गङ्गामाहात्म्य — The Greatness of the Gaṅgā

Verse 1

सनक उवाच । एवमौर्वाश्रमे ते द्वे बाहुभार्ये मुनीश्वर । चक्राते भक्तिभावेन शुश्रूषां प्रतिवासरम् 1. ॥ १ ॥

सनक म्हणाले—हे मुनीश्वर! अशा रीतीने और्वाच्या आश्रमात बाहूच्या त्या दोन पत्नी भक्तिभावाने दररोज सेवा-शुश्रूषा करीत असत।

Verse 2

गते वर्षार्द्धके काले ज्येष्ठा राज्ञी तु या द्विज । तस्याः पापमतिर्जाता सपत्न्याः सम्पदं प्रति ॥ २ ॥

वर्षाऋतूचा अर्धा काळ गेल्यावर, हे द्विज, ज्येष्ठ राणीने सौतिणीच्या संपत्तीविषयी पापबुद्धी धरली।

Verse 3

ततस्तया गरो दत्तः कनिष्ठायै तु पापया । न स्वप्रभावं चक्रे वै गरो मुनिनिषेवया ॥ ३ ॥

मग त्या पापिणीने कनिष्ठेला विष दिले; पण मुनींच्या सेवासंगतीच्या प्रभावाने ते विष परिणाम करू शकले नाही।

Verse 4

भूलेपनादिभिः सम्यग्यतः सानुदिनं मुनेः । चकार सेवां तेनासौ जीर्णपुण्येन कर्मणा ॥ ४ ॥

भोळेपणा इत्यादी नम्र गुणांमुळे तो नीट शिस्तबद्ध झाला आणि दररोज मुनींची सेवा करू लागला; पूर्वसंचित, जीर्ण पुण्यकर्मामुळे त्याने शुश्रूषा अर्पिली।

Verse 5

ततो मासत्रयेऽतीते गरेण सहितं सुतम् । सुषाव सुशुभे काले शुश्रूषानष्टकिल्बिषा ॥ ५ ॥

नंतर तीन महिने गेल्यावर, शुश्रूषेमुळे पापरहित झालेली ती शुभ काळी अपरा (गर्भपुट) सहित पुत्रास जन्म देऊ लागली।

Verse 6

अहो सत्सङ्गतिर्लोके किं पापं न विनाशयेत् । न तदातिसुखं किं वा नराणां पुण्यकर्मणाम् ॥ ६ ॥

अहो! या लोकी सत्संग कोणते पाप नष्ट करीत नाही? आणि मनुष्यांसाठी पुण्यकर्मातून मिळणाऱ्या सुखापेक्षा मोठे सुख कोणते?

Verse 7

ज्ञानाज्ञानकृतं पापं यच्चान्यत्कारितं परैः । तत्सर्वं नाशयत्याशु परिचर्या महात्मनाम् ॥ ७ ॥

जाणून वा नकळत केलेले पाप, तसेच परक्यांकडून करवून घेतलेले अन्य दोष—महात्म्यांची भक्तिपूर्वक सेवा ते सर्व शीघ्र नष्ट करते।

Verse 8

जडोऽपि याति पूज्यत्वं सत्सङ्गाज्जगतीतले । कलामात्रोऽपि शीतांशुः शम्भुना स्वीकृतो यथा ॥ ८ ॥

सत्संगामुळे या जगतीत जडबुद्धी माणूसही पूज्य होतो—जसा केवळ एक कलामात्र चंद्रही शंभू (शिव) यांनी स्वीकारला।

Verse 9

सत्सङ्गतिः परामृद्धिं ददाति हि नृणां सदा । इहामुत्र च विप्रेन्द्र सन्तः पूज्यतमास्ततः ॥ ९ ॥

खरोखरच सत्संग मनुष्यांना नेहमी परम समृद्धी देतो—या लोकातही आणि परलोकातही। म्हणून, हे विप्रश्रेष्ठा, संतजन सर्वाधिक पूज्य आहेत।

Verse 10

अहो महद्गुणान्वक्तुं कः समर्थो मुनीश्वर । गर्भं प्राप्तो गरो जीर्णो मासत्रयमहोऽदभुतम् ॥ १० ॥

अहो, हे मुनीश्वर! असे महान गुण पूर्णपणे कोण वर्णू शकेल? घातक विष गर्भात जाऊन तीन महिने तिथेच पचले—किती अद्भुत!

Verse 11

गरेण सहितं पुत्रं दृष्ट्वा तेजोनिधिर्मुनिः । जातकर्म चकारासौ तन्नाम सगरेति च ॥ ११ ॥

गर (विष) सहित पुत्राला पाहून तेजोनिधी मुनींनी त्याचे जातकर्म केले आणि त्याचे नाव ‘सगर’ असे ठेवले।

Verse 12

पुपोष सगरं बालं तन्माता प्रीतिपूर्वकम् । चौलोपवीतकर्माणि तथा चक्रे मुनीश्वरः ॥ १२ ॥

त्याची माता अत्यंत प्रेमाने बालक सगराचे पालनपोषण करीत होती; आणि मुनीश्वरांनी विधिपूर्वक त्याचे चूडाकर्म व उपनयनसंस्कारही करून दिले.

Verse 13

शास्त्राण्यध्यापयामास राजयोग्यानि मन्त्रवित् । समर्थं सगरं दृष्ट्वा किंचिदुद्भिन्नशैशवम् ॥ १३ ॥

मंत्रविद् त्या मुनीश्वरांनी सगराला राजयोग्य अशी शास्त्रे शिकविली; आणि तो समर्थ असून बाल्यावस्था फुलू लागली आहे असे पाहून, यथोचित शिक्षण दिले.

Verse 14

मन्त्रवत्सर्वशस्त्रास्त्रं दत्तवान्स मुनीश्वरः । सगरः शिक्षितस्तेन सम्यगौर्वर्षिणा मुने ॥ १४ ॥

त्या मुनीश्वरांनी मंत्रयुक्त सर्व शस्त्रास्त्रे त्याला प्रदान केली; हे मुने, और्व ऋषींनी सगराला सम्यक् रीतीने शिक्षित केले.

Verse 15

बभूव बलवान्धर्मी कृतज्ञो गुणवान्सुधीः । धर्मज्ञः सोऽपि सगरो मुनेरमिततेजसः । समित्कुशाम्बुपुष्पादि प्रत्यहं समुपानयत् ॥ १५ ॥

सगरही बलवान, धर्मनिष्ठ, कृतज्ञ, गुणवान व बुद्धिमान—धर्मज्ञ—झाला. आणि अमित तेजस्वी मुनींसाठी तो दररोज समिधा, कुश, जल, पुष्प इत्यादी आणून अर्पण करी.

Verse 16

स कदाचिद्गुणनिधिः प्रणिपत्य स्वमातरम् । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा सगरो विनयान्वितः ॥ १६ ॥

एकदा गुणनिधी सगराने आपल्या मातेला प्रणाम केला; मग हात जोडून, विनययुक्त होऊन, तिला म्हणाला.

Verse 17

सगर उवाच । मातर्गतः पिता कुत्र किं नामा कस्य वंशजः । तत्सर्वं मे समाचक्ष्व श्रोतुं कौतूहलं मम ॥ १७ ॥

सगर म्हणाला—माझे पिता कुठे गेले? त्यांचे नाव काय आणि ते कोणत्या वंशातील? हे सर्व मला सविस्तर सांगावे; ऐकण्याची मला फार उत्कंठा आहे.

Verse 18

पित्रा विहीना ये लोके जीवन्तोऽपि मृतोपमाः ॥ १८ ॥

या लोकी जे पित्याविना आहेत, ते जिवंत असूनही मृतासमान आहेत.

Verse 19

दरिद्रो ऽपि पिता यस्य ह्यास्ते स धनदोपमः । यस्य माता पिता नास्ति सुखं तस्य न विद्यते ॥ १९ ॥

ज्याचा पिता दरिद्री असला तरी जिवंत असेल, तो धनवानासमान; पण ज्याला माता-पिता नाहीत, त्याला सुख मिळत नाही.

Verse 20

धर्महीनो यथा मूर्खः परत्रेह च निन्दितः । मातापितृविहीनस्य अज्ञस्याप्यविवेकिनः । अपुत्रस्य वृथा जन्म ऋणग्रस्तस्य चैव हि ॥ २० ॥

धर्महीन मनुष्य मूर्खासारखा—इहलोकी व परलोकी निंद्य. तसेच माता-पित्याविना असलेला अज्ञ व अविवेकीही. पुत्रहीनाचा जन्म व्यर्थ, आणि ऋणाने दडपलेल्याचे जीवनही व्यर्थ.

Verse 21

चन्द्र हीना यथा रात्रिः पद्महीनं यथा सरः । पतिहीना यथा नारी पितृहीनस्तथा शिशुः ॥ २१ ॥

जशी चंद्राविना रात्र, जसे कमळाविना सरोवर, जशी पतीविना नारी—तसा पित्याविना शिशु.

Verse 22

धर्महीनो यथा जन्तुः कर्महीनो यथा गृही । पशुहीनो यथा वैश्यस्तथा पित्रा विनार्भकः ॥ २२ ॥

जसा धर्महीन प्राणी निरर्थक, जसा कर्महीन गृहस्थ पोकळ, आणि जसा पशुहीन वैश्य उपजीविकाहीन—तसा पिता नसलेला बालक वंचित होतो।

Verse 23

सत्यहीनं यथा वाक्यं साधुहीना यथा सभा । तपो यथा दयाहीनं तथा पित्रा विनार्भकः ॥ २३ ॥

जसे सत्यहीन वचन निरर्थक, जशी साधुविहीन सभा रिकामी; आणि जसे दयाहीन तप निष्फळ—तसा पिता नसलेला बालक वंचित ठरतो।

Verse 24

वृक्षहीनं यथारण्यं जलहीना यथा नदी । वेगहीनो यथा वाजी तथा पित्रा विनार्भकः ॥ २४ ॥

जसे वृक्षहीन अरण्य, जशी जलहीन नदी, आणि जसा वेगहीन घोडा—तसा पिता नसलेला बालक।

Verse 25

यथा लघुतरो लोके मातर्याच्ञापरो नरः । तथा पित्रा विहीनस्तु बहुदुःखान्वितःसुतः ॥ २५ ॥

जसा या लोकी मातृआज्ञा न मानणारा पुरुष तुच्छ मानला जातो, तसा पित्याविना पुत्र अनेक दुःखांनी ग्रस्त होतो।

Verse 26

इतीरितं सुतेनैषा श्रुत्वा निःश्वस्य दुःखिता । संपृष्टं तद्यथावृत्तं सर्वं तस्मै न्यवेदयत् ॥ २६ ॥

पुत्राने असे बोललेले ऐकून ती दुःखित होऊन निःश्वास टाकू लागली; आणि विचारल्यावर जे जसे घडले होते ते सर्व त्याला सांगितले।

Verse 27

तच्छ्रुत्वा सगरः क्रुद्धः कोपसंरक्तलोचनः । हनिष्यामीत्यरातीन्स प्रतिज्ञामकरोत्तदा ॥ २७ ॥

हे ऐकून राजा सगर क्रोधाने संतप्त झाला; रागाने त्याचे डोळे लाल झाले. तेव्हा त्याने दृढ प्रतिज्ञा केली—“मी शत्रूंचा संहार करीन.”

Verse 28

प्रदक्षिणीकृत्य मुनिं जननीं च प्रणम्य सः । प्रस्थापितः प्रतस्थे च तेनैव मुनिना तदा ॥ २८ ॥

त्याने मुनिंची प्रदक्षिणा केली आणि जननीसह त्यांना प्रणाम केला. मग त्याच मुनिने विधिपूर्वक प्रस्थापित केल्यावर तो प्रवासास निघाला.

Verse 29

और्वाश्रमाद्विनिष्क्रान्तः सगरः सत्यवाक् शुचिः । वसिष्ठं स्वकुलाचार्यं प्राप्तः प्रीतिसमन्वितः ॥ २९ ॥

और्वाच्या आश्रमातून निघून सत्यवचनी व शुचिर्भूत सगर, प्रेम व भक्तीने परिपूर्ण होऊन आपल्या कुलाचार्य वसिष्ठांकडे पोहोचला.

Verse 30

प्रणम्य गुरवे तस्मै वशिष्ठाय महात्मने । सर्वं विज्ञापयामास ज्ञानदृष्ट्या विजानते ॥ ३० ॥

त्या महात्मा गुरु वसिष्ठांना प्रणाम करून त्याने सर्व वृत्तांत निवेदन केला—जे ज्ञानदृष्टीने सर्व जाणत होते.

Verse 31

एन्द्रा स्त्रं वारुणं ब्राह्ममाग्नेयं सगरो नृपः । तेनैव मुनिनाऽवाप खड्गं वज्रोपमं धनुः ॥ ३१ ॥

राजा सगराने त्याच मुनिकडून ऐन्द्र, वारुण, ब्राह्म आणि आग्नेय अशी अस्त्रे प्राप्त केली; तसेच त्याच्याकडून खड्ग व वज्रासारखा कठोर धनुष्यही मिळविले.

Verse 32

ततस्तेनाभ्यनुज्ञातः सगरः सौमनस्यवान् । आशीर्भिरर्चितः सद्यः प्रतस्थे प्रणिपत्य तम् ॥ ३२ ॥

त्यांची आज्ञा मिळताच प्रसन्नचित्त सगराने आशीर्वादवचनांनी त्यांचा सत्कार केला; नमस्कार करून तत्काळ प्रस्थान केले।

Verse 33

एकेनैव तु चापेन स शूरः परिपन्थिनः । सपुत्रपौत्रान्सगणानकरोत्स्वर्गवासिनः ॥ ३३ ॥

त्या शूराने केवळ एका धनुष्यानेच त्या वाटमारींना—पुत्र-पौत्रांसह व सर्व साथीदारांसह—स्वर्गवासी केले।

Verse 34

तच्चापमुक्तबाणाग्निसंतप्तास्तदरातयः । केचिद्विनष्टा संत्रस्तास्तथा चान्ये प्रदुद्रुवुः ॥ ३४ ॥

त्या धनुषातून सुटलेल्या अग्निसारख्या बाणांनी भाजून निघाल्याने शत्रू व्याकुळ झाले—काही नष्ट झाले, काही भयभीत झाले, तर काही चहुबाजूंनी पळून गेले।

Verse 35

केचिद्विशीर्णकेशाश्च वल्मीकोपरि संस्थिताः । तृणान्यभक्षयन्केचिन्नग्नाश्च विविशुर्जलम् ॥ ३५ ॥

काहींचे केस विस्कटले आणि ते वारुळावर जाऊन बसले; काहींनी गवतच खाल्ले; तर काही नग्न होऊन पाण्यात शिरले।

Verse 36

शकाश्च यवनाश्चैव तथा चान्ये महीभृतः । सत्वरं शरणं जग्मुर्वशिष्ठं प्राणलोलुपाः ॥ ३६ ॥

शक, यवन तसेच इतरही भूमिपती, प्राण वाचविण्याच्या आसक्तीने, त्वरेने वशिष्ठांच्या शरण गेले।

Verse 37

जितक्षितिर्बाहुपुत्रो रिपून्गुरुसमीपगान् । चारैर्विज्ञातवान्सद्यः प्राप्तश्चाचार्यसन्निधिम् ॥ ३७ ॥

बाहुपुत्र जितक्षितीने आपल्या गुप्तहेरांद्वारे गुरुसमीप आलेले शत्रू तत्क्षणी जाणले आणि तो त्वरित आचार्यांच्या सान्निध्यात पोहोचला।

Verse 38

तमागतं बाहुसुतं निशम्य मुनिर्वशिष्ठः शरणागतांस्तान् । त्रातुं च शिष्याभिहितं च कर्तुं विचारयामास तदा क्षणेन ॥ ३८ ॥

बाहुपुत्र आल्याचे ऐकून मुनि वसिष्ठांनी शरण आलेल्यांना पाहिले आणि त्यांचे रक्षण करणे तसेच शिष्याने सांगितलेले कार्य पूर्ण करणे—याचा उपाय तत्क्षणी विचारला।

Verse 39

चकार मुण्डाञ्शबरान्यवनांल्लम्बमूर्द्धजान् । अन्धांश्च श्मश्रुलान्सर्वान्मुण्डान्वेदबहिष्कृतान् ॥ ३९ ॥

त्यांनी शबर व यवनांना मुण्डन करून शिखा लांब ठेवली; आणि उरलेल्या सर्वांना अंध, दाढीवाले व मुण्डित करून वेदापासून बहिष्कृत केले।

Verse 40

वसिष्ठमुनिना तेन हतप्रायान्निरीक्ष्य सः । प्रहसन्प्राह सगरः स्वगुरुं तपसो निधिम् ॥ ४० ॥

मुनि वसिष्ठांनी त्यांना जवळजवळ नष्ट केलेले पाहून राजा सगर हसला आणि तपस्येचा निधी असलेल्या आपल्या गुरु वसिष्ठांना म्हणाला।

Verse 41

सगर उवाच । भो भो गुरो दुराचारानेतान्ररक्षसि तान्वृथा । सर्वथाहं हनिष्यामि मत्पितुर्देशहारकान् ॥ ४१ ॥

सगर म्हणाला—हे गुरुदेव! या दुराचाऱ्यांचे तुम्ही उगीच रक्षण करता. माझ्या पित्याचे राज्य हिरावून घेणाऱ्यांना मी कोणत्याही प्रकारे नक्कीच ठार मारीन।

Verse 42

उपेक्षेत समर्थः सन्धर्मस्य परिपन्थिनः । स एव सर्वनाशाय हेतुभूतो न संशयः ॥ ४२ ॥

जो समर्थ असूनही सद्धर्माच्या विरोधकांकडे दुर्लक्ष करतो, तोच निःसंशय सर्वनाशाचे कारण ठरतो।

Verse 43

बान्धवं प्रथमं मत्वा दुर्जनाः सकलं जगत् । त एव बलहीनाश्चेद्भजन्तेऽत्यन्तसाधुताम् ॥ ४३ ॥

दुर्जन प्रथम आपल्या बांधवाला प्रधान मानून मग त्याच दृष्टीने सारे जग पाहतात; आणि तेच जेव्हा बलहीन होतात, तेव्हा अत्यंत साधुत्वाचा आव आणतात।

Verse 44

अहो मायाकृतं कर्म खलाः कश्मलचेतसः । तावत्कुर्वन्ति कार्याणि यावत्स्यात्प्रबलं बलम् ॥ ४४ ॥

अहो! कष्मलचित्त खलांचे हे मायाकृत कृत्य—जोपर्यंत त्यांचे बळ प्रबळ असते, तोपर्यंत ते आपली कारस्थाने करीत राहतात।

Verse 45

दासभावं च शत्रूणां वारस्त्रीणां च सौहृदम् । साधुभावं च सर्पाणां श्रेयस्कामो न विश्वसेत् ॥ ४५ ॥

जो श्रेय इच्छितो, त्याने शत्रूचा दासभाव, वारस्त्रीचे सौहार्द आणि सर्पाचा साधुभाव—यांवर विश्वास ठेवू नये।

Verse 46

प्रहासं कुर्वते नित्यं यान्दन्तान्दर्शयन्खलाः । तानेव दर्शयन्त्याशु स्वसामर्थ्यविपर्यये ॥ ४६ ॥

खल नेहमी हसत दात दाखवून उपहास करतात; पण त्यांचे सामर्थ्य उलटे झाले की, तेच दात त्यांना लवकरच दाखवावे लागतात।

Verse 47

पिशुना जिह्वया पूर्वं परुषं प्रवदन्ति च । अतीव करुणं वाक्यं वदन्त्येव तथाबलाः ॥ ४७ ॥

जे निंदक जिभेने आधी कठोर वचन बोलतात, तेच दुर्बल स्वभावाचे नंतर अतिशय करुण वाटणारे शब्दही बोलतात।

Verse 48

श्रेयस्कामो भवेद्यस्तु नीतिशास्त्रार्थकोविदः । साधुत्वं समभावं च खलानां नैव विश्वसेत् ॥ ४८ ॥

जो खरे कल्याण इच्छितो, त्याने नीतिशास्त्राचा अर्थ जाणणारा व्हावे; आणि खल लोकांची दाखवलेली ‘साधुता’ व ‘समभाव’ यांवर कधीही विश्वास ठेवू नये।

Verse 49

दुर्जनं प्रणतिं यान्तं मित्रं कैतवशीलिनम् । दुष्टां भार्यां च विश्वस्तो मृत एव न संशयः ॥ ४९ ॥

जो माणूस नम्र होऊन आलेल्या दुर्जनावर, कपटी स्वभावाच्या मित्रावर आणि दुष्टा पत्नीवर विश्वास ठेवतो—तो निःसंशय मृतासमान आहे।

Verse 50

मा रक्ष तस्मादेतान्वै गोरूपव्याघ्रकर्मिणः । हत्वैतानखिलान् दुष्टांस्त्वत्प्रसादान्महीं भजे ॥ ५० ॥

म्हणून यांना वाचवू नका—रूपाने गाईसारखे, पण कर्माने वाघासारखे आहेत. या सर्व दुष्टांचा संहार करा; तुमच्या कृपेने मी पृथ्वीचा भोग व राज्य करीन।

Verse 51

वशिष्ठस्तद्वचः श्रुत्वा सुप्रीतो मुनिसत्तमः । कराभ्यां सगरस्याङ्गं स्पृशन्निदमुवाच ह ॥ ५१ ॥

ते वचन ऐकून मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठ अत्यंत प्रसन्न झाले. दोन्ही हातांनी सगराच्या अंगाला स्पर्श करून त्यांनी असे म्हटले।

Verse 52

वसिष्ठ उवाच । साधु साधु महाभाग सत्यं वदसि सुव्रत । तथापि मद्वचः श्रुत्वा परां शान्तिं लभिष्यसि ॥ ५२ ॥

वसिष्ठ म्हणाले: "छान, छान, हे महाभाग! हे सुव्रत, तू सत्य बोलत आहेस. तरीही, माझे वचन ऐकून तुला परम शांती प्राप्त होईल."

Verse 53

मयैते निहताः पूर्वं त्वत्प्रतिज्ञाविरोधिनः । हतानां हनने कीर्तिः का समुत्पद्यते वद ॥ ५३ ॥

तुझ्या प्रतिज्ञेच्या विरोधात असलेल्या यांना मी आधीच मारले आहे. जे आधीच मेलेले आहेत, त्यांना मारण्यात कसली कीर्ती मिळते, ते सांग?

Verse 54

भूमीश जन्तवः सर्वे कर्मपाशेन यन्त्रिताः । तथापि पापैर्निहताः किमर्थं हंसि तान्पुनः ॥ ५४ ॥

हे पृथ्वीपते, सर्व जीव कर्मपाशाने बांधलेले आहेत. तरीही, जे पापांनी आधीच मारलेले आहेत, त्यांना तू पुन्हा कशासाठी मारतोस?

Verse 55

देहस्तु पापजनितः पूर्वमेवैनसा हतः । आत्मा ह्यभेद्यः पूर्णत्वाच्छास्त्राणामेष निश्चयः ॥ ५५ ॥

देह तर पापापासून उत्पन्न झाला आहे आणि पापानेच आधीच मारला गेला आहे. परंतु आत्मा अभेद्य आहे कारण तो पूर्ण आहे, हाच शास्त्रांचा निश्चय आहे.

Verse 56

स्वकर्मफलभोगानां हेतुमात्रा हि जन्तवः । कर्माणि दैवमूलानि दैवाधीनमिदं जगत् ॥ ५६ ॥

जीव आपल्या कर्मफळांचा भोग घेण्यासाठी केवळ निमित्तमात्र आहेत. कर्मे दैवावर (प्रारब्धावर) अवलंबून असतात आणि हे जग दैवाच्या अधीन आहे.

Verse 57

यस्माद् दैवं हि साधुनां रक्षिता दुष्टशिक्षिता । ततो नरैरस्वतन्त्रैः किं कार्यं साध्यते वद ॥ ५७ ॥

दैवच सज्जनांचे रक्षण करते आणि दुष्टांना दंड देऊन शिस्त लावते; मग जे खरेच स्वातंत्र्यवान नाहीत अशा मनुष्यांकडून कोणते कार्य साध्य होईल? ते सांगा.

Verse 58

शरीरं पापसंभूतं पापेनैव प्रवर्तते । पापमूलमिदं ज्ञात्वा कथं हन्तुं समुद्यतः ॥ ५८ ॥

हे शरीर पापातून उत्पन्न झालेले असून पापानेच चालते. हे पापमूल आहे असे जाणून कोणी (दुसऱ्याला) मारण्यासाठी कसा उद्यत होईल?

Verse 59

आत्मा शुद्धोऽपि देहस्थो देहीति प्रोच्यते बुधैः । तस्मादिदं वपुर्भूप पापमूलं न संशयः ॥ ५९ ॥

आत्मा शुद्ध असली तरी देहात वास केल्याने ज्ञानी तिला ‘देही’ म्हणतात. म्हणून, हे राजन्, हे शरीरच पापाचे मूळ आहे—यात संशय नाही.

Verse 60

पापमूलवपुर्हन्तुः का कीर्तिस्तव बाहुज । भविष्यतीति निश्चित्य नैतान्हिंसीस्ततः सुत ॥ ६० ॥

हे बाहुबलवान! पापमूल स्वभाव असलेल्या प्राण्यांचा संहार करणाऱ्याची तुझी कोणती कीर्ती होईल? हे निश्चित जाणून, पुत्रा, म्हणून त्यांना कधीही हिंसा करू नकोस.

Verse 61

इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं विरराम स कोपतः । स्पृशन्करेण सगरं नन्दनं मुनयस्तदा ॥ ६१ ॥

गुरूंचे वचन ऐकून तो क्रोधापासून निवृत्त झाला. तेव्हा मुनिंनी हाताने नन्दनाचा घडा (सगर) स्पर्श केला.

Verse 62

अथाथर्वनिधिस्तस्य सगरस्य महात्मनः । राज्याभिषेकं कृतवान्मुनिभिः सह सुव्रतैः ॥ ६२ ॥

त्यानंतर महात्मा सगराचा राज्याभिषेक अथर्वनिधीने उत्तम व्रतधारी मुनींसह विधिपूर्वक केला।

Verse 63

भार्याद्वयं च तस्यासीत्केशिनी सुमतिस्तथा । काश्यपस्य विदर्भस्य तनये मुनिसत्तम ॥ ६३ ॥

हे मुनिश्रेष्ठ, त्या राजाच्या दोन राण्या होत्या—केशिनी आणि सुमती; त्या विदर्भदेशातील काश्यपाच्या कन्या होत्या।

Verse 64

राज्ये प्रतिष्ठिते दृष्ट्वा मुनिरौर्वस्तपोनिधिः । वनादागत्य राजानं संभाष्य स्वाश्रमं ययौ ॥ ६४ ॥

राज्य दृढपणे स्थिर झालेले पाहून तपोनिधी मुनि और्व वनातून आले, राजाशी संवाद केला आणि मग आपल्या आश्रमास परत गेले।

Verse 65

कदाचित्तस्य भूपस्य भार्याभ्यां प्रार्थितो मुनिः । वरं ददावपत्यार्थमौर्वो भार्गवमन्त्रवित् ॥ ६५ ॥

एकदा त्या राजाच्या दोन्ही राण्यांच्या विनंतीवर भार्गव मंत्रांचे ज्ञाते मुनि और्व यांनी संतानप्राप्तीसाठी वर दिला।

Verse 66

क्षणं ध्यानस्थितो भूत्वा त्रिकालज्ञो मुनीश्वरः । केशिनीं सुमतिं चैव इदमाह प्रहर्षयन् ॥ ६६ ॥

त्रिकालज्ञ मुनिश्वर क्षणभर ध्यानस्थ होऊन, केशिनी व सुमतीला हर्षित करीत हे वचन बोलले।

Verse 67

और्व उवाच । एका वंशधरं चैकमन्या षडयुतानि च । अपत्यार्थं महाभागे वृणुतां च यथेप्सितम् ॥ ६७ ॥

और्व म्हणाले—हे महाभागे! एक गाय तुला वंशधारक एक पुत्र देईल, आणि दुसरी सहा हजार पुत्र देईल. अपत्यप्राप्तीसाठी जसे तुला अभिप्रेत असेल तसे निवड.

Verse 68

अथ श्रुत्वा वचस्तस्य मुनेरौर्वस्य नारद । केशिन्येकं सुतं वव्रे वंशसन्तानकारणम् ॥ ६८ ॥

हे नारद! और्व मुनींचे वचन ऐकून केशिनीने वंशपरंपरा टिकवण्यासाठी एकच पुत्र मागितला.

Verse 69

तथा षष्टिसहस्राणि सुमत्या ह्यभवन्सुताः । नाम्नासमंजाः केशिन्यास्तनयो मुनिसत्तम ॥ ६९ ॥

तसेच सुमतीपासून साठ हजार पुत्र झाले. आणि हे मुनिश्रेष्ठ! केशिनीचा पुत्र ‘समंज’ या नावाने प्रसिद्ध झाला.

Verse 70

असमंजास्तु कर्माणि चकारोन्मत्तचेष्टितः । तं दृष्ट्वा सागराः सर्वे ह्यासन्दुर्वृत्तचेतसः ॥ ७० ॥

परंतु असमंज उन्मत्तासारखा वागून निंद्य कर्मे करू लागला. त्याला पाहून सागराचे सर्व पुत्रही दुष्टवृत्तीचे झाले.

Verse 71

तद्बालभावं संदुष्टं ज्ञात्वा बाहुसुतो नृपः । चिन्तयामास विधिवत्पुत्रकर्म विगर्हितम् ॥ ७१ ॥

बालकाचा स्वभाव दूषित झाला आहे हे जाणून बाहुपुत्र राजा विधिपूर्वक पुत्राविषयी काय करावे—जरी ते निंद्य प्रकरण असले—याचा विचार करू लागला.

Verse 72

अहो कष्टतरा लोके दुर्जनानां हि संगतिः । कारुकैस्ताड्यते वह्निरयः संयोगमात्रतः ॥ ७२ ॥

अहो, या लोकी दुर्जनांची संगत अत्यंत क्लेशकारक आहे; लोहारांच्या हातून लोखंडाच्या संसर्गमात्राने अग्नीलाही मार बसतो।

Verse 73

अंशुमान्नाम तनयो बभूव ह्यसमंजसः । शास्त्रज्ञो गुणवान्धर्मी पितामहहिते रतः ॥ ७३ ॥

असमंजसाचा पुत्र अंशुमान नावाचा झाला; तो शास्त्रज्ञ, गुणवान, धर्मनिष्ठ आणि पितामहाच्या हितासाठी तत्पर होता।

Verse 74

दुर्वृत्ताः सागराः सर्वे लोकोपद्र वकारिणः । अनुष्ठानवतां नित्यमन्तराया भवन्ति ते ॥ ७४ ॥

सर्व सागर दुर्वृत्ती व लोकाला उपद्रव करणारे आहेत; अनुष्ठान करणाऱ्यांना ते नेहमीच अडथळे ठरतात।

Verse 75

हुतानि यानि यज्ञेषु हवींषि विधिवद् द्विजैः । बुभुजे तानि सर्वाणि निराकृत्य दिवौकसः ॥ ७५ ॥

यज्ञांत द्विजांनी विधिपूर्वक अर्पण केलेली जी हवी होती, त्याने दिवौकस देवांना दूर सारून ती सर्वची सर्व भक्षण केली।

Verse 76

स्वर्गादाहृत्य सततं रम्भाद्या देवयोषितः । भजन्ति सागरास्ता वै कचग्रहबलात्कृताः ॥ ७६ ॥

स्वर्गातून सतत आणलेल्या रंभा आदी देवयोषितांना, कचग्रहाच्या बळाने वशीभूत करून, सागरच खरोखर संगतीत ठेवतात।

Verse 77

पारिजातादिवृक्षाणां पुष्पाण्याहृत्य ते खलाः । भूषयन्ति स्वदेहानि मद्यपानपरायणाः ॥ ७७ ॥

पारिजातादी कल्पवृक्षांची फुले तोडून ते खल, मद्यपानास आसक्त, केवळ आपले देहच भूषवितात।

Verse 78

साधुवृत्तीः समाजह्रुः सदाचाराननाशयन् । मित्रैश्च योद्धुमारब्धा बलिनोऽत्यन्तपापिनः ॥ ७८ ॥

ते अत्यंत पापी व बलवान लोक सज्जनांची उपजीविका हिरावून घेत, सदाचाराचा नाश करीत आणि मित्रांसह युद्धास आरंभ करीत।

Verse 79

एतद् दृष्ट्वातितुःखार्ता देवा इन्द्र पुरोगमाः । विचारं परमं चक्रुरेतेषां नाशहेतवे ॥ ७९ ॥

हे पाहून इंद्राच्या नेतृत्वाखाली देव अत्यंत दुःखार्त झाले आणि त्या शत्रूंच्या नाशासाठी परम विचार करू लागले।

Verse 80

निश्चित्य विबुधाः सर्वे पातालान्तरगोचरम् । कपिलं देवदेवेशं ययुः प्रच्छन्नरूपिणः ॥ ८० ॥

देवदेवेश कपिल पाताळाच्या अंतर्गत प्रदेशांत विचरत आहेत, असे निश्चित करून सर्व देव छद्मरूप धारण करून त्यांच्याकडे गेले।

Verse 81

ध्यायन्तमात्मनात्मानं परानन्दैकविग्रहम् । प्रणम्य दण्डवद् भूमौ तुष्टुवुस्त्रिदशास्ततः ॥ ८१ ॥

स्वात्मस्वरूपाचे ध्यान करणारे, परमानंदमय एकमेव विग्रह असलेल्या त्यांना पाहून, त्रिदशांनी भूमीवर दंडवत् प्रणाम करून स्तुती केली।

Verse 82

देवा ऊचुः । नमस्ते योगिने तुभ्यं सांख्ययोगरताय च । नररूपप्रतिच्छन्नजिष्णवे विष्णवे नमः ॥ ८२ ॥

देव म्हणाले—हे परम योगी, तुला नमस्कार; सांख्य व योगात रमण करणाऱ्या तुला नमस्कार। नररूपात लपलेल्या सदाविजयी विष्णूस नमस्कार।

Verse 83

नमः परेशभक्ताय लोकानुग्रहहेतवे । संसारारण्यदावाग्ने धर्मपालनसेतवे ॥ ८३ ॥

परमेश्वरभक्तास नमस्कार, जो लोकांच्या अनुग्रहासाठी कार्य करतो; जो संसार-अरण्याच्या दावानलासारखा आणि धर्मपालनाचा सेतू आहे.

Verse 84

महते वीतरागाय तुभ्यं भूयो नमो नमः । सागरैः पीडितानस्मांस्त्रायस्व शरणागतान् ॥ ८४ ॥

हे महात्मन्, वीतराग! तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार. आम्ही सागरांनी पीडित शरणागत आहोत; आमचे रक्षण करून तार.

Verse 85

कपिल उवाच । ये तु नाशमिहेच्छंतिं यशोबलधनायुषाम् । त एव लोकान्बाधन्ते नात्राश्चर्यं सुरोत्तमाः ॥ ८५ ॥

कपिल म्हणाला—जे या लोकी कीर्ती, बळ, धन व आयुष्य यांचा नाश इच्छितात, तेच लोकांना बाधा देतात; यात आश्चर्य नाही, हे देवश्रेष्ठांनो.

Verse 86

यस्तु बाधितुमिच्छेत जनान्निरपराधिनः । तं विद्यात्सर्वलोकेषु पापभोगरतं सुराः ॥ ८६ ॥

परंतु जो निरपराध जनांना बाधा देऊ इच्छितो, हे देवांनो, त्याला सर्व लोकांत पापभोगात रत असे जाणावे.

Verse 87

कर्मणा मनसा वाचा यस्त्वन्यान्बाधते सदा । तं हन्ति दैवमेवाशु नात्र कार्या विचारणा ॥ ८७ ॥

जो कर्माने, मनाने व वाणीने सदैव परांना बाधा देतो, त्याला दैवच लवकर दंडित करते; येथे विचार करण्याची गरज नाही।

Verse 88

अल्पैरहोभिरेवैते नाशमेष्यन्ति सागराः । इत्युक्ते मुनिना तेन कपिलेन महात्मना । प्रणम्य तं यथान्यायं गता नाकं दिवौकसः ॥ ८८ ॥

महात्मा मुनि कपिल म्हणाले—“थोड्याच दिवसांत हे सागर नष्ट होतील।” असे ऐकून देवगणांनी यथाविधी प्रणाम करून स्वर्गास प्रस्थान केले।

Verse 89

अत्रान्तरे तु सगरो वसिष्ठाद्यैर्महर्षिभिः । आरेभे हयमेधाख्यं यज्ञं कर्त्तुमनुत्तमम् ॥ ८९ ॥

दरम्यान राजा सगराने वसिष्ठप्रमुख महर्षींसह ‘अश्वमेध’ नावाचा अनुपम यज्ञ आरंभ केला।

Verse 90

तद्यज्ञे योजितं सप्तिमपहृत्य सुरेश्वरः । पाताले स्थापयामास कपिलो यत्र तिष्ठति ॥ ९० ॥

त्या यज्ञासाठी नेमलेला घोडा चोरून देवेश्वर इंद्राने तो पाताळात, जिथे कपिल मुनी आहेत, तेथे ठेवला।

Verse 91

गूढविग्रहशक्रेण हृतमश्वं तु सागराः । अन्वेष्टुं बभ्रमुर्लोकान् भूरादींश्च सुविस्मिताः ॥ ९१ ॥

गूढ रूप धारण केलेल्या शक्र इंद्राने घोडा नेल्यावर सगरपुत्र अत्यंत विस्मित होऊन भुलोकापासून पुढील लोकांत त्याचा शोध घेत फिरू लागले।

Verse 92

अदृष्टसप्तयस्ते च पातालं गन्तुमुद्यताः । चख्नुर्महीतलं सर्वमेकैको योजनं पृथक् ॥ ९२ ॥

दृष्टीआड झालेले ते सातही पाताळास जाण्यास उद्यत झाले। प्रत्येकाने वेगवेगळे एक-एक योजन इतके पृथ्वीचे सर्व भूतल खोदून काढले॥

Verse 93

मृत्तिकां खनितां ते चोदधितीरे समाकिरन् । तद्द्वारेण गताः सर्वे पातालं सगरात्मजाः ॥ ९३ ॥

खणलेली माती त्यांनी समुद्रकिनारी रास करून टाकली। आणि त्याच द्वाराने सगराचे सर्व पुत्र पाताळात गेले॥

Verse 94

विचिन्वन्ति हयं तत्र मदोन्मत्ता विचेतसः ॥ ९४ ॥

तेथे ते घोडा शोधू लागले; पण गर्वाच्या मदाने उन्मत्त झाल्याने त्यांची बुद्धी भ्रमित झाली, विवेक हरपला॥

Verse 95

तत्रापश्यन्महात्मानं कोटिसूर्यसमप्रभम् । कपिलं ध्याननिरतं वाजिनं च तदन्तिके ॥ ९५ ॥

तेथे त्याने महात्मा कपिलांना पाहिले—कोटी सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, ध्यानात मग्न; आणि त्यांच्या जवळच तो घोडाही दिसला॥

Verse 96

ततः सर्वे तु संरब्धा मुनिं दृष्ट्वाऽतिवेगतः । हन्तुमुद्युक्तमनसो विद्र वन्तः समासदन् ॥ ९६ ॥

मग ते सर्वजण संतप्त होऊन मुनिला पाहताच अतिवेगाने धावले। मारण्याच्या निश्चयाने धावत येऊन त्याच्याजवळ जाऊन भिडले॥

Verse 97

हन्यतां हन्यतामेष वध्यतां वध्यतामयम् । गृह्यतां गृह्यतामाशु इत्यूचुस्ते परस्परम् ॥ ९७ ॥

“मारा, मारा याला; याचा वध करा, याला ठार करा; पकडा—लवकर पकडा!”—असे ते एकमेकांना ओरडून म्हणू लागले।

Verse 98

हृताश्वं साधुभावेन बकवद्ध्य्नातत्परम् । सन्ति चाहो खला लोके कुर्वन्त्याडम्बरं महत् ॥ ९८ ॥

साधुभावाचा आव आणून त्याने हृताश्वाला फसविले; बगळ्यासारखा तो फक्त बाहेरून ध्यानस्थ दिसत होता। अहो, या जगात खल लोक मोठा धर्माडंबर माजवितात।

Verse 99

इत्युच्चरन्तो जहसुः कपिलं ते मुनीश्वरम् । समस्तेन्द्रि यसन्दोहं नियम्यात्मानमात्मनि ॥ ९९ ॥

असे म्हणत ते मुनीश्वर कपिलावर हसले. तेव्हा त्यांनी सर्व इंद्रियसमूह संयमून आपले चित्त आत्म्यात स्थिर केले.

Verse 100

आस्थितः कपिलस्तेषां तत्कर्म ज्ञातवान्नहि ॥ १०० ॥

कपिल त्यांच्या मध्येच उपस्थित असूनही त्या कृत्याची त्यांना जाणीव झाली नाही (आणि ते त्यात सहभागीही झाले नाहीत)।

Verse 101

आसन्नमृत्यवस्ते तु विनष्टमतयो मुनिम् । पद्भिः संताडयामासुर्बाहूं च जगृहुः परे ॥ १०१ ॥

परंतु ज्यांची बुद्धी भ्रष्ट झाली होती, त्यांनी मृत्यूच्या जवळ असलेल्या त्या मुनिला पाहून पायांनी लाथा मारू लागले; आणि काहींनी त्याचे बाहू धरून ठेवले.

Verse 102

ततस्त्यक्तसमाधिस्तु स मुनिर्विस्मितस्तदा । उवाच भावगम्भीरं लोकोपद्र वकारिणः ॥ १०२ ॥

तेव्हा समाधी सोडून तो मुनी त्या क्षणी विस्मित झाला आणि लोकांचे दुःख-उपद्रव दूर करण्यासाठी भावगंभीर वचन बोलला।

Verse 103

एश्वर्यमदमत्तानां क्षुधितानां च कामिनाम् । अहंकारविमूढानां विवेको नैव जायते ॥ १०३ ॥

ऐश्वर्याच्या मदाने मत्त, क्षुधेने व्याकुळ आणि कामासक्त—अहंकाराने भ्रमित झालेल्यांत विवेक उत्पन्न होत नाही।

Verse 104

निधेराधारमात्रेण मही ज्वलति सर्वदा । तदेव मानवा भुक्त्वा ज्वलन्तीति किमद्भुतम् ॥ १०४ ॥

अग्निमय निधीच्या आधारमात्राने पृथ्वी सदैव तापते; तेच भोगून मानव जळतात, यात आश्चर्य काय?

Verse 105

किमत्र चित्रं सुजनं बाधन्ते यदि दुर्जनाः । महीरुहांश्चानुतटे पातयन्ति नदीरयाः ॥ १०५ ॥

दुर्जन जर सज्जनांना त्रास देतात तर यात आश्चर्य काय? नदीचा प्रवाह काठावर उभे असलेले मोठे वृक्षही पाडतो।

Verse 106

यत्र श्रीर्यौवनं वापि शारदा वापि तिष्ठति । तत्राश्रीर्वृद्धता नित्यं मूर्खत्वं चापि जायते ॥ १०६ ॥

जिथे श्री, यौवन आणि शारदा-विद्या वास करतात, तिथे त्यांच्या अभावाने दारिद्र्य, नित्य जरा आणि मूर्खत्वही उत्पन्न होते।

Verse 107

अहो कनकमाहात्म्यमाख्यातुं केन शक्यते । नामसाम्यदहो चित्रं धत्तूरोऽपि मदप्रदः ॥ १०७ ॥

अहो! सोन्याचे माहात्म्य पूर्णपणे कोण सांगू शकेल? नावातील साम्य किती विचित्र—धत्तूराही मद देणारा ठरतो.

Verse 108

भवेद्यदि खलस्य श्रीः सैव लोकविनाशिनी । यथा सखाग्नेः पवनः पन्नगस्य यथा विषम् ॥ १०८ ॥

खलाला श्री-समृद्धी मिळाली तर तीच लोकविनाशिनी ठरते—जसा वारा अग्नीचा सखा, आणि जसे विष सर्पाचे असते.

Verse 109

अहो धनमदान्धस्तु पश्यन्नपि न पश्यति । यदि पश्यत्यात्महितं स पश्यति न संशयः ॥ १०९ ॥

अहो! धनाच्या मदाने आंधळा झालेला माणूस पाहूनही पाहत नाही. जो आत्महित पाहतो तोच खरे पाहतो—यात संशय नाही.

Verse 110

इत्युक्त्वा कपिलः क्रुद्धो नेत्राभ्यां ससृजेऽनलम् । स वह्निः सागरान्सर्वान्भस्मसादकरोत्क्षणात् ॥ ११० ॥

असे बोलून क्रुद्ध कपिलांनी दोन्ही नेत्रांतून अग्नी उत्पन्न केला; त्या वह्नीने क्षणात सगराचे सर्व पुत्र भस्म केले.

Verse 111

यन्नेत्रजानलं दृष्ट्वा पातालतलवासिनः । अकालप्रलयं मत्वा च्रुकुशुः शोकलालसाः ॥ १११ ॥

नेत्रांतून उत्पन्न झालेला तो अग्नी पाहून पाताळातील निवासी अकाली प्रलय आला असे मानून शोक व भीतीने व्याकुळ होऊन आक्रोश करू लागले.

Verse 112

तदग्नितापिताः सर्वे दन्दशूकाश्च राक्षसाः । सागरं विविशुः शीघ्रं सतां कोपो हि दुःसहः ॥ ११२ ॥

त्या अग्नीने दग्ध होऊन ते सर्व दंशधारी सर्प व राक्षस त्वरेने सागरात शिरले; कारण सत्पुरुषांचा कोप खरोखरच दुर्धर असतो।

Verse 113

अथ तस्य महीपस्य समागम्याध्वरं तदा । देवदूत उवाचेदं सर्वं वृत्तं हि यक्षते ॥ ११३ ॥

तेव्हा त्या वेळी देवदूत राजाच्या यज्ञस्थानी येऊन म्हणाला—“जे काही घडले आहे, त्याचा सर्व वृत्तांत मी तुम्हांस सांगतो.”

Verse 114

एतत्समाकर्ण्य वचः सगरःसर्ववित्प्रभुः । दैवेन शिक्षिता दुष्टा इत्युवाचातिहर्षितः ॥ ११४ ॥

हे वचन ऐकून सर्वज्ञ, पराक्रमी प्रभु राजा सगर अत्यंत हर्षित होऊन म्हणाला—“हा दुष्ट दैवानेच शिक्षिला आहे.”

Verse 115

माता वा जनको वापि भ्राता वा तनयोऽपि वा । अधर्मं कुरुते यस्तु स एव रिपुरिष्यते ॥ ११५ ॥

माता असो वा पिता, भाऊ असो वा पुत्र—जो अधर्म करतो तोच शत्रू मानावा.

Verse 116

यस्त्वधर्मेषु निरतः सर्वलोकविरोधकृत् । तं रिपुं परमं विद्याच्छास्त्राणामेष निर्णयः ॥ ११६ ॥

जो अधर्मातच रत राहून सर्व लोकांच्या विरोधात वागतो, त्याला परम शत्रू जाणावे—हा शास्त्रांचा निर्णय आहे.

Verse 117

सगरः पुत्रनाशेऽपि न शुशोच मुनीश्वरः । दुर्वृत्तनिधनं यस्मात्सतामुत्साहकारणम् ॥ ११७ ॥

पुत्रनाश झाला तरी मुनितुल्य राजा सगर शोकला नाही; कारण दुर्वृत्तांचा नाश हा सत्पुरुषांच्या उत्साहवृद्धीचे कारण ठरतो.

Verse 118

यज्ञेष्वनधिकारत्वादपुत्राणामिति स्मृतेः । पौत्रं तमंशुमन्तं हि पुत्रत्वे कृतवान्प्रभुः ॥ ११८ ॥

स्मृतीनुसार अपुत्रांना यज्ञकर्मात अधिकार नाही; म्हणून प्रभूने पौत्र अंशुमानाला पुत्र म्हणून स्वीकारले.

Verse 119

असमञ्जस्सुतं तं तु सुधियं वाग्विदां वरम् । युयोज सारविद् भूयो ह्यश्वानयनकर्मणि ॥ ११९ ॥

असमंजसाचा तो पुत्र—सुधी व वाग्विदांमध्ये श्रेष्ठ—यास रथविद्येत निपुणाने पुन्हा अश्व-आनयनाच्या कार्यात नेमले.

Verse 120

स गतस्तद्बिलद्वारे दृष्ट्वा तं मुनिपुङ्गवम् । कपिलं तेजसां राशिं साष्टाङ्गं प्रणनाम ह ॥ १२० ॥

तो त्या गुहेच्या द्वारी गेला; तेजाचा पुंज असलेल्या मुनिश्रेष्ठ कपिलांना पाहून त्याने साष्टांग प्रणाम केला.

Verse 121

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा विनयेनाग्रतः स्थितः । उवाच शान्तमनसं देवदेवं सनातनम् ॥ १२१ ॥

हात जोडून, विनयाने समोर उभा राहून, त्याने शांतचित्त सनातन देवदेवाला निवेदन केले.

Verse 122

अंशुमानुवाच । दौःशील्यं यत्कृतं ब्रह्मन्मत्पितृव्यैः क्षमस्व तत् । परोपकारनिरताः क्षमासारा हि साधवः ॥ १२२ ॥

अंशुमान म्हणाला— हे ब्राह्मण, माझ्या पितृव्यांनी जे दुष्कृत्य केले, ते क्षमा करा. साधुजन परोपकारात रत असतात; क्षमा हाच त्यांचा सार आहे.

Verse 123

दुर्जनेष्वपि सत्वेषु दयां कुर्वन्ति साधवः । नहि संहरते ज्योत्स्नां चन्द्र श्चाण्डालवेश्मनः ॥ १२३ ॥

दुर्जनांवरही साधुजन दया करतात; जसा चंद्र चांडाळाच्या घरातूनही आपली चांदणी कधीच आवरत नाही.

Verse 124

बाध्यमानोऽपि सुजनः सर्वेषां सुखकृद् भवेत् । ददाति परमां तुष्टिं भक्ष्यमाणोऽमरैः शशी ॥ १२४ ॥

छळला गेला तरी सज्जन सर्वांना सुख देणारा व्हावा; जसा ग्रहणकाळी अमरांनी ‘भक्षिला’ जात असूनही चंद्र परम तृप्ती देतो.

Verse 125

दारितश्छिन्न एवापि ह्यामोदेनैव चन्दनः । सौरभं कुरुते सर्वं तथैव सुजनो जनः ॥ १२५ ॥

चंदन फाडले-छाटले तरीही आपल्या स्वाभाविक सुगंधाने सर्वत्र सुवास पसरवते; तसेच सज्जन माणूस क्लेशातही सर्वांचे हित करतो.

Verse 126

क्षान्त्या च तपसाचारैस्तद्गुणज्ञा मुनीश्वराः । सञ्जातं शासितुं लोकांस्त्वां विदुः पुरुषोत्तम ॥ १२६ ॥

तुमच्या क्षमा, तप आणि सदाचाराच्या अनुशासनामुळे, तुमचे गुण जाणणारे मुनिश्रेष्ठ तुम्हाला—हे पुरुषोत्तम—लोकांचे पालन व शासन करण्यासाठी प्रकट झालेला मानतात.

Verse 127

नमो ब्रह्मन्मुने तुभ्यं नमस्ते ब्रह्ममूर्त्तये । नमो ब्रह्मण्यशीलाय ब्रह्मध्यानपराय च ॥ १२७ ॥

हे ब्रह्मनिष्ठ मुने! तुला नमस्कार; हे ब्रह्मस्वरूपा! तुला प्रणाम। ब्रह्मपरायण शील असलेल्यास व ब्रह्मध्यानात तत्पर असलेल्यास माझे वारंवार वंदन।

Verse 128

इति स्तुतो मुनिस्तेन प्रसन्नवदनस्तदा । वरं वरय चेत्याह प्रसन्नोऽस्मि तवानघ ॥ १२८ ॥

अशी स्तुती झाल्यावर मुनिंचे मुख प्रसन्न झाले. तेव्हा ते म्हणाले—“हे निष्पापा! वर माग; मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे.”

Verse 129

एवमुक्ते तु मुनिना ह्यंशुमान्प्रणिपत्य तम् । प्रापयास्मत्पितॄन्ब्राह्मं लोकमित्यभ्यभाषत ॥ १२९ ॥

मुनिने असे म्हटल्यावर अंशुमानाने त्यांना दंडवत् प्रणाम केला व म्हणाला—“कृपा करून आमच्या पितरांना ब्रह्मलोकास पोहोचवा.”

Verse 130

ततस्तस्यातिसंतुष्टो मुनिः प्रोवाच सादरम् । गङ्गामानीय पौत्रस्ते नयिष्यति पितॄन्दिवम् ॥ १३० ॥

तेव्हा मुनि त्याच्यावर अत्यंत संतुष्ट होऊन आदराने म्हणाले—“गंगा आणून तुझा पौत्रच पितरांना स्वर्गास नेईल.”

Verse 131

त्वत्पौत्रेण समानीता गङ्गा पुण्यजला नदी । कृत्वैतान्धूतपापान्वै नयिष्यति परं पदम् ॥ १३१ ॥

तुझ्या पौत्राने आणलेली गंगा—पुण्यजलाची ही नदी—यांचे पाप धुऊन निश्चयच त्यांना परम पदास नेईल.

Verse 132

प्रापयैनं हयं वत्स यतः स्यात्पूर्णमध्वरम् । पितामहान्तिकं प्राप्य साश्वं वृत्तं न्यवेदयत् ॥ १३२ ॥

वत्सा, हा यज्ञाश्व पुढे पाठव, ज्यायोगे अध्वर (यज्ञ) पूर्ण होईल. पितामह ब्रह्मांच्या सान्निध्यात जाऊन त्याने अश्वासह सर्व वृत्तांत निवेदिला॥

Verse 133

सगरस्तेन पशुना तं यज्ञं ब्राह्मणैः सह । विधाय तपसा विष्णुमाराध्याप पदं हरेः ॥ १३३ ॥

सगराने त्याच यज्ञपशूसह ब्राह्मणांबरोबर तो यज्ञ पूर्ण केला. नंतर तपस्येने विष्णूची आराधना करून हरिचे परम पद प्राप्त केले॥

Verse 134

जज्ञे ह्यंशुमतः पुत्रो दिलीप इति विश्रुतः । तस्माद्भगीरथो जातो यो गङ्गामानयद्दिवः ॥ १३४ ॥

अंशुमताचा पुत्र ‘दिलीप’ या नावाने प्रसिद्ध झाला. त्याच्यापासून भगीरथ जन्मला, ज्याने स्वर्गातून गंगेला पृथ्वीवर आणले॥

Verse 135

भगीरथस्य तपसा तुष्टो ब्रह्मा ददौ मुने । गङ्गां भगीरथायाथ चिन्तयामास धारणे ॥ १३५ ॥

हे मुने, भगीरथाच्या तपस्येने प्रसन्न होऊन ब्रह्माने त्याला गंगा दिली. मग भगीरथाने विचार केला की तिला पृथ्वीवर कसे धारण करावे॥

Verse 136

ततश्च शिवमाराध्य तद्द्वारा स्वर्णदीं भुवम् । आनीय तज्जलैः स्पृष्ट्वा पूतान्निन्ये दिवं पितॄन् ॥ १३६ ॥

नंतर शिवाची आराधना करून, त्यांच्या कृपेने स्वर्णदी नावाची पवित्र भूमी येथे आणली. तिच्या जलाने पितरांना स्पर्श करून त्यांना पावन करून स्वर्गास नेले॥

Verse 137

भगीरथान्वये जातः सुदासो नाम भूपतिः । तस्य पुत्रो मित्रसहः सर्वलोकेषु विश्रुतः ॥ १३७ ॥

भगीरथाच्या वंशात सुदास नावाचा राजा जन्मला. त्याचा पुत्र मित्रसह सर्व लोकांत विख्यात होता.

Verse 138

वसिष्ठशापात्प्राप्तः स सौदासौ राक्षसीं तनुम् । गङ्गाबिन्दुनिषेकेण पुनर्मुक्तो नृपोऽभवत् ॥ १३८ ॥

वसिष्ठांच्या शापामुळे तो सौदास राजा राक्षसी देहास प्राप्त झाला; परंतु गंगाजलाच्या एका थेंबाच्या शिंपडण्याने तो पुन्हा मुक्त होऊन राजा झाला.

Verse 139

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्यं नाम अष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥

अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीय पुराणाच्या पूर्वभागातील प्रथम पादात ‘गंगामाहात्म्य’ नावाचा आठवा अध्याय समाप्त झाला.