आधी प्रणव (ॐ) ठेवून।
Verse 20
नृसिंहसान्निध्यकरो न्यासो दशविधो यथा । कराङ्घ्र्यष्टाद्यङ्गुलीषु पृथगाद्यन्तपर्वणोः ॥ २० ॥
श्री नृसिंहाचे सान्निध्य प्राप्त करून देणारा न्यास शास्त्रोक्त रीतीने दहा प्रकारचा आहे. हात-पायांच्या आठही बोटांच्या पहिल्या व शेवटच्या सांध्यांवर तो वेगवेगळा करावा॥ २० ॥
Verse 21
सर्वाङ्गुलीषु विन्यस्यावशिष्टं तलयोर्न्यसेत् । शिरोललाटे भ्रूमध्ये नेत्रयोः कर्णयोस्तथा ॥ २१ ॥
सर्व बोटांवर विन्यास करून उरलेले दोन्ही तळहातांवर न्यसे. तसेच शिर, ललाट, भुवयांच्या मध्यभागी, डोळ्यांवर आणि कानांवरही न्यास करावा॥ २१ ॥
Verse 22
कपोलकर्णमूले च चिबुकोर्द्ध्वाधरोष्ठके । कण्ठे घोणे च भुजयोर्हृत्तनौ नाभिमण्डले ॥ २२ ॥
गालावर व कानाच्या मुळाशी, हनुवटीवर तसेच वरच्या-खालच्या ओठांवर, कंठावर व नाकावर, दोन्ही भुजांवर, हृदयप्रदेशी, आणि कटि व नाभिमंडलावर (न्यास करावा)॥ २२ ॥
Verse 23
दक्षान्पदोस्तले कट्यां मेढ्रोर्वोजानुजङ्घयोः । गुल्फे पादकराङ्गुल्योः सर्वसन्धिषु रोमसु ॥ २३ ॥
‘द’ पासून सुरू होणाऱ्या अक्षरांचा न्यास पायांच्या तळव्यांवर करावा; नंतर कटि, मेढ्र, मांड्या, गुडघे व पोटऱ्यांवर। घोट्यांवर, पाय-बोटे व हात-बोटांवर, सर्व सांध्यांवर आणि रोमांवरही करावा॥ २३ ॥
Verse 24
रक्तास्थिमज्जासु तनौ न्यसेद्वर्णान्विचक्षणः । वर्णान्पदे गुल्फजानुकटिनाभिहृदि स्थले ॥ २४ ॥
विचक्षण साधकाने देहातील रक्त, अस्थी व मज्जा यांतही पवित्र वर्णांचा न्यास करावा. तसेच पाय, घोटे, गुडघे, कटि, नाभी आणि हृदयप्रदेशीही ते वर्ण स्थापित करावेत॥ २४ ॥
Verse 25
बाह्वोः कण्ठे च चिबुके चौष्ठे गण्डे प्रविन्यसेत् । कर्णयोर्वदने नासापुटे नेत्रे च मूर्द्धनि ॥ २५ ॥
बाहूंवर, कंठावर, हनुवटीवर, ओठांवर व गालांवर विधिपूर्वक न्यास करावा। तसेच कानांवर, मुखावर, नासापुटांवर, नेत्रांवर आणि मस्तकशिखरावरही ठेवावा॥२५॥
Verse 26
पदानि तु मुखे मूर्ध्नि नसि चक्षुषि कर्णयोः । आस्ये च हृदये नाभौ पादान्सर्वाङ्गके न्यसेत् ॥ २६ ॥
पवित्र पदांचा न्यास मुखावर, मस्तकावर, नाकावर, डोळ्यांवर व कानांवर करावा. मग मुखमंडल, हृदय व नाभी येथे—आणि शेवटी सर्व अंगांवर ते पद विन्यस्त करावेत॥२६॥
Verse 27
अर्द्धद्वयं न्यसेन्मूर्ध्नि आहृत्पादात्तदङ्गकम् । उग्रादीनि पदानीह मृत्युमृत्युं नमाम्यहम् ॥ २७ ॥
मंत्राचे दोन्ही अर्ध मस्तकावर न्यास करावेत; आणि हृदयापासून पायांच्या टोकापर्यंत त्याच्या अंगांमध्ये विन्यस्त करावे. येथे ‘उग्र…’ इत्यादी पदांसह मी मृत्युमृत्यु—मृत्यूवर विजय मिळविणाऱ्यास—नमस्कार करतो॥२७॥
Verse 28
इत्यन्तान्यास्यकघ्राणचक्षुः श्रोत्रेषु पक्ष्मसु । हृदि नाभौ च कट्यादिपादान्तं नवसु न्यसेत् ॥ २८ ॥
अशा रीतीने पूर्वोक्त न्यास पूर्ण करून, मुख, नाक, डोळे, कान व पापण्यांवर न्यास करावा. हृदय, नाभी आणि कटीपासून पायांच्या टोकापर्यंत—अशा नऊ स्थानी विन्यस्त करावे॥२८॥
Verse 29
वीराद्यानपि तान्येव यथापूर्वं प्रविन्यसेत् । नृसिंहाद्यानि तान्येव पूर्ववद्विन्यसेत्सुधीः ॥ २९ ॥
‘वीर’ इत्यादी तेच (मंत्र/रूप)ही पूर्वीप्रमाणेच न्यास करावेत. तसेच ‘नृसिंह’ इत्यादीही सुज्ञ साधकाने पूर्ववत् विन्यस्त करावेत॥२९॥
Verse 30
चन्द्रा ग्निवेदषड्रामनेत्रदिग्बाहुभूमितान् । विभक्तान्मन्त्रवर्णांश्च क्रमात्स्थानेषु विन्यसेत् ॥ ३० ॥
चंद्र, अग्नी, वेद, षडंग, राम, नेत्र, दिशा, बाहू व भूमी—यांना विभागून दिलेले मंत्रवर्ण क्रमाने त्यांच्या त्यांच्या स्थानी विधिपूर्वक विन्यस्त करावेत।
Verse 31
मूले मूलाच्च नाभ्यन्तं नाभ्यादि हृदयावधि । हृदयाद्भ्रूयुगान्तं तु नेत्रत्रये च मस्तके ॥ ३१ ॥
मूलाधारापासून नाभीपर्यंत, नाभीपासून हृदयप्रदेशापर्यंत, हृदयापासून भ्रूमध्याच्या अंतापर्यंत, आणि मग मस्तकातील तृतीय नेत्रापर्यंत—ही क्रमाने अंतःस्थ ध्येय स्थाने आहेत।
Verse 32
बाह्वोरङ्गुलिषु प्राणे मूर्द्धादि चरणावधि । विन्यसेन्नामतो धीमान्हरिन्यासोऽयमीरितः ॥ ३२ ॥
बाहू व बोटांवर, प्राणांमध्ये, तसेच मस्तकापासून पायांपर्यंत—दिव्य नामांचा न्यास ज्ञानी साधकाने करावा; हाच ‘हरिन्यास’ म्हणून सांगितला आहे।
Verse 33
न्यासस्यास्य तु माहात्म्यं जानात्येको हरिः स्वयम् । एवं न्यासविधिं कृत्वा ध्यायेच्च नृहरिं हृदि ॥ ३३ ॥
या न्यासाचे माहात्म्य स्वयं हरि एकटाच जाणतो. म्हणून अशी न्यासविधी करून हृदयात नृहरिाचे ध्यान करावे।
Verse 34
गलासक्तलसद्बाहुस्पृष्टकेशोऽब्जचक्रधृक् । नखाग्रभिन्नदैत्येशो ज्वालामालासमन्वितः ॥ ३४ ॥
गळ्याभोवती लखलखीत भुजा गुंफलेल्या, झटापटीने विस्कटलेले केस, पद्म व चक्र धारण करणारा—नखांच्या अग्राने दैत्येशाला विदीर्ण करून तो ज्वालामालांनी वेढलेला शोभून दिसला।
Verse 35
दीप्तजिह्वस्त्रिनयनो दंष्ट्रोग्रं वदनं वहन् । नृसिंहोऽस्मान्सदा पातु स्थलांबुगगनोपगः ॥ ३५ ॥
दीप्त जिह्वा, त्रिनेत्र आणि तीक्ष्ण दंष्ट्रांनी भयावह मुख धारण करणारे श्रीनृसिंह—जे स्थल, जल व गगनात संचार करतात—ते आम्हांला सदैव रक्षण करो।
Verse 36
ध्यात्वैवं दर्शयेन्मुद्रा ं नृसिंहस्य महात्मनः । जानुमध्यगतौ कृत्वा चिबुकोष्ठौ समावुभौ ॥ ३६ ॥
अशा प्रकारे ध्यान करून महात्मा श्रीनृसिंहाची मुद्रा दाखवावी; दोन्ही गुडघ्यांच्या मधल्या जागेत हनुवटी व ओठ समप्रमाणे ठेवावेत।
Verse 37
हस्तौ च भूमिसंलग्नौ कम्पमानः पुनः पुनः । मुखं विजृन्भितं कृत्वा लेलिहानां च जिह्विकाम् ॥ ३७ ॥
दोन्ही हात जमिनीला टेकवून तो पुन्हा पुन्हा कंपित होईल; मुख मोठे करून उघडेल आणि जिभेने वारंवार चाटेल।
Verse 38
एषा मुद्रा नारसिंही प्रधानेति प्रकीर्तिता । वामस्याङ्गुष्ठतो बद्ध्वा कनिष्ठामन्गुलीत्रयम् ॥ ३८ ॥
ही मुद्रा ‘नारसिंही’ म्हणून प्रसिद्ध असून मुद्रांमध्ये प्रधान मानली आहे; डाव्या हातात अंगठ्याने बांधून तीन बोटे कनिष्ठेपर्यंत जोडावीत।
Verse 39
त्रिशूलवत् संमुखोर्द्ध्वे कुर्यान्मुद्रा ं नृसिंहगाम् । अङ्गुष्ठाभ्यां च करयोस्तथाऽक्रम्य कनिष्ठके ॥ ३९ ॥
त्रिशूलासारखे समोर उंच धरून नृसिंह-मुद्रा करावी; आणि दोन्ही हातांच्या अंगठ्यांनी त्याच प्रकारे कनिष्ठा बोटांवर दाब द्यावा।
Verse 40
अधोमुखाभिः शिष्टाभिः शेषाभिर्नृहरौ ततः । हस्तावधोमुखौ कृत्वा नाभिदेशे प्रसार्य च ॥ ४० ॥
मग उरलेल्या बोटांना विधिपूर्वक अधोमुख करून नृहरि-स्मरणाने क्रिया करावी। दोन्ही हात अधोमुख ठेवून नाभीप्रदेशाकडे प्रसारित करावेत।
Verse 41
तर्जनीभ्यां नयेत्स्कन्धौ प्रोक्ता चान्त्रणमुद्रि का । हस्तावूर्द्ध्वमुखौ कृत्वा तले संयोज्य मध्यमे ॥ ४१ ॥
दोन्ही तर्जनींनी खांदे स्पर्श/दर्शवावेत; हिला ‘आंत्रण-मुद्रा’ असे सांगितले आहे. मग हात ऊर्ध्वमुख करून मध्यभागी तळवे जोडावेत।
Verse 42
अनामायां तु वामायां दक्षिणां तु विनिक्षिपेत् । तर्जन्यौ पृष्ठतो लग्नौ अङ्गुष्ठौ तर्जनीश्रितौ ॥ ४२ ॥
डाव्या हाताच्या अनामिकेवर उजवा (हात/अंग) ठेवावा. दोन्ही तर्जनी मागून जोडलेल्या असाव्यात आणि दोन्ही अंगठे तर्जनींच्या आधाराने टेकलेले असावेत।
Verse 43
चक्रमुद्रा भवेदेषा नृहरेः सन्निधौ मता । चक्रमुद्रा तथा कृत्वा तर्जनीभ्यां तु मध्यमे ॥ ४३ ॥
नृहरि-सन्निधीत ही ‘चक्र-मुद्रा’ मानली जाते. अशी चक्र-मुद्रा करून दोन्ही तर्जनींना मध्यभागी स्थापावे।
Verse 44
पीडयेद्दंष्ट्रमुद्रै षा सर्वपापप्रणाशिनी । एता मुद्रा नृसिंहस्य सर्वमन्त्रेषु सम्मताः ॥ ४४ ॥
ही ‘दंष्ट्रा-मुद्रा’ करावी; ती सर्व पापांचा नाश करणारी आहे. नृसिंहाच्या या मुद्रा सर्व मंत्रांमध्ये सम्मत व प्रशंसित आहेत।
Verse 45
वर्णलक्षं जपेन्मन्त्रं तद्दशांशं च पायसैः । घृताक्तैर्जुहुयाद्वह्नौ पीठे पूर्वोदितेऽचयेत् ॥ ४५ ॥
मंत्राचा एक लक्ष जप करावा; नंतर त्याच्या दशांशाप्रमाणे तुपमिश्रित पायसाच्या आहुती अग्नीत द्याव्यात, आणि पूर्वोक्त पीठ/वेदीवर ते अर्पण ठेवावे।
Verse 46
अङ्गा न्यादौ समाराध्यदिक्पत्रेषु यजेत्पुनः । गरुडादीन् श्रीमुखांश्च विदिक्षु लोकपान्बहिः ॥ ४६ ॥
अंगन्यासादी विधीने देवतेची सम्यक् आराधना करून, दिशांच्या पत्रांवर पुन्हा पूजन करावे; आणि विदिशांत गरुडादी व श्रीमुख सेवकांचे, तसेच बाहेर लोकपालांचे पूजन करावे।
Verse 47
एवं संसाधितो मन्त्रः सर्वान्कामान्प्रपूरयेत् । सौम्ये कार्ये स्मरेत्सौम्यं क्रूरं क्रूरे स्मरेद्बुधः ॥ ४७ ॥
अशा रीतीने सम्यक् सिद्ध झालेला मंत्र सर्व कामना पूर्ण करतो. सौम्य कार्यात सौम्य रूपाचे, आणि क्रूर कार्यात क्रूर रूपाचे स्मरण बुद्धिमानाने करावे।
Verse 48
पूर्वमृत्युपदे शत्रोर्नाम कृत्वा स्वयं हरिः । निशितैर्नखदंष्ट्राग्रैः खाद्यमानं च संस्मरेत् ॥ ४८ ॥
मृत्यूच्या समीप शत्रूचे नाव प्रथम ठेवून, नंतर स्वयं हरिचे स्मरण करावे—तीक्ष्ण नखांनी व दंष्ट्रांच्या अग्रांनी तो शत्रू भक्षण करीत आहे असे ध्यान करावे।
Verse 49
अष्टोत्तरशतं नित्यं जपेन्मन्त्रमतन्द्रि तः । जायते मण्डलादर्वाक् शत्रुर्वै शमनातिथिः ॥ ४९ ॥
दररोज निष्काळजीपणा न करता मंत्राचा अष्टोत्तरशत (१०८) जप करावा. तेव्हा मण्डलासमोर शत्रूसुद्धा शांत होऊन अतिथीसारखा होतो।
Verse 50
ध्यानभेदानथो वक्ष्ये सर्वसिद्धिप्रदायकान् । श्रीकामः सततं ध्यायेत्पूर्वोक्तं नृहरिं सितम् ॥ ५० ॥
आता मी ध्यानाचे भेद सांगतो, जे सर्व सिद्धी देणारे आहेत। श्री-समृद्धी इच्छिणाऱ्याने पूर्वोक्त श्वेत-प्रभ नृहरि यांचे सतत ध्यान करावे॥५०॥
Verse 51
वामाङ्कस्थितया लक्ष्म्यालिङ्गितं पद्महस्तया । विषमृत्यूपरोगादिसर्वोपद्र वनाशनम् ॥ ५१ ॥
डाव्या मांडीवर बसलेल्या पद्महस्ता लक्ष्मीने आलिंगित तो हरि अकाली मृत्यू, रोग इत्यादी सर्व उपद्रवांचा नाश करणारा आहे॥५१॥
Verse 52
नरसिंहं महाभीमन कालानलसमप्रभम् । आन्त्रमालाधरं रौद्रं कण्ठहारेण भूषितम् ॥ ५२ ॥
मी नरसिंहाचे ध्यान करतो—अतिभीषण, प्रलयकालाग्नीप्रमाणे तेजस्वी; रौद्र, आंत्रमाला धारण करणारा, कंठहाराने भूषित॥५२॥
Verse 53
नागयज्ञोपवीतं च पञ्चाननसुशोभितम् । चन्द्र मौलि नीलकण्ठं प्रतिवक्त्रं त्रिनेत्रकम् ॥ ५३ ॥
नागरूप यज्ञोपवीत धारण केलेला, पंचाननांनी शोभित; चंद्रमौली, नीलकंठ, आणि प्रत्येक मुखावर त्रिनेत्र असलेला॥५३॥
Verse 54
भुजैः परिघसङ्काशैर्द्दशभिश्चोपशोभितम् । अक्षस्रूत्रं गदापद्मं शङ्खं गोक्षीरसन्निभम् ॥ ५४ ॥
दहा भुजांनी शोभित—प्रत्येक परिघासारखी; हातात अक्षसूत्र, गदा, पद्म आणि गोक्षीरासारखा शुभ्र शंख धारण करणारा॥५४॥
Verse 55
धनुश्च मुशलं चैव बिभ्राणं चक्रमुत्तमम् । खड्गं शूलं च बाणं च नृहरिं रुद्र रूपिणम् ॥ ५५ ॥
त्याने नृहरि दर्शन घेतले—रुद्ररूप धारण केलेला—जो धनुष्य व मुशल, उत्तम चक्र, खड्ग, शूल आणि बाण धारण करीत होता।
Verse 56
इन्द्र गोपाभनीलाभं चन्द्रा भं स्वर्णसन्निभम् । पूर्वादि चोत्तरं यावदूर्ध्वास्यं सर्ववर्णकम् ॥ ५६ ॥
त्याचा वर्ण इन्द्रगोपासारखा नीलाभ-रक्त, चंद्रासारखा तेजस्वी आणि सुवर्णासारखा कांतिमान आहे; पूर्व दिशेपासून उत्तरापर्यंत तो ऊर्ध्वमुख होऊन सर्ववर्णमय दिसतो।
Verse 57
एवं ध्यात्वा जपेन्मन्त्री सर्वव्याधिविमुक्तये । सर्वमृत्युहरं दिव्यं स्मरणात्सर्वसिद्धिदम् ॥ ५७ ॥
अशा प्रकारे ध्यान करून मंत्रसाधकाने सर्व व्याधींपासून मुक्तीसाठी जप करावा। हा दिव्य मंत्र सर्व मृत्यूचे हरण करतो; याच्या स्मरणाने सर्व सिद्धी प्राप्त होतात।
Verse 58
ध्यायेद्यदा महत्कर्म तदा षोडशहस्तवान् । नृसिंहः सर्वलोकेशः सर्वाभरणभूषितः ॥ ५८ ॥
जेव्हा महान कर्म (अनुष्ठान) करावे, तेव्हा सोळा हातांचा, सर्वलोकांचा ईश्वर, सर्व अलंकारांनी भूषित नृसिंहाचे ध्यान करावे।
Verse 59
द्वौ विदारणकर्माप्तौ द्वौ चान्त्रोद्धरणान्वितौ । शङ्खचक्रधरौ द्वौ तु द्वौ च बाणधनुर्द्धरौ ॥ ५९ ॥
दोन भुजा विदारणकर्मात निपुण, दोन चंद्रोद्धरणाने युक्त; दोन शंख-चक्र धारण करतात, आणि दोन बाण व धनुष्य धारण करतात।
Verse 60
खड्गखेटधरौ द्वौ च द्वौ गदापद्मधारिणौ । पाशाङ्कुशधरौ द्वौ च द्वौ रिपोर्मुकुटार्पितौ ॥ ६० ॥
दोघांनी खड्ग व खेट (ढाल) धारण केले; दोघांनी गदा व पद्म; दोघांनी पाश व अंकुश; आणि दोघे शत्रूने अर्पिलेल्या मुकुटांनी विभूषित होते।
Verse 61
इति षोडशदोर्दण्डमण्डितं नृहरिं विभुम् । ध्यायेन्नारद नीलाभमुग्रकर्मण्यनन्यधीः ॥ ६१ ॥
अशा प्रकारे, हे नारद! सोळा भुजांनी अलंकृत, नीलाभ वर्णाचा, उग्र पराक्रमयुक्त सर्वव्यापी नृहरि प्रभूचा अनन्यचित्ताने ध्यान करावे।
Verse 62
ध्येयो महत्तमे कार्ये द्वात्रिंशद्धस्तवान्बुधैः । नृसिंहः सर्वभूतेशः सर्वसिद्धिकरः परः ॥ ६२ ॥
अत्यंत महान कार्यासाठी बुधांनी बत्तीस भुजांचा नृसिंह—परम, सर्वभूतांचा ईश्वर व सर्वसिद्धीचा दाता—याचे ध्यान करावे।
Verse 63
दक्षिणे चक्रपद्मे च परशुं पाशमेव च । हलं च मुशलं चैव अभयं चाङ्कुशं तथा ॥ ६३ ॥
उजव्या हातांत चक्र व पद्म; तसेच परशु व पाश; तसेच हल व मुशल; आणि अभयमुद्रा, तसेच अंकुशही आहे।
Verse 64
पट्टिशं भिन्दिपालं च खड्गमुद्गरतोमरान् । वामभागे करैः शङ्खं खेटं पाशं च शूलकम् ॥ ६४ ॥
ते पट्टिश व भिन्दिपाल, तसेच खड्ग, मुद्गर व तोमर धारण करतात। डाव्या बाजूच्या हातांत शंख, खेट, पाश आणि शूलही असतात।
Verse 65
अग्निं च वरदं शक्तिं कुण्डिकां च ततः परम् । कार्मुकं तर्जनीमुद्रा ं गदां डमरुशूर्पकौ ॥ ६५ ॥
ते (भगवान) अग्नी, वरद-मुद्रा, शक्ती, त्यानंतर कुंडिका, धनुष्य, तर्जनी-मुद्रा, गदा, डमरू आणि शूर्प (सूप) धारण करतात।
Verse 66
द्वाभ्यां कराभ्यां च रिपोर्जानुमस्तकपीडनम् । ऊर्द्ध्वीकृताभ्यां बाहुभ्यां आन्त्रमालाधरं विभुम् ॥ ६६ ॥
दोन हातांनी तो शत्रूचे गुडघे व मस्तक दाबून चिरडतो; आणि वर उचललेल्या दोन भुजांनी आंत्रमाला धारण करणाऱ्या त्या विभूला धारण करतो।
Verse 67
अधः स्थिताभ्यां बाहुभ्यां हिरण्यकविदारणम् । प्रियङ्करं च भक्तानां दैत्यानां च भयङ्करम् ॥ ६७ ॥
खाली ठेवलेल्या दोन भुजांनी तो हिरण्यकाचे विदारण करतो; भक्तांसाठी प्रियकर, आणि दैत्यांसाठी भयङ्कर आहे।
Verse 68
नृसिंहं तं स्मरेदित्थं महामृत्युभयापहम् । एवं ध्यात्वा जपेन्मन्त्री सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥ ६८ ॥
अशा प्रकारे महामृत्यूच्या भयाचा नाश करणाऱ्या त्या नृसिंहाचे स्मरण करावे। असे ध्यान करून मंत्रसाधकाने सर्व कार्यार्थसिद्धीसाठी मंत्रजप करावा।
Verse 69
अथोच्यते ध्यानमन्यन्मुखरोगहरं शुभम् । स्वर्णवर्णसुपर्णस्थं विद्युन्मालासटान्वितम् ॥ ६९ ॥
आता मुखरोग नाश करणारे दुसरे एक शुभ ध्यान सांगितले जाते—सुवर्णवर्ण, गरुडावर आरूढ, विद्युत्सम माळा व तेजस्वी सटा (केशर) यांनी युक्त प्रभूचे ध्यान।
Verse 70
कोटिपूर्णेन्दुवर्णं च सुमुखं त्र् यक्षिवीक्षणम् । पीतवस्त्रोरुभूषाढ्यं नृसिहं शान्तविग्रहम् । चक्रशङ्खाभयवरान्दधतं करपल्लवैः ॥ ७० ॥
कोटी पूर्णचंद्रांसारखी कांति असलेला, सुमुख व त्रिनेत्र-दृष्टीयुक्त, पीतांबरधारी, दिव्य भूषणांनी समृद्ध, शांत विग्रह असलेल्या भगवान् नृसिंहाचे ध्यान करावे। त्यांच्या कोमल कमलहस्तांत चक्र, शंख, अभयमुद्रा व वरदमुद्रा धारण केलेली आहे।
Verse 71
क्ष्वेडरोगादिशमनं स्वैर्ध्यानैः सुरवन्दितम् । शत्रोः सेनानिरोधेन यत्नं कुर्याच्च साधकम् ॥ ७१ ॥
स्वतःच्या नियत ध्यानसाधनेने—देवांनी स्तुत केलेल्या—क्ष्वेडरोग इत्यादी व्याधींचे शमन साधकाने करावे; तसेच शत्रूच्या सेनेचा निरोध करण्यासाठीही प्रयत्न करावा।
Verse 72
अक्षकाष्ठैरेधितेऽग्नौ विचिन्त्य रिपुमर्दनम् । देवं नृसिंहं सम्पूज्य कुसुमाद्युपचारकैः ॥ ७२ ॥
अक्ष-काष्ठाने प्रज्वलित केलेल्या अग्नीत, रिपुमर्दन भगवान् नृसिंहाचे चिंतन करावे; आणि पुष्प इत्यादी उपचारांनी त्या देव नृसिंहाची सम्यक पूजा करावी।
Verse 73
समूलमूलैर्जुहुयाच्छरैर्दशशतं पृथक् । रिपुं खादन्निव जपेन्निर्दहन्निव तं क्षिपेत् ॥ ७३ ॥
समूल-मूल पदार्थापासून केलेल्या शरांनी, वेगवेगळे करून एकशे दहा आहुती द्याव्यात। जप असा करावा जणू शत्रूला गिळत आहे; आणि नंतर जणू त्याला जाळत आहे—अशा भावे क्षेप करावा।
Verse 74
हुत्वा सप्तदिनं मन्त्री सेनामिष्टां महीपतेः । प्रस्थापयेच्छुभे लग्ने परराष्ट्रजयेच्छया ॥ ७४ ॥
सात दिवस हवन करून, राजाचा मंत्री राजाला प्रिय असलेली सेना शुभ लग्नात, परराष्ट्र-विजयाच्या इच्छेने प्रस्थानास लावावी।
Verse 75
तस्याः पुरस्तान्नृहरिं निघ्नन्तं रिपुमण्डलम् । स्मृत्वा जपं प्रकुर्वीत यावदायाति सा पुनः ॥ ७५ ॥
तिच्या समोर शत्रुमंडळाचा संहार करणाऱ्या नृहरि (नरसिंह) यांचे स्मरण करून, ती पुन्हा येईपर्यंत मंत्रजप करावा।
Verse 76
निर्जित्य निखिलाञ्छत्रून्सह वीरश्रिया सुखात् । प्रीणयेन्मन्त्रिणं राजा विभवैः प्रीतमानसः ॥ ७६ ॥
सर्व शत्रूंना सहज जिंकून, वीरश्रीने युक्त राजा प्रसन्नचित्त होऊन विभव-दानांनी मंत्र्याला संतुष्ट करावा।
Verse 77
गजाश्वरथररत्नैश्च ग्रामक्षेत्रधनादिभिः । यदि मन्त्री न तुष्येत तदानर्थो महीपतेः ॥ ७७ ॥
हत्ती, घोडे, रथ, रत्ने, गावे, शेते, धन इत्यादी देऊनही मंत्री तुष्ट न झाल्यास राजावर अनर्थ येतो।
Verse 78
जायते तस्य राष्ट्रेषु प्राणेभ्योऽपि महाभयम् । अष्टोत्तरशतमूलमन्त्रमन्त्रितभस्मना ॥ ७८ ॥
त्याच्या राज्यांत प्राणभयापेक्षाही मोठे महाभय उत्पन्न होते, जेव्हा मूलमंत्राचा १०८ वेळा जप करून मंत्रित भस्माने (विधी) केला जातो।
Verse 79
नाशयेन्मूषिकालूतावृश्चिकाद्युत्थितं विषम् । लिप्ताङ्गः सर्वरोगैश्च मुच्यते नात्र संशयः ॥ ७९ ॥
हे उंदीर, कोळी, विंचू इत्यादींमुळे उत्पन्न झालेले विष नष्ट करते. याचा अंगाला लेप केल्यास सर्व रोगांपासून मुक्ती मिळते—यात संशय नाही।
Verse 80
सेवन्तीकुसुमैर्हुत्वा महतीं श्रियमाप्नुयात् । औदुम्बरसमिद्भिस्तु भवेद्धान्यसमृद्धिमान् ॥ ८० ॥
सेवन्तीच्या फुलांनी हवन केल्यास महान् श्री-समृद्धी प्राप्त होते; आणि औदुंबराच्या समिधांनी होम केल्यास धान्यसमृद्धी लाभते।
Verse 81
अपूपलक्षहोमे तु भवेद्वैश्रवणोपमः । क्रुद्धस्य सन्निधौ राज्ञो जपेदष्टोत्तरं शतम् ॥ ८१ ॥
अपूपाच्या एक लक्ष आहुतींचा होम केल्यास साधक वैश्रवण (कुबेर) समान समृद्ध होतो; आणि क्रुद्ध राजाच्या सान्निध्यात मंत्राचा १०८ वेळा जप करावा।
Verse 82
सद्यो नैर्मल्यमाप्नोति प्रसादं चाधिगच्छति । कुन्दप्रसूनैरुदयं मोचाभिर्विघ्ननाशनम् ॥ ८२ ॥
याने साधकास तत्क्षणी निर्मळता प्राप्त होते आणि भगवंताचा प्रसादही मिळतो। कुंदपुष्पांनी हवन केल्यास उन्नती व श्रीलाभ होतो; आणि केळ्याच्या मोच्यांनी विघ्ननाश होतो।
Verse 83
तुलसीपत्रहोमेन महतीं कीर्तिमाप्नुयात् । शाल्युत्थसक्तुहोमेन वशयेदखिलं जगत् ॥ ८३ ॥
तुळशीपत्रांच्या आहुतीने महान कीर्ती मिळते; आणि तांदळापासून केलेल्या सत्तूच्या आहुतीने अखिल जग वश होते।
Verse 84
मधूकपुष्पैरिष्टं स्यात्स्तम्भनं धात्रिखण्डकैः । दधिमध्वाज्यमिश्रां तु गुडूचीं चतुरङ्गुलाम् ॥ ८४ ॥
मधूकपुष्पांनी केलेले इष्ट (किण्वित औषध) हितकारक म्हणतात; धात्री (आवळा)च्या खंडांनी स्तंभन-प्रभाव होतो. तसेच दही, मध व तूप मिसळून चार अंगुळ प्रमाण गुडूचीचे सेवन करावे।
Verse 85
जुहुयादयुतं योऽसौ शतं जीवति रोगजित् । शनैश्चरदिनेऽश्वत्थं स्पृष्ट्वा चाष्टोत्तरं शतम् ॥ ८५ ॥
जो दहा हजार आहुती देतो तो रोगांवर विजय मिळवून शंभर वर्षे जगतो. आणि शनैश्चरवारी अश्वत्थाला स्पर्श करून एकशे आठ वेळा हे करावे.
Verse 86
जपेज्जित्वा सोऽपमृत्युं शतवर्षाणि जीवति । अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि यन्त्रं त्रैलोक्यमोहनम् ॥ ८६ ॥
या जपाने तो अपमृत्यूवर विजय मिळवून शंभर वर्षे जगतो. आता ‘त्रैलोक्य-मोहन’ नावाच्या यंत्राचे मी तुला सविस्तर वर्णन सांगतो.
Verse 87
यस्य सन्धारणादेव भवेयुः सर्वसम्पदः । श्वेतभूर्ज्जे लिखेत्पद्मं द्वात्रिंशत्सिंहसंयुतम् ॥ ८७ ॥
ज्याचे धारण केवळ केल्याने सर्व संपत्ती प्राप्त होते. पांढऱ्या भूर्जपत्रावर बत्तीस सिंहांनी युक्त असे कमळ रेखाटावे.
Verse 88
मध्ये सिंहे स्वबीजं च लिखेत्पूर्ववदेव तु । श्रीबीजेन तु संवेद्य वलयत्रयसंयुतम् ॥ ८८ ॥
मध्यभागी सिंह-आकृतीत पूर्वीप्रमाणे स्वतःचे बीजाक्षर लिहावे. नंतर श्रीबीजाने संस्कार करून तीन वलयांनी युक्त करावे.
Verse 89
पाशाङ्कुशैश्च संवेष्ट्य पूजयेद्यन्त्रमुत्तमम् । त्रैलोक्यमोहनं नाम सर्वकामार्थसाधनम् ॥ ८९ ॥
पाश व अंकुश यांनी वेढून त्या उत्तम यंत्राची पूजा करावी. ‘त्रैलोक्य-मोहन’ नावाचे ते यंत्र सर्व काम्य अर्थ साध्य करते.
Verse 90
चक्रराजं महाराजं सर्वचक्रेश्वरेश्वरम् । धारणाज्जयमाप्नोति सत्यं सत्यं न संशयः ॥ ९० ॥
चक्रराज, तो महाराज व सर्व चक्रांचा ईश्वर-ईश्वर, याचे धारण केल्याने विजय प्राप्त होते. हे सत्य आहे, सत्यच; संशय नाही.
Verse 91
अथ यन्त्रान्तरं वक्ष्ये शुणु नारद सिद्धिदम् । अष्टारं विलिखेद्यन्त्रं श्लक्ष्णं कर्णिकया युतम् ॥ ९१ ॥
आता मी दुसरे यंत्र सांगतो; ऐक, हे नारदा—हे सिद्धीचे साधन आहे. आठ आरे असलेले, गुळगुळीत व कर्णिका (मध्य-नाभी)युक्त यंत्र रेखाटावे.
Verse 92
मूलमन्त्रं लिखेत्तत्र प्रणवेन समन्वितम् । एकाक्षरं नारसिंहं मध्ये चैव ससाध्यकम् ॥ ९२ ॥
तेथे प्रणव (ॐ)युक्त मूलमंत्र लिहावा. आणि मध्यभागी एकाक्षर नारसिंह-मंत्र, तसेच साध्य (अभिप्रेत कार्य) सहित लिहावा.
Verse 93
जपेदष्टसहस्रं तु सूत्रेणावेष्ट्य तद्बहिः । स्वर्णरौप्यसुताम्रैश्च वेष्टयेत्क्रमतः सुधीः ॥ ९३ ॥
मग आठ सहस्र जप करावा आणि त्याच्या बाहेर सूत्राने गुंडाळावे. नंतर सुज्ञ साधकाने क्रमाने सुवर्ण, रौप्य व ताम्रानेही वेष्टन करावे.
Verse 94
लाक्षया वेष्टितं कृत्वा पुनर्मन्त्रेण मन्त्रयेत् । कण्ठे भुजे शिखायां वा धारयेद्यन्त्रमुत्तमम् ॥ ९४ ॥
लाक्षेने वेष्टन करून पुन्हा मंत्राने अभिमंत्रित करावे. आणि ते उत्तम यंत्र कंठी, भुजेत किंवा शिखेत धारण करावे.
Verse 95
नरनारीनरेन्द्रा श्च सर्वे स्युर्वशगा भुवि । दुष्टास्तं नैव बाधन्ते पिशाचोरगराक्षसाः ॥ ९५ ॥
पृथ्वीवर नर-नारी आणि नरेन्द्रही सर्वजण त्याच्या वशात येतात। दुष्ट त्याला कधीही बाधत नाहीत—पिशाच, सर्प वा राक्षसही नाहीत।
Verse 96
यन्त्रराजप्रसादेन सर्वत्र जयमाप्नुयात् । अथान्यत्सम्प्रवक्ष्यामि यन्त्रं सर्ववशङ्करम् ॥ ९६ ॥
‘यंत्रराजा’च्या प्रसादाने साधक सर्वत्र विजय मिळवितो। आता मी आणखी एक यंत्र सांगतो—जे सर्वांना वश करणारे आहे।
Verse 97
द्वादशारं महाचक्रं पूर्ववद्विलिखेत्सुधीः । मात्राद्वादशसम्भिन्नदलेन विलिखेद्बुधः ॥ ९७ ॥
सुधी साधक पूर्वी सांगितलेल्या विधीने बारा आरे असलेले महाचक्र काढो. बुधजन ते बारा मात्रांनी विभागलेल्या दलांसह रेखाटो.
Verse 98
मध्ये मन्त्रं शक्तियुक्तं श्रीबीजेन तु वेष्टयेत् । कालान्तकं नाम चक्रं सुरासुरवशङ्करम् ॥ ९८ ॥
मध्ये शक्तियुक्त मंत्र स्थापून त्यास ‘श्री’ बीजाने वेढावे. हे ‘कालांतक’ नामक चक्र देव-दानव दोघांनाही वश व भयग्रस्त करणारे आहे।
Verse 99
चक्रमुल्लेखयेद्भूर्जे सर्वशत्रुनिवारणम् । यस्य धारणमात्रेण सर्वत्र विजयी भवेत् ॥ ९९ ॥
भूर्जपत्रावर चक्र रेखाटावे—ते सर्व शत्रूंचे निवारण करते. त्याचे धारणमात्र केल्याने मनुष्य सर्वत्र विजयी होतो।
Verse 100
अथ सर्वेष्टदं ज्वालामालिसंज्ञं वदाम्यहम् । बीजं हृद्भगवान्ङेन्तो नरसिंहाय तत्परम् ॥ १०० ॥
आता मी ‘ज्वालामाली’ नावाचा सर्वइष्ट-फलदायक मंत्र सांगतो. याचे बीज हृदय-मंत्र ‘भगवान् …’ असून तो पूर्णतः श्रीनरसिंहास अर्पित आहे.
Verse 101
ज्वालिने मालिने दीप्तदंष्ट्राय अग्निने पदम् । त्राय सर्वादिरक्षोघ्नाय च नः सर्वभूपदम् ॥ १०१ ॥
ज्वालायुक्त, माळाधारी, दीप्त दंष्ट्रा असलेल्या अग्निरूप प्रभूस हे पद अर्पण आहे. हे आदिपासून सर्व दुष्ट-राक्षसघ्न, आमचे रक्षण कर; सर्व जीवांसाठी आमचा आश्रय व आधार हो.
Verse 102
हरिर्विनाशनायान्ते सर्वज्वरविनाशनः । नामान्ते दहयुग्मं च पचद्वयमुदीरयेत् ॥ १०२ ॥
शेवटी विनाशार्थ ‘हरि’ असे उच्चारावे—तो सर्व ज्वरांचा नाश करणारा आहे. आणि नामाच्या शेवटी ‘दह दह’ तसेच ‘पच पच’ ही दोन्ही युग्मे म्हणावीत.
Verse 103
रक्षयुग्मं च वर्मास्त्रठद्वयान्तो ध्रुवादिकः । अष्टषष्ट्यक्षरैः प्रोक्तो ज्वालामाली मनूत्तमः ॥ १०३ ॥
ध्रुवादि अक्षरांनी आरंभ, ‘रक्षा’ युग्माने युक्त, आणि ‘वर्म–अस्त्र’ पदात दोन ‘ठ’ ने समाप्त—हा उत्तम मंत्र ‘ज्वालामाली’ म्हणून सांगितला आहे; तो अडुसष्ट अक्षरी आहे, हे मुनिश्रेष्ठा.
Verse 104
पुण्यादिकं तु पूर्वोक्तं त्रयोदशभिरक्षरैः । पङिक्तभी रुद्र सङ्ख्याकैरष्टादशभिरक्षरैः ॥ १०४ ॥
पूर्वी सांगितलेले ‘पुण्य’ आदिक मंत्र तेरा अक्षरी आहे. आणि जो पंक्तींमध्ये रुद्र-संख्येनुसार रचलेला आहे, तो अठरा अक्षरी होतो.
Verse 105
भानुभिः करणैर्मन्त्री वरेरंगानि कल्पयेत् । पूर्वोक्तरूपिणं ज्वालामालिनं नृहरिं स्मरेत् ॥ १०५ ॥
मंत्ररूपी किरणे व कर-न्यासाचे करण यांच्या साहाय्याने साधकाने देवतेची श्रेष्ठ अंगे न्यासाने रचावीत। नंतर पूर्वोक्त स्वरूपाचा, ज्वालामालाधारी नृहरि याचे स्मरण-ध्यान करावे।
Verse 106
लक्षं जपो दशांशं च जुहुयात्कपिलाधृतैः । रौद्रा पस्मारभूतादिनाशकोऽय मनूत्तमः ॥ १०६ ॥
एक लक्ष जप करून त्याचा दशांश कपीला गायीच्या तुपाने अग्नीत हवन करावे। हे मुनिश्रेष्ठा! हा ‘रौद्रा’ उत्तम मंत्र अपस्मार व भूतादि उपद्रवांचा नाश करणारा आहे।
Verse 107
प्राणो माया नृसिहश्च सृष्टिर्ब्रह्मास्त्रमीरितः । षडक्षरो महामन्त्रः सर्वाभीष्टप्रदायकः ॥ १०७ ॥
यातील अक्षरे ‘प्राण’, ‘माया’, ‘नृसिंह’ आणि ‘सृष्टी’ यांचे द्योतक आहेत; यास ब्रह्मास्त्र असे म्हटले आहे। हा षडक्षर महामंत्र सर्व अभिष्ट फल देणारा आहे।
Verse 108
मुनिर्ब्रह्मा तथा छन्दः पङिक्तर्देवो नृकेसरी । षड्दीर्घभाजा बीजेन षडङ्गानि समाचरेत् ॥ १०८ ॥
याचे ऋषी ब्रह्मा, छंद पंक्ती आणि देवता नृकेसरी (नृसिंह) आहेत। सहा दीर्घस्वरांनी युक्त बीजमंत्राने षडंग-न्यास विधिपूर्वक करावा।
Verse 109
पूर्वोक्तेनैव विधिना ध्यानं पूजां समाचरेत् । सिद्धेन मनुनानेन सर्वसिद्धिर्भवेन्नृणाम् ॥ १०९ ॥
पूर्वोक्त विधीनेच ध्यान व पूजा यथाविधी करावी। या सिद्ध मंत्रामुळे मनुष्यांना सर्व सिद्धी प्राप्त होतात।
Verse 110
रमाबीजादिकोऽनुष्टुप् त्रयस्त्रिंशार्णवान्मनुः । प्रजापतिर्मुनिश्च्छन्दोऽनुष्टुप् लक्ष्मीनृकेसरी ॥ ११० ॥
रमा (लक्ष्मी) बीजापासून आरंभ होणारा हा मंत्र अनुष्टुप् छंदात आहे. हा तेहतीस अक्षरांचा मनु; ऋषी प्रजापती; छंद अनुष्टुप्; आणि देवता लक्ष्मी–नृकेसरी (लक्ष्मीसह नरसिंह) आहेत.
Verse 111
देवता च पदैः सर्वेणाङ्गकल्पनमीरितम् । विन्यस्यैवं तु पञ्चाङ्गं स्वात्मरक्षां समाचरेत् ॥ १११ ॥
देवतेच्या पदांनी सर्व अंगांवर विन्यास-कल्पना सांगितली आहे. अशा रीतीने पंचांग-न्यास करून मग स्वात्मरक्षा करावी.
Verse 112
संस्पृशन् दक्षिणं बाहुं शरभस्य मनुं जपेत् । प्रणवो हृच्छिवायेति महते शरभाय च ॥ ११२ ॥
उजव्या बाहूस स्पर्श करून शरभाचा मनु जपावा—प्रणव ‘ॐ’ पूर्वक ‘हृच्छिवाय’ म्हणावा, आणि शेवटी ‘महते शरभाय’ म्हणावे.
Verse 113
वह्निप्रियान्तो मन्त्रस्तु रक्षार्थे समुदाहृतः । अथवा राममन्त्रान्ते परं क्षद्वितयं पठेत् ॥ ११३ ॥
‘वह्निप्रिया’ या शब्दाने समाप्त होणारा मंत्र रक्षणार्थ सांगितला आहे. किंवा राममंत्राच्या शेवटी ‘क्ष’ हे अक्षर दोनदा म्हणावे.
Verse 114
अथवा केशवाद्यैस्तु रक्षां कुर्यात्प्रयत्नतः । केशवः पातु पादौ मे जङ्घे नारायणोऽवतु ॥ ११४ ॥
किंवा केशव आदि नामांनी प्रयत्नपूर्वक रक्षण करावे—केशव माझे पाय रक्षो, आणि नारायण माझ्या जंघा (पिंडऱ्या) रक्षो.
Verse 115
माधवो मे कटिं पातु गोविन्दो गुह्यमेव च । नाभिं विष्णुश्च मे पातु जठरं मधुसूदनः ॥ ११५ ॥
माधव माझी कटी रक्षो, आणि गोविंद माझ्या गुह्य अंगांचेही रक्षण करो। विष्णु माझी नाभी रक्षो, आणि मधुसूदन माझ्या जठराचे रक्षण करो।
Verse 116
ऊरू त्रिविक्रमः पातु हृदयं पातु मे नरः । श्रीधरः पातु कण्ठं च हृषीकेशो मुखं मम ॥ ११६ ॥
त्रिविक्रम माझ्या ऊरूंचे रक्षण करो; नर माझ्या हृदयाचे रक्षण करो। श्रीधर माझ्या कंठाचे रक्षण करो, आणि हृषीकेश माझ्या मुखाचे रक्षण करो।
Verse 117
पद्मनाभः स्तनौ पातु शीर्षं दामोदरोऽवतु । एवं विन्यस्य चाङ्गेषु जपकाले तु साधकः ॥ ११७ ॥
पद्मनाभ माझ्या स्तनांचे रक्षण करो; दामोदर माझ्या शिराचे रक्षण करो। असे अंगांवर विन्यास करून साधकाने योग्य काळी जप करावा।
Verse 118
निर्भयो जायते भूतवेतालग्रहराक्षसात् । पुनर्न्यसेत्प्रयत्नेन ध्यानं कुर्वन्समाहितः ॥ ११८ ॥
तो भूत, वेताल, ग्रह व राक्षस यांपासून निर्भय होतो। मग प्रयत्नपूर्वक पुन्हा न्यास करावा आणि एकाग्र होऊन ध्यान करावे।
Verse 119
पुरस्तात्केशवः पातु चक्री जांबूनदप्रभः । पश्चान्नारायणः शङ्खी नीलजीमूतसन्निभः ॥ ११९ ॥
पूर्वेस चक्रधारी, जांबूनद सुवर्णासारखा तेजस्वी केशव माझे रक्षण करो। आणि पश्चिमेस शंखधारी, निळ्या मेघासारखा श्याम नारायण पाठीमागून माझे रक्षण करो।
Verse 120
ऊर्द्ध्वमिन्दीवरश्यामो माधवस्तु गदाधरः । गोविन्दो दक्षिणे पार्श्वे धन्वी चन्द्र प्रभो महान् ॥ १२० ॥
वर इंदीवरश्याम, गदाधारी माधव विराजमान आहे। उजव्या पार्श्वी गोविंद—महान, चंद्रप्रभेसारखा तेजस्वी, धनुर्धारी—स्थित आहे।
Verse 121
उत्तरे हलधृग्विष्णुः पद्मकिञ्जल्कमसन्निभः । आग्नेय्यामरविन्दाक्षो मुसली मधुसूदनः ॥ १२१ ॥
उत्तर दिशेस हलधारी विष्णू आहेत, ज्यांची कांती कमळपरागासारखी आहे। आग्नेय दिशेस अरविंदाक्ष, मुसलधारी मधुसूदन विराजमान आहेत।
Verse 122
त्रिविक्रमः खड्गपाणिर्नैरृत्यां ज्वलनप्रभः । वायव्यां माधवो वज्री तरुणादित्यसन्निभः ॥ १२२ ॥
नैरृत्य दिशेस खड्गधारी त्रिविक्रम, ज्वलंत अग्निप्रभेसारखे तेजस्वी आहेत। वायव्य दिशेस वज्रधारी माधव, नवोदित सूर्याप्रमाणे भासतात।
Verse 123
एशान्यां पुण्डरीकाक्षः श्रीधरः पट्टिशायुधः । विद्युत्प्रभो हृषीकेश ऊर्द्ध्वे पातु समुद्गरः ॥ १२३ ॥
ईशान्य दिशेस पुण्डरीकाक्ष श्रीधर, पट्टिशायुध धारण करून, माझे रक्षण करो. वर विद्युत्प्रभ हृषीकेश, समुद्गरायुध सहित, माझे रक्षण करो.
Verse 124
अधश्च पद्मनाभो मे सहस्रांशुसमप्रभः । सर्वायुधः सर्वशक्तिः सर्वाद्यःसर्वतोमुखः ॥ १२४ ॥
माझ्या खाली पद्मनाभ विराजमान आहेत, ज्यांची प्रभा सहस्र सूर्यांसारखी आहे। ते सर्वायुधधारी, सर्वशक्तिमान, सर्वादि व सर्वतोमुख आहेत।
Verse 125
इन्द्र गोपप्रभः पायात्पाशहस्तोऽपराजितः । स बाह्याभ्यन्तरे देहमव्याद्दामोदरो हरिः ॥ १२५ ॥
इंद्रगोपासारखा तेजस्वी, पाशहस्त, अपराजित श्रीहरी माझे रक्षण करो; दामोदर हरि माझ्या देहाचे बाह्य‑आंतरिक रक्षण करो।
Verse 126
एवं सर्वत्र निश्छिद्रं नामद्वादशपञ्जरम् । प्रविष्टोऽह न मे किञ्चिद्भयमस्ति कदाचन ॥ १२६ ॥
अशा रीतीने सर्वत्र छिद्ररहित ‘द्वादश नामां’च्या पिंजऱ्यात प्रवेश केल्यावर, मला कधीही कशाचे भय उरत नाही।
Verse 127
एवं रक्षां विधायाथ दुर्द्धर्षो जायते नरः । सर्वेषु नृहरेर्मन्त्रवर्गेष्वेवं विधिर्मतः ॥ १२७ ॥
अशा प्रकारे रक्षाविधान केल्यावर मनुष्य दुर्धर्ष (अजेय) होतो. नृहरि (नरसिंह) यांच्या सर्व मंत्रवर्गांसाठी हीच विधी मान्य आहे.
Verse 128
पूर्वोक्तविधिना सर्वं ध्यानपूजादिकं चरेत् । जितं ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन ॥ १२८ ॥
पूर्वोक्त विधीनुसार ध्यान, पूजा इत्यादी सर्व आचरण करावे. ‘जय हो तुझी, हे पुण्डरीकाक्ष; नमस्कार असो, हे विश्वभावन!’
Verse 129
नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुष ते नमः । इत्थं सम्प्रार्थ्य जप्त्वा च पठित्वा विसृजेद्विभुम् ॥ १२९ ॥
नमस्कार असो, हे हृषीकेश; हे महापुरुष, तुला नमः. अशी प्रार्थना करून, जप व पाठ करून, सर्वव्यापी प्रभूचे विधिपूर्वक विसर्जन करावे.
Verse 130
एवं सिद्धे मनौ मन्त्री जायते सम्पदां पदम् । जयद्वयं श्रीनृसिंहेत्यष्टार्णोऽय मनूत्तमः ॥ १३० ॥
हा मंत्र सिद्ध झाला की साधक संपत्ती व सिद्धीच्या पदावर प्रतिष्ठित होतो. हा परम अष्टाक्षरी मंत्र आहे— “जय-द्वयम्—श्री-नृसिंह”।
Verse 131
मुनिर्ब्रह्माथ गायत्री छन्दः प्रोक्तोऽस्य देवता । श्रीमाञ्जयनृसिंहस्तु सर्वाभीष्टप्रदायकः ॥ १३१ ॥
या मंत्राचे ऋषी ब्रह्मा, छंद गायत्री, आणि देवता श्रीमान् जय-नृसिंह—जे सर्व अभिष्ट वर देणारे आहेत।
Verse 132
सेन्दुगोविन्दपूर्वेण वियता सेन्दुनापुनः । षड्दीर्घाढ्ये न कुर्वीत षडंगानि विशालधीः ॥ १३२ ॥
सहा दीर्घ स्वरांनी अतिभारित पाठात विवेकी जपकर्ता षडंग-रचना करू नये. ‘सेन्दु–गोविंद’ या क्रमाने सांगितलेल्या पूर्वनियमाप्रमाणे ठराविक अवकाशाने पुन्हा मात्रा मोजावी।
Verse 133
ततो ध्यायेद्धृदि विभुं नृसिंहं चन्द्र शेखरम् ॥ १३३ ॥
त्यानंतर हृदयात सर्वव्यापी प्रभु नृसिंहांचा ध्यान करावे, ज्यांच्या शिरावर चंद्र विराजतो।
Verse 134
श्रीमन्नृकेसरितनो जगदेकबन्धो श्रीनीलकण्ठ करुणार्णव सामराज । वह्नीन्दुतीव्रकरनेत्र पिनाकपाणे शीतांशुशेखर रमेश्वर पाहि विष्णो ॥ १३४ ॥
हे श्रीमान् नर-केसरी-तनु! हे जगताचे एकमेव बंधु! हे श्रीनीलकंठ, करुणासागराचे साम्राज! हे अग्नी व चंद्रासारख्या तीव्र नेत्रांचे, पिनाकधारी! हे शीतांशुशेखर, रमेश्वर! हे विष्णो, माझे रक्षण कर।
Verse 135
ध्यात्वैवं प्रजपेल्लक्षाष्टकं मन्त्री दशांशतः । साज्येन पायसान्नेन जुहुयात्प्राग्वदर्चनम् ॥ १३५ ॥
अशा प्रकारे ध्यान करून मंत्रसाधकाने लक्ष-अष्टक (एक लक्ष आठ हजार) जप करावा. नंतर त्याच्या दशांशाप्रमाणे तूप व पायस-अन्नाने हवन करून, पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच पूजन करावे.
Verse 136
तारो माया स्वबीजान्ते कर्णोग्रं वीरमीरयेत् । महाविष्णुं ततो ब्रूयाज्ज्वलन्तं सर्वतोमुखम् ॥ १३६ ॥
प्रणव व माया (ह्रीं) घेऊन, स्वतःच्या बीजाक्षराने समाप्त करून, कानाच्या अग्रभागी हळुवार ‘वीर’ उच्चारावा. नंतर सर्वतोमुख, ज्वलंत महाविष्णूचे नामोच्चारण/आह्वान करावे.
Verse 137
स्फुरद्द्वयं प्रस्फुरेति द्वयं घोरपदं ततः । वदेद्घोरतरं ते तु तनुरूपं च ठद्वयम् ॥ १३७ ॥
मग ‘स्फुरत्’चे द्वय आणि ‘प्रस्फुरेति’चे द्वय उच्चारावे; त्यानंतर ‘घोर’ पद म्हणावे. पुढे ‘घोरतर’ म्हणून, शेवटी सूक्ष्म-तनुरूप ‘ठ’चे द्वय उच्चारावे.
Verse 138
प्रचटद्वयमाभाष्य कहयुग्मन च मद्वयम् । बन्धद्वयं घातयेति द्वयं वर्मास्त्रमीरयेत् ॥ १३८ ॥
‘प्रचट’चे द्वय उच्चारून, मग ‘कह’चे युग्म आणि ‘म’चे द्वय म्हणावे. त्यानंतर ‘बन्धद्वय घातये’ हा प्रयोग द्विवार उच्चारून, अशा रीतीने वर्मास्त्र (रक्षण-शस्त्र-मंत्र) म्हणावा.
Verse 139
नृसिंहं भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं नमाम्यहम् । पञ्चाशीत्यक्षरो मन्त्रो भजतामिष्टदायकः ॥ १३९ ॥
मी नृसिंहाला नमस्कार करतो—जो दुष्टांसाठी भीषण, भक्तांसाठी भद्र, आणि मृत्यूचाही मृत्यू आहे. पंच्याऐंशी अक्षरांचा हा मंत्र भजणाऱ्यांना इष्ट फल देतो.
Verse 140
ऋषी ह्यघोरब्रह्माणौ तथा त्रिष्टुबनुष्टुभौ । छन्दसी च तथा घोरनृसिंहो देवता मतः ॥ १४० ॥
या मंत्राचे ऋषी अघोर व ब्रह्मा आहेत; छंद त्रिष्टुभ व अनुष्टुभ आहेत; आणि देवता घोर नृसिंह मानला आहे।
Verse 141
ध्यानार्चनादिकं चास्य कुर्यादानुष्टुभं सुधीः । विशेषान्मन्त्रवर्योऽय सर्वरक्षाकरो मतः ॥ १४१ ॥
सुधी पुरुषाने यासाठी ध्यान, अर्चन इत्यादी करावे आणि अनुष्टुभ-पाठही करावा. हा श्रेष्ठ मंत्र विशेषतः सर्व बाजूंनी रक्षण करणारा मानला आहे।
Verse 142
बीजं जययुगं पश्चान्नृसिंहेत्यष्टवर्णवान् । ऋषिः प्रजापतिश्चास्यानुष्टुप्छन्द उदाहृतम् ॥ १४२ ॥
याचे बीज ‘जययुगम्’ असे सांगितले आहे; त्यानंतर ‘नृसिंह’ हा आठ वर्णांचा मंत्रपद येतो. याचे ऋषी प्रजापती आणि छंद अनुष्टुभ असे म्हटले आहे।
Verse 143
विदारणनृसिंहोऽस्य देवता परिकीर्तितः । जं बीजं हं तथा शक्तिर्विनियोगोऽखिलाप्तये ॥ १४३ ॥
याचा देवता ‘विदारण-नृसिंह’ असा कीर्तित आहे. ‘जं’ बीज, ‘हं’ शक्ति; आणि याचा विनियोग अखिल प्राप्तीसाठी आहे।
Verse 144
दीर्घाढ्येन नृसिंहेन षडङ्गन्यासमाचरेत् । रौद्रं ध्यायेन्नृसिंहं तु शत्रुवक्षोविदारणम् ॥ १४४ ॥
दीर्घयुक्त नृसिंह-मंत्राने षडंग-न्यास करावा. नंतर रौद्र नृसिंहाचे ध्यान करावे—जो शत्रूंचे वक्ष विदीर्ण करतो।
Verse 145
नखदंष्ट्रायुधं भक्ताभयदं श्रीनिकेतनम् । तप्तहाटककेशान्तज्वलत्पावकलोचनम् ॥ १४५ ॥
ज्यांची आयुधे नख व दंष्ट्रा आहेत, जे भक्तांना अभय देतात, जे श्री (लक्ष्मी) यांचे निकेतन आहेत; ज्यांच्या केशांचे अग्र तप्त सुवर्णासारखे दीप्त आणि ज्यांचे नेत्र अग्निसारखे प्रज्वलित आहेत—त्यांचे मी भजन करतो।
Verse 146
वज्राधिकनखस्पर्श दिव्यसिंह नमोऽस्तु ते । मुनिर्ब्रह्मा समाख्यातोऽनुष्टुप्छन्दः समीरितः ॥ १४६ ॥
वज्राहूनही अधिक प्रबळ नखस्पर्श असलेल्या हे दिव्य सिंहा! तुला नमस्कार असो। या मंत्राचा ऋषी ब्रह्मा सांगितला आहे आणि छंद अनुष्टुप् म्हटला आहे।
Verse 147
देवतास्य रदार्णस्य दिव्यपूर्वो नृकेसरी । पादैश्चतुर्भिः सर्वेण पञ्चाङ्गानि समाचरेत् ॥ १४७ ॥
‘रदार्ण’ या अक्षरसमूहाची अधिष्ठात्री देवता दिव्य-पूर्वक नृकेसरी (नृसिंह) आहेत। मंत्राचे चारही पाद पूर्ण करून विधिपूर्वक पञ्चाङ्ग-विधी आचरावा।
Verse 148
ध्यानपूजादिकं सर्वं प्राग्वत्प्रोक्तं मुनीश्वर । पूर्वोक्तानि च सर्वाणि कार्याण्यायान्ति सिद्धताम् ॥ १४८ ॥
हे मुनीश्वर! ध्यान, पूजा इत्यादी सर्व कर्मे पूर्वीप्रमाणेच सांगितली आहेत; आणि पूर्वोक्त सर्व कार्ये सिद्धीस पोहोचतात।
Verse 149
तारो नमो भगवते नरसिंहाय हृच्च ते । जस्तेजसे आविराविर्भव वज्रनखान्ततः ॥ १४९ ॥
ॐ (तार)। भगवंत नरसिंहाला नमस्कार। आपण माझ्या हृदयातही वास करा। हे जयकारी तेजा! वज्रासारख्या नखांच्या अग्रभागातून पुन्हा पुन्हा प्रकट व्हा।
Verse 150
व्रजदंष्ट्रेति कर्मान्ते त्वासयाक्रन्दयद्वयम् । तमो ग्रसद्वयं पश्चात्स्वाहान्ते चाभयं ततः ॥ १५० ॥
कर्माच्या शेवटी ‘व्रजदंष्ट्र’ असे उच्चारावे; मग ‘त्वासा’ म्हणत त्या युगलास क्रंदन करावे. नंतर ‘तमोग्रस’ ने त्या युगलाचे ग्रसन (शमन) करावे; आणि स्वाहा-शेवटी ‘अभय’ म्हणावे.
Verse 151
आत्मन्यन्ते च भूयिष्ठा ध्रुवो बीजान्तिमो मनुः । द्विषष्ट्यर्णोऽस्य मुन्यादि सर्वं पूर्ववदीरितम् ॥ १५१ ॥
आदी ‘आ’ आणि शेवटी ‘म’ ठेवावा; मधोमध उरलेले वर्ण अधिक प्रमाणात विन्यस्त करावेत. ‘ध्रुव’ हा स्थिर भाग, ‘बीज’ हे कारणाक्षर, आणि ‘मनु’ हा अंतिम मंत्र. ही विद्या बासष्ट अक्षरी आहे; ऋष्यादी सर्व पूर्ववतच जाणावे.
Verse 152
तारो नृसिंहबीजं च नमो भगवते ततः । नरसिंहाय तारश्च बीजमस्य यदा ततः ॥ १५२ ॥
प्रथम तारा (ॐ), मग नृसिंहबीज; त्यानंतर ‘नमो भगवते’। पुढे ‘नरसिंहाय’ असे म्हणावे; आणि या मंत्राचे बीज सांगताना शेवटी पुन्हा तारा (ॐ) ठेवतात.
Verse 153
रूपाय तारः स्वर्बीजं कूर्मरूपाय तारकम् । बीजं वराहरूपाय तारो बीज नृसिंहतः ॥ १५३ ॥
‘रूपा’साठी तारा हे स्वर्बीज; ‘कूर्मरूपा’साठी तारक. ‘वराहरूपा’साठी बीज निर्दिष्ट आहे; आणि ‘नृसिंहा’साठी तारा हेच बीज आहे.
Verse 154
रूपाय तार स्वं बीजं वामनान्ते च रूपतः । पापध्रुवत्रयं बीजं रामाय निगमादितः ॥ १५४ ॥
‘रूपा’साठी तारा हेच बीज; आणि वामनाच्या अंतातही ‘रूप’साठी तेच. ‘राम’साठी ‘पाप–ध्रुव’ हे त्रय बीज आहे, जसे निगमांच्या आरंभी सांगितले आहे.
Verse 155
बीजं कृष्णाय तारान्ते बीजं च कल्किने ततः । जयद्वयं ततः शालग्रामान्ते च निवासिने ॥ १५५ ॥
कृष्णासाठी तारान्त बीज जोडावे, नंतर कल्किनाचे बीज योजावे। त्यानंतर ‘जय जय’ असे द्विवार म्हणावे आणि शेवटी ‘शालग्रामान्ते निवासिने’ असे अर्पण करावे॥
Verse 156
दिव्यसिंहाय डेन्तः स्यात्स्वयम्भूः पुरुषाय हृत् । तारः स्वं बीजमित्येष महासाम्राज्यदायकः ॥ १५६ ॥
दिव्यसिंहासाठी ‘डेन्तः’ हा वर्ण नियत आहे; स्वयम्भू (ब्रह्मा) व पुरुष यांचा हृदयस्थ विन्यास सांगितला आहे। ‘तार’ हेच त्याचे स्वबीज म्हटले आहे; हा विन्यास महासाम्राज्य देणारा आहे॥
Verse 157
नृसिंहमन्त्रः खाङ्कार्णो मुनिरत्रिः प्रकीर्तितः । छन्दोऽतिजगती प्रोक्तं देवता कथिता मनोः ॥ १५७ ॥
नृसिंह मंत्र ‘खाङ्’ या अक्षराने आरंभ होतो असे सांगितले आहे; याचा ऋषी अत्री आहे। छंद ‘अतिजगती’ म्हटला आहे आणि देवता ‘मन’ (मानस) अशी कथन केली आहे॥
Verse 158
दशावतारो नृहरिं बीजं खं शक्तिरव्ययः । षड्दीर्घाढ्येन बीजेन कृत्वाङ्गानि च भावयेत् ॥ १५८ ॥
नृहरि हा दशावतारस्वरूप बीजमंत्र आहे असे ध्यान करावे आणि ‘खं’ ही अव्यय शक्ती मानावी। सहा दीर्घस्वरयुक्त बीजाने अङ्गन्यास करून दिव्य अङ्गांचे भावन करावे॥
Verse 159
अनेकचन्द्र प्रतिमो लक्ष्मीमुखकृतेक्षणः । दशावतारैः सहितस्तनोतु नृहरिः सुखम् ॥ १५९ ॥
अनेक चंद्रांसारखा तेजस्वी, लक्ष्मीच्या मुखावर प्रेमदृष्टी ठेवणारा, आणि दशावतारांसह नृहरि आम्हांस सुख प्रदान करो॥
Verse 160
जपोऽयुतं दशांशेन होमः स्यात्पायसेन तु । प्रागुक्ते पूजयेत्पीठे मूर्तिं सङ्कल्प्य मूलतः ॥ १६० ॥
दहा हजार जप करावा; त्याच्या दशांशाने पायस (खीर) अर्पून होम करावा. पूर्वोक्त पीठावर मूल-मंत्राच्या संकल्पाने मूर्ती स्थापन करून मग पूजन करावे.
Verse 161
अंगान्यादौ च मत्स्याद्यान्दिग्दलेषु ततोऽचयेत् । इन्द्रा द्यानपि वज्राद्यान्सम्पूज्येष्टमवाप्नुयात् ॥ १६१ ॥
प्रथम अङ्ग-विन्यास करावा; नंतर दिशादलांच्या पानांत मत्स्यादी चिन्हे ठेवावीत. मग वज्रादी आयुधचिन्हांसह इंद्रादी देवांची सम्यक् पूजा करून इष्ट फल मिळवावे.
Verse 162
सहस्रार्णं महामन्त्रं वक्ष्ये तन्त्रेषु गोपितम् । तारो माया रमा कामो बीजं क्रोधपदं ततः ॥ १६२ ॥
तंत्रांत गोपित असलेला सहस्राक्षर महामंत्र मी सांगतो. त्याची बीजे—तार, माया, रमा, काम; आणि नंतर क्रोधपद.
Verse 163
मूर्ते नृसिंहशब्दान्ते महापुरुष ईरयेत् । प्रधानधर्माधर्मान्ते निगडेतिपदं वदेत् ॥ १६३ ॥
‘मूर्ति’ शब्दाच्या शेवटी ‘नृसिंह’ म्हणावे; ‘नृसिंह’च्या शेवटी ‘महापुरुष’ उच्चारावे. आणि ‘प्रधान–धर्म–अधर्म’च्या शेवटी ‘निगडेति’ हे पद म्हणावे.
Verse 164
निर्मोचनान्ते कालेति ततः पुरुष ईरयेत् । कालान्तकसदृक्तोयं स्वेश्वरान्ते सदृग्जलम् ॥ १६४ ॥
निर्मोचनाच्या शेवटी ‘कालेति’ म्हणावे; नंतर ‘पुरुष’ उच्चारावा. हे जल कालान्तकासारखे आहे; स्वईश्वराच्या मर्यादेच्या शेवटी हेही समापन करणारे ठरते.
Verse 165
श्रान्तान्ते तु निविष्टेति चैतन्यचित्सदा ततः । भासकान्ते तु कालाद्यतीतनित्योदितेति च ॥ १६५ ॥
छंदाच्या विभागाच्या शेवटी यास ‘निविष्ट’—स्थापित—असे म्हणतात. त्यानंतर ते ‘चैतन्य-चित्-सदा’—नित्य शुद्ध चेतना—असे समजले जाते. आणि प्रकाशमान विभागाच्या शेवटी त्यास ‘कालादि-अतीत-नित्य-उदित’—काळापलीकडचे, सदोदित, सनातन—असे संबोधिले आहे.
Verse 166
उदयास्तमयाक्रान्तमहाकारुणिकेति च । हृदयाब्जचतुश्चोक्ता दलान्ते तु निविष्टितः ॥ १६६ ॥
‘उदय-अस्तमयाने आक्रांत’ आणि ‘महाकारुणिक’—हेही हृदयकमळात चार नामरूप म्हणून सांगितले आहे; आणि तो प्रभू त्या दलाच्या टोकाशी प्रतिष्ठित आहे.
Verse 167
चैतन्यात्मन्श्चतुरात्मन्द्वादशात्मन्स्ततः परम् । चतुर्विंशात्मन्नन्ते तु पञ्चविंशात्मन्नित्यपि ॥ १६७ ॥
आत्मा ‘चैतन्य’ म्हणून सांगितला आहे; तसेच ‘चतुरात्मा’ म्हणूनही. पुढे ‘द्वादशात्मा’; त्यानंतर ‘चतुर्विंशात्मा’; आणि शेवटी ‘नित्य पञ्चविंशात्मा’—सनातन पंचविसावा आत्मा—असेही म्हटले जाते.
Verse 168
बको हरिः सहस्रान्ते मूर्ते एह्येहि शब्दतः । भगवन्नृसिंहपुरुष क्रोधेश्वर रसा सह ॥ १६८ ॥
सहस्र मोजणीच्या शेवटी ‘बक’ मूर्तीतील प्रकट हरिला ‘एहि, एहि’—‘ये, ये’—या शब्दाने आवाहन केले: “हे भगवन्! हे नृसिंह-पुरुष! हे क्रोधेश्वर! रसासह ये।”
Verse 169
स्रवन्दितान्ते पादेति कल्पान्ताग्निसहस्र च । कोट्याभान्ते महादेव निकायदशशब्दतः ॥ १६९ ॥
हे महादेव! शब्दांच्या दशविध निकायानुसार—प्रवाहमान जप/पाठाच्या शेवटी ‘पाद’ असे म्हणतात; आणि कल्पांतकाळी ते सहस्र अग्नींसारखे तेजस्वी, जणू कोटींच्या प्रभेसारखे दीप्तिमान असते.
Verse 170
शतयज्ञातलं ज्ञेयं ततश्चामलयुग्मकम् । पिङ्गलेक्षणसटादंष्ट्रा दंष्ट्रायुध नखायुध ॥ १७० ॥
‘शतयज्ञातल’ हा लोक जाणावा; त्यानंतर ‘अमल’ युग्म आहे. तेथे पिंगळ नेत्रांचे, अयाल व दाढांनी युक्त प्राणी वसतात—दाढा हेच त्यांचे शस्त्र आणि नखे हेच त्यांचे आयुध।
Verse 171
दानवेन्द्रा न्तकावह्निणशोणितपदं ततः । संसक्तिविग्रहान्ते तु भूतापस्मारयातुधान् ॥ १७१ ॥
त्यानंतर ‘दानवेन्द्रान्तक’ अग्नीचा रक्तचिन्हित मार्ग असा अर्थ जाणावा. आणि आसक्तीने गुंतलेल्या संघर्षाच्या शेवटी हे भूत, अपस्मारसदृश व्याधी व यातुधान इत्यादींचे द्योतक ठरते।
Verse 172
सुरासुरवन्द्यमानपादपङ्कजशब्दतः । भगवन्व्योमचक्रेश्चरान्ते तु प्रभावप्यय ॥ १७२ ॥
देव व असुरांनी वंदिलेल्या कमळचरणांचा जयघोष करणाऱ्या त्या नादाने, व्योमचक्राचा ईश्वर भगवान शेवटी सर्व प्रकट प्रभावाचा लय करतो।
Verse 173
रूपेणोत्तिष्ठ चोत्तिष्ठ अविद्यानिचयं दह । दहज्ञानैश्वर्यमन्ते प्रकाशययुगं ततः ॥ १७३ ॥
स्वतःच्या सत्य रूपाने उठ, उठ रे! अज्ञानाचा साठा जाळून टाक. ज्ञानाग्नीने ऐश्वर्य प्रज्वलित कर; आणि मग त्या प्रकाशाने युग—जगत—प्रकाशित कर.
Verse 174
ॐ सर्वज्ञ अरोषान्ते जम्भाजृम्भ्यवतारकम् । सत्यपुरुषशब्दान्ते सदसन्मध्य ईरयेत् ॥ १७४ ॥
‘ॐ’ हा प्रणव उच्चारावा. ‘सर्वज्ञ’ शब्दानंतर, ‘अरोष’च्या शेवटी ‘जम्भा–आजृम्भ्य–अवतारक’सहित म्हणावा. आणि ‘सत्यपुरुष’ शब्दानंतर ‘सत्’ व ‘असत्’ यांच्या मधोमध त्याचा उच्चार करावा.
Verse 175
निविष्टं मम दुःस्वप्नभयं निगडशब्दतः । भयं कान्तारशब्दान्ते भयं विषपदात्ततः ॥ १७५ ॥
निगडांच्या शब्दामुळे माझ्यात दुःस्वप्नाचे भय शिरले आहे। अरण्यध्वनीच्या शेवटी भय उत्पन्न होते, आणि ‘विष’ हा शब्द उच्चारला तरी भय होते॥१७५॥
Verse 176
ज्वरान्ते डाकिनी कृत्याध्वरेवतीभयं ततः । अशन्यन्ते भयं दुर्भिक्षभयं मारीशब्दतः ॥ १७६ ॥
ज्वराच्या शेवटी डाकिनी, कृत्या व अध्वरेवती यांचे भय होते. नंतर वीज/गर्जनेच्या शेवटी भय येते, आणि मारीच्या अशुभ शब्दाने दुर्भिक्षाचे भय उत्पन्न होते॥१७६॥
Verse 177
भयं मारीचशब्दान्ते भयं छायापदं ततः । स्कन्दापस्मारशब्दान्ते भयं चौरभयं ततः ॥ १७७ ॥
‘मारीच’ शब्दाच्या शेवटी भयाचे लक्षण; तसेच ‘छाया’ या शब्दातही भय. ‘स्कन्द–अपस्मार’ शब्दान्ते भय, आणि नंतर चोरांचे भय उत्पन्न होते॥१७७॥
Verse 178
जलस्वप्नाग्निभयं गजसिंहभुजङ्गतः । भयं जन्मजरान्ते मरणादिशब्दमीरयेत् ॥ १७८ ॥
पाणी, स्वप्न आणि अग्नी यांपासून भय उत्पन्न होते; तसेच हत्ती, सिंह व सर्प यांपासूनही. आणि जन्म व जरा यांच्या शेवटी भयाने ‘मरण’ इत्यादी शब्द उच्चारले जातात॥१७८॥
Verse 179
भयं निर्मोचययुगं प्रशमययुगं ततः । ज्ञेयरूपधारणान्ते नृसिंहबृहत्सामतः ॥ १७९ ॥
त्यानंतर नृसिंह-बृहत्त्सामाच्या साहाय्याने भय-मोचन करणारे युग्मकर्म व भय-शमन करणारे युग्मकर्म करावे. ध्येय-रूप धारणाच्या शेवटी हे विधिपूर्वक लागू करावे॥१७९॥
Verse 180
पुरुषान्ते सर्वभयनिवारणपदं ततः । अष्टाष्टकं चतुःषष्टिः चेटिकाभयमीरयेत् ॥ १८० ॥
पुरुष-मंत्राच्या शेवटी नंतर सर्वभय-निवारक पद उच्चारावे। त्यानंतर ‘अष्टाष्टक’ व ‘चौसष्ट’ यांचा जप करावा आणि चेटिकाभय हरिणारा मंत्र प्रकट करावा।
Verse 181
विद्यावृतस्त्रयस्त्रिंशद्देवताकोटिशब्दतः । नमितान्ते पदपदात्पङ्कजान्वित ईरयेत् ॥ १८१ ॥
विद्येने आवृत होऊन, त्रयस्त्रिंशत्कोटी देवतांचे आवाहन करणाऱ्या शब्दांसह तो मंत्र उच्चारावा. आणि नमस्काराच्या शेवटी, कमल-भावाने अलंकृत करून, पदोपदी जपावा।
Verse 182
सहस्रवदनान्ते तु सहस्रोदर संवदेत् । सहस्रेक्षणशब्दान्ते सहस्रपादमीरयेत् ॥ १८२ ॥
‘सहस्रवदन’ या शब्दाच्या शेवटी ‘सहस्रोदर’ असे म्हणावे. आणि ‘सहस्रेक्षण’ या शब्दाच्या शेवटी ‘सहस्रपाद’ उच्चारावे।
Verse 183
सहस्रभुज सम्प्रोच्य सहस्रजिह्व संवदेत् । सहस्रान्ते ललाटेति सहस्रायुधतोधरात् ॥ १८३ ॥
प्रथम ‘सहस्रभुज’ असे उच्चारून, नंतर ‘सहस्रजिह्व’ असे म्हणावे. शेवटी ‘सहस्रललाट’ असे बोलून, त्याला सहस्र आयुधधारी मानून ध्यान करावे।
Verse 184
तमःप्रकाशक पुरमथनान्ते तु सर्व च । मन्त्रे राजेश्वरपदाद्विहायसगतिप्रद ॥ १८४ ॥
हा मंत्र तमाचा प्रकाशक, अंधकारनाशक आहे; आणि ‘पुरमथन’ कर्माच्या शेवटी तो सर्वथा योजावा. मंत्रात ‘राजेश्वर’ पदापासूनचा भाग ‘विहायसगती’ म्हणजे दिव्य गती प्रदान करतो।
Verse 185
पातालगतिप्रदान्ते यन्त्रमर्द्दन ईरयेत् । घोराट्टहासहसितविश्वावासपदं ततः ॥ १८५ ॥
पाताळगती प्रदान करणाऱ्या मंत्राच्या शेवटी ‘यंत्रमर्दन’ हा मंत्र उच्चारावा. त्यानंतर ‘घोर-अट्टहास-हसित–विश्व-आवास’ हे पद जपावे.
Verse 186
वासुदेव ततोऽक्रूर ततो हयमुखेति च । परमहंसविश्वेश विश्वान्ते तु विडम्बन ॥ १८६ ॥
त्यानंतर (भगवान) ‘वासुदेव’, मग ‘अक्रूर’, मग ‘हयमुख’ असे स्तुत्य आहेत. ते परमहंस, विश्वेश आहेत; आणि विश्वाच्या अंतकाळी ‘विडंबन’ म्हणून कीर्तिले जातात.
Verse 187
निविष्टान्ते ततः प्रादुर्भावकारक ईरयेत् । हृषीकेश च स्वच्छन्द निःशेषजीव विन्यसेत् ॥ १८७ ॥
मग आसनकर्माच्या शेवटी प्रादुर्भाव घडविणारा आवाहनमंत्र उच्चारावा. त्यानंतर हृषीकेश व स्वच्छंद प्रभूचे स्मरण करून, निःशेष सर्व जीवांत विधिपूर्वक न्यास विन्यस्त करावा.
Verse 188
ग्रासकान्ते महापश्चात्पिशितासृगितीरयेत् । लंपटान्ते खेचरीति सिद्ध्य्न्ते तु प्रदायक ॥ १८८ ॥
ग्रासकर्माच्या शेवटी ‘पिशितासृक्’ हा महामंत्र उच्चारावा. ‘लंपट’ कर्माच्या शेवटी ‘खेचरी’ असे म्हणावे. हे सिद्धी देणारे असे सांगितले आहे.
Verse 189
अजेयाव्यय अव्यक्त ब्रह्माण्डोदर इत्यपि । ततो ब्रह्मसहस्रान्ते कोटिस्रग्रुण्डशब्दतः ॥ १८९ ॥
ते ‘अजेय’, ‘अव्यय’, ‘अव्यक्त’ तसेच ‘ब्रह्मांडोदर’ असेही कीर्तिले जातात. मग सहस्र ब्रह्मचक्रांच्या शेवटी ‘कोटि-स्रग्रुण्ड’ नावाचा शब्द प्रकट होतो.
Verse 190
माल पण्डितमुण्डेति मत्स्य कूर्म ततः परम् । वराहान्ते नृसिंहेति वामनान्ते समीरयेत् ॥ १९० ॥
क्रमाने ही नावे उच्चारावीत—“माल, पंडित, मुंड”; नंतर “मत्स्य” व “कूर्म”. “वराह”च्या शेवटी “नृसिंह” म्हणावे, आणि “वामन”च्या शेवटीही क्रमाने पुढील नाम जपावे.
Verse 191
त्रैलोक्याक्रमणान्ते तु पादशालिक ईरयेत् । रामत्रय ततो विष्णुरूपान्ते धर एव च ॥ १९१ ॥
“त्रैलोक्याक्रमण”च्या समाप्तीला “पादशालिक” असे म्हणावे. नंतर “रामत्रय”च्या निर्देशानंतर, आणि “विष्णुरूप”च्या शेवटीही “धर” हा शब्द उच्चारावा.
Verse 192
तत्त्वत्रयान्ते प्रणवाधारतस्तच्छिखां पदम् । निविष्टवह्निजायान्ते स्वधा चैव ततो वषट् ॥ १९२ ॥
तत्त्वत्रयाच्या शेवटी, प्रणव (ॐ) आधार मानून ‘शिखा’चिन्हित पद न्यासावे. अग्निज तत्त्वाचा न्यास पूर्ण झाल्यावर ‘स्वधा’ जोडावी; आणि नंतर ‘वषट्’ म्हणावे.
Verse 193
नेत्र वर्मास्त्रमुच्चार्य्यप्राणाधार इतीरयेत् । आदिदेवपदात्प्राणापानपश्चान्निविष्टितः ॥ १९३ ॥
नेत्र-रक्षा, वर्म (कवच) आणि अस्त्र-मंत्र उच्चारून, नंतर “प्राणाधार” असे म्हणावे. त्यानंतर आदिदेव-पदापासून प्राण व अपान यांचा विधीनुसार क्रमाने न्यास करावा.
Verse 194
पाञ्चरात्रिक दितिज विनिधनान्ते करेति च । महामाया अमोघान्ते दर्यं दैत्येन्द्र शब्दतः ॥ १९४ ॥
पाञ्चरात्रिक प्रयोगात “दितिज” नंतर “-विनिधन” प्रत्यय लावून “करेति” हे रूप सिद्ध होते. तसेच “महामाया” नंतर “-अमोघ” प्रत्यय, आणि “दर्यं” नंतर “दैत्येन्द्र” शब्द सिद्ध होतो—हे सर्व शब्द-प्रमाणाने सांगितले आहे.
Verse 195
दर्यान्ते दलनेत्युक्ता तेजोराशिन् ध्रुवं स्मरः । तेजस्वरान्ते पुरुष्पंङेन्ते सत्यपूरुष ॥ १९५ ॥
“दर्या” शब्दाच्या शेवटी “दलन” असे म्हटले आहे. “तेजो-राशी” या समासात ध्रुव नियम “स्मर” आहे. “तेजस्वर”च्या शेवटी “पुरुष्पंङ” होते, आणि शेवटी “सत्य-पुरुष” असेच निश्चित केले आहे॥१९५॥
Verse 196
अस्त्रतारोऽच्युतास्त्रं च तारो वाचा सुदेव फट् । तारमायामूर्तेः फट् वः कामः स्वरादिमः ॥ १९६ ॥
“तार” अक्षर अच्युताच्या अस्त्र-मंत्राशी जोडले असता “अस्त्र” मंत्र होतो. वाणीशी जोडल्यास “सुदेव फट्” होतो. मायामूर्तीशी जोडल्यास “(तार)… फट्” होतो. आणि “वः” हा स्वरादि “काम” असे सांगितले आहे॥१९६॥
Verse 197
मूर्तेस्त्रमव्ययोबीजं विश्वमूर्तेस्त्रिमव्ययः । मायाविश्वात्मने षट् च तारः सौचं तुरात्मने ॥ १९७ ॥
साकार देवतेसाठी अव्यय बीजाक्षर “त्रम्” आहे; विश्वमूर्ती प्रभूसाठी अव्यय बीज “त्रिम्” आहे. मायेद्वारे विश्वात्मस्वरूपासाठी सहा अक्षरे सांगितली आहेत. अंतरात्म्यासाठी “तार” (ॐ) निर्दिष्ट आहे; आणि चतुर्थ तुरीय आत्म्यासाठी “सौच” (पवित्रता) म्हटले आहे॥१९७॥
Verse 198
फट् तारोहं विश्वरूपिन्नस्त्रं च तदनन्तरम् । तारौह्रैपरमान्ते तु ह्रंसफट्प्रणवस्ततः ॥ १९८ ॥
प्रथम “फट्” उच्चारून, नंतर “तारोहं” जपावे. त्यानंतर “विश्वरूपिन्” अस्त्र-मंत्र म्हणावा. मग परम “तारौह्रै”च्या शेवटी “ह्रंस”, “फट्” आणि अखेरीस प्रणव (ॐ) जपावा॥१९८॥
Verse 199
ह्रः हिरण्यगर्भरूप धारणान्ते च फट् ध्रुवः । ह्रौं अनौपम्यरूपधारिणास्त्रं ध्रुवस्ततः ॥ १९९ ॥
“ह्रः” हे बीज हिरण्यगर्भ-रूपधारणेच्या धारणेच्या शेवटी “फट्”सह ध्रुवपणे लावावे. त्यानंतर तसेच “ह्रौं”—अनोपम रूप धारण करणाऱ्याचा अस्त्र-मंत्र—हाही ध्रुव (नियत) सांगितला आहे॥१९९॥
Verse 200
क्षौं नृसिंहरूपधारिन् ॐ क्लं श्लश्च स्वरादिकः । ष्टाङ्गविन्यासविन्यस्तमूर्तिधारिंस्ततश्च फट् ॥ २०० ॥
आवाहन करा—“क्षौं, हे नृसिंह-रूपधारी; ॐ; क्लं; श्ल”—स्वरांपासून आरंभ करून. षडंग-न्यासाने विन्यस्त मूर्तिधारी देवाचे ध्यान करून शेवटी “फट्” उच्चारा.
Frequently Asked Questions
Nyāsa is presented as the mechanism by which the mantra’s devatā-bhāva is ‘installed’ in the practitioner’s body and subtle centers, making worship protective and efficacious. The text enumerates multiple nyāsa taxonomies (ṣaḍaṅga, tenfold, ninefold, Hari-nyāsa) to cover both external limb-guarding and internal station contemplation.
Repeatedly, the chapter uses a classical benchmark: one lakh japa (100,000 recitations) followed by homa offerings equal to one-tenth of the japa count, commonly with ghee and sweet pāyasa (milk-rice), plus the associated aṅga-nyāsa and maṇḍala worship.
It instructs that in gentle undertakings one should remember the gentle (śānta) form, while in fierce undertakings one should invoke the fierce (raudra) form—linking iconography, mudrā, and mantra deployment to dharmic context and prayoga (application).
Key yantras include Trailokya-mohana (lotus with 32 lions on birch bark, ringed and consecrated), an eight-spoked wheel yantra (worn on neck/arm/śikhā for influence and protection), and the twelve-spoked Kālāntaka chakra (subduing/terrifying enemies). They are framed as wearable supports for victory, protection, and control.
The chapter culminates in the Nṛsiṁha Gāyatrī (“We know the One with thunderbolt-like claws… may Narasiṁha impel us”), presented as a purifier and bestower of desired aims, integrating Purāṇic devotion with a recognizable Vedic metrical paradigm.