Vāmana’s Advent, Aditi’s Hymn, Bali’s Gift, and the Mahatmya of Bhū-dāna

Verse 1

नारद उवाच । अहो ह्यत्यद्भुतं प्रोक्तं त्वया भ्रातरिदं मम । स वह्निरदितिं मुक्त्वा कथं तानदहत्क्षणात् ॥ १ ॥

नारद म्हणाले—अहो भ्राता! तू मला जे सांगितलेस ते अत्यंत अद्भुत आहे. तो अग्नी अदितीला वाचवून इतरांना क्षणात कसा दग्ध करून टाकला?

Verse 2

वदादितेर्महासत्त्वं विशेषाश्चर्यकारणम् । परोपदेशनिरताः सज्जना हि मुनीश्वराः ॥ २ ॥

अदितीचे महासत्त्व सांग—तेच विशेष आश्चर्याचे कारण आहे; कारण सज्जन मुनीश्वर नेहमी परोपदेशात तत्पर असतात.

Verse 3

सनक उवाच । श्रृणु नारद माहात्म्यं हरिभक्तिरतात्मनाम् । हरिध्यानपरान्साधून्कः समर्थः प्रबाधितुम् ॥ ३ ॥

सनक म्हणाले—हे नारद, हरिभक्तीत रत आत्म्यांचे माहात्म्य ऐक. हरिध्यानात परायण साधूंना कोण बाधू शकेल?

Verse 4

हरिभक्तिपरो यत्र तत्र ब्रह्मा हरिः शिवः । देवाः सिद्धा मुनीश्वाश्च नित्यं तिष्टंति सत्तमाः ॥ ४ ॥

जिथे हरिभक्तीपरायण जन असतो, तिथेच ब्रह्मा, हरि आणि शिव विराजमान असतात; तसेच देव, सिद्ध आणि श्रेष्ठ मुनीश्वर नित्य वास करतात.

Verse 5

हरिरास्ते महाभाग हृदये शान्तचेतसाम् । हरिनामपराणां च किमु ध्यानरतात्मनाम् ॥ ५ ॥

हे महाभाग! शांतचित्तांच्या हृदयात हरि वास करतो. हरिनामात परायण असणाऱ्यांत हे खरेच; मग ध्यानात रत आत्म्यांबद्दल तर काय सांगावे!

Verse 6

शिवपूजारतो वाऽपि विष्णुपूजापरोऽपि वा । यत्र तिष्टति तत्रैव लक्ष्मीः सर्वाश्च देवताः ॥ ६ ॥

कोणी शिवपूजेत रत असो वा विष्णुपूजेत समर्पित असो—जिथे असा भक्त वास करतो, तिथेच लक्ष्मी आणि सर्व देवता निवास करतात।

Verse 7

यत्र पूजापरो विष्णोर्वह्निस्तत्र न बाधते । राजा वा तस्करो वापि व्याधयश्च न सन्ति हि ॥ ७ ॥

जिथे विष्णुपूजेत परायणता असते, तिथे अग्नी बाधा देत नाही; ना राजाचा त्रास, ना चोरांचा, आणि रोगही तिथे टिकत नाहीत।

Verse 8

प्रेताः पिशाचाः कूष्माण्डग्रहा बालग्रहास्तथा । डाकिन्यो राक्षसाश्चैव न बाधन्तेऽच्युतार्चकम् ॥ ८ ॥

प्रेत, पिशाच, कूष्माण्डग्रह, बालग्रह, डाकिणी आणि राक्षस—हे सर्व अच्युत (विष्णु) यांचे अर्चन करणाऱ्या भक्ताला बाधा देत नाहीत।

Verse 9

परपीडारता ये तु भूतवेतालकादयः । नश्यन्ति यत्र सद्भक्तो हरिलक्ष्म्यर्चने रतः ॥ ९ ॥

परपीडेत रत असलेले भूत-वेताळ इत्यादी जिथे सद्भक्त हरि-लक्ष्मीच्या अर्चनात मग्न असतो तिथे नष्ट होतात।

Verse 10

जितेन्द्रियः सर्वहितो धर्मकर्मपरायणः । यत्र तिष्टति तत्रैव सर्वतीर्थानि देवताः ॥ १० ॥

जो इंद्रियजयी आहे, सर्वहितकारी आहे आणि धर्मकर्मात परायण आहे—तो जिथे राहतो तिथेच सर्व तीर्थे आणि देवता उपस्थित असतात।

Verse 11

निमिषं निमिषार्द्धं वा यत्र तिष्टन्ति योगिनः । तत्रैव सर्वश्रेयांसि तत्तीर्थं तत्तपोवनम् ॥ ११ ॥

जिथे योगी एक निमिष किंवा अर्धनिमिषही निवास करतात, तिथेच सर्व श्रेय-फल प्राप्त होते; तोच प्रदेश तीर्थ आणि तोच तपोवन होय।

Verse 12

यन्नामोच्चारणादेव सर्वे नश्यन्त्युपद्रवाः । स्तोत्रैर्वाप्यर्हणाभिर्वा किमु ध्यानेन कथ्यते ॥ १२ ॥

ज्यांच्या नामोच्चारणमात्राने सर्व उपद्रव नष्ट होतात; स्तोत्रांनी वा अर्हणांनी असे होत असेल, तर ध्यानाची महिमा काय सांगावी!

Verse 13

एवं तेनाग्निना विप्र दग्धं सासुरकाननम् । सादितिर्नैव दग्धाभूद्विष्णुचक्राभिरक्षिता ॥ १३ ॥

हे विप्र! त्या अग्नीने असुरांसह वन जाळून टाकले; पण अदिती दग्ध झाली नाही, कारण विष्णुचक्राने तिचे रक्षण केले।

Verse 14

ततः प्रसन्नवदनः पह्मपत्रायतेक्षणः । प्रादुरासीत्समीपेऽस्याः शङ्खचक्रगदाधरः ॥ १४ ॥

त्यानंतर प्रसन्नमुख व कमलपर्णासारख्या नेत्रांचा, शंख-चक्र-गदा धारण करणारा प्रभू तिच्या जवळ प्रकट झाला।

Verse 15

ईषद्वास्यस्फुरद्दन्तप्रभाभाषितदिङ्मुखः । स्पृशन्करेण पुण्येन प्राह कश्यपवल्लभाम् ॥ १५ ॥

थोडेसे उघड्या मुखातून चमकणाऱ्या दातांच्या प्रभेने दिशा उजळवत, पवित्र हाताने कश्यपाची प्रिया स्पर्शून प्रभू म्हणाला।

Verse 16

श्रीभगवाननवाच । देवमातः प्रसन्नोऽस्मि तपसाराधितस्त्वया । चिरं श्रान्तासि भद्रं ते भविष्यति न संशयः ॥ १६ ॥

श्रीभगवान म्हणाले—हे देवमाते! तुझ्या तपाने आराधित होऊन मी प्रसन्न आहे. तू दीर्घकाळ कष्ट सोसलेस; तुझे कल्याण निःसंशय होईल.

Verse 17

वरं वरय दास्यामि यत्ते मनसि रोचते । मा भैर्भद्रे महाभागे ध्रुवं श्रेयो भविष्यति ॥ १७ ॥

वर माग; तुझ्या मनास जे रुचेल ते मी देईन. हे भद्रे, महाभागे! भय करू नकोस; तुझे परम श्रेय निश्चयाने होईल.

Verse 18

इत्युक्तादेवमाता सा देवदेवेन चक्रिणा । तुष्टाव प्रणिपत्यैनं सर्वलोकसुखावहम् ॥ १८ ॥

चक्रधारी देवदेवाने असे म्हटल्यावर देवमातेने त्यांना दंडवत् प्रणाम केला आणि सर्व लोकांना सुख देणाऱ्या त्या प्रभूची स्तुती केली.

Verse 19

अदितिरुवाच । नमस्ते देवदेवेश सर्वव्यापिञ्जनार्दना । सत्त्वादिगुणभेदेन लोकव्यापारकारण ॥ १९ ॥

अदिती म्हणाली—हे देवदेवेश, सर्वव्यापी जनार्दना! सत्त्वादी गुणभेदाने जगातील सर्व व्यवहारांचे कारण असणाऱ्या तुला नमस्कार.

Verse 20

नमस्ते बहुपरुपायारुपाय च महात्मने । सर्वैकरुपरुपाय निर्गुणाय गुणात्मने ॥ २० ॥

हे महात्मन्! अनेक परम रूपांनी युक्त आणि अरूपही, सर्व रूपांत एकरूप होऊन प्रकटणाऱ्या, निर्गुण असूनही गुणांचा आत्मा असणाऱ्या तुला नमस्कार.

Verse 21

नमस्ते लोकनाथाय परमज्ञानरुपिणे । सद्भक्तजनवात्सल्यशालिने मङ्गलात्मने ॥ २१ ॥

हे लोकनाथा, परमज्ञानस्वरूपा, सद्भक्तांवर वात्सल्य करणाऱ्या, मंगलस्वरूपा—आपणांस नमस्कार।

Verse 22

यस्यावताररुपाणि ह्यर्चयन्ति मुनीश्वराः । तमादिपुरुषं देवं नमामि ह्यर्थसिद्धये ॥ २२ ॥

ज्यांच्या अवताररूपांची मुनीश्वर पूजा करतात, त्या आदिपुरुष देवाला मी अर्थसिद्धीसाठी नमस्कार करतो।

Verse 23

श्रुतयो यं न जानन्ति न जानन्ति च सूरयः । तं नमामि जगद्धेतुं समायं चाप्यमायिनम् ॥ २३ ॥

ज्याला श्रुतीही पूर्ण जाणत नाहीत आणि सूरयही जाणत नाहीत, त्या जगद्धेतू, समदर्शी व अमायिक प्रभूला मी नमस्कार करतो।

Verse 24

यस्यावलोकनं चित्रं मायोपद्रवकारणम् । जगद्रूपं जगद्धेतुं तं वन्दें सर्ववन्दितम् ॥ २४ ॥

ज्यांचे अद्भुत अवलोकन मायोउद्रेकाचे कारण ठरते, जे जगद्रूपही आहेत व जगद्धेतूही—सर्ववंद्य त्या प्रभूला मी वंदन करतो।

Verse 25

यत्पादाम्बुजकिञ्जल्कसेवारक्षितमस्तकाः । अवापुः परमां सिद्धिं तं वन्दे कमलाधवम् ॥ २५ ॥

ज्यांच्या पद्मचरणांच्या केसरधुळीच्या सेवेमुळे ज्यांचे मस्तक रक्षित होते, ते भक्त परम सिद्धी पावतात—त्या कमलाधवाला मी वंदन करतो।

Verse 26

यस्य ब्रह्मादयो देवा महिमानं न वै विदुः । अत्यासन्नं च भक्तानां तं वन्दे भक्तसंगिनम् ॥ २६ ॥

ज्यांची महिमा ब्रह्मा आदी देवांनाही यथार्थ कळत नाही, तेच भक्तांच्या अत्यंत समीप, सदैव भक्तसंगात असणारे—त्या भक्तसंगिन प्रभूला मी वंदन करतो।

Verse 27

यो देवस्त्यक्तसङ्गानां शान्तानं करुणार्णवः । करोति ह्यात्मनः सङ्गं तं देवं सङ्गवर्जितम् ॥ २७ ॥

जो देव त्यागी व शांत जनांसाठी करुणेचा सागर आहे, तो त्यांना आपल्या सान्निध्य-संगात घेतो; आणि तोच देव स्वतः सर्वथा असंग आहे—त्या असंग प्रभूला मी वंदन करतो।

Verse 28

यज्ञेश्वरं यज्ञकर्म यज्ञकर्मसु निष्टितम् । नमामि यज्ञफलदं यज्ञकर्मप्रबोधकम् ॥ २८ ॥

मी यज्ञेश्वराला नमस्कार करतो—जो स्वतः यज्ञकर्मस्वरूप आहे, सर्व यज्ञकर्मांत दृढ निष्ठित आहे; यज्ञफल देणारा आणि यज्ञकर्म जागृत व प्रकाशमान करणारा आहे।

Verse 29

अजामिलोऽपि पापात्मा यन्नामोच्चारणादनु । प्राप्तवान्परमं धाम तं वन्दे लोकसाक्षिणम् ॥ २९ ॥

पापात्मा अजामिलसुद्धा ज्यांच्या नामोच्चारणमात्राने परम धामास पोहोचला—त्या सर्वलोकसाक्षी प्रभूला मी वंदन करतो।

Verse 30

हरिरुपी महादेवः शिवरुपी जनार्दनः । इति लोकस्य नेता यस्तं नमामि जगद्गुरुम् ॥ ३० ॥

महादेव हरिरूप आहेत आणि जनार्दन शिवरूप आहेत—असा जो जगाचा नेता आहे, त्या जगद्गुरूला मी नमस्कार करतो।

Verse 31

ब्रह्माद्या अपि देवेशा यन्मायापाशयन्त्रिताः । न जानन्ति परं भावं तं वन्दे सर्वनायकम् ॥ ३१ ॥

ब्रह्मा इत्यादी देवेशही त्याच्या मायापाशाने बद्ध होऊन त्याचे परम तत्त्व जाणत नाहीत। त्या सर्वनायक प्रभूला मी वंदन करतो।

Verse 32

ह्यत्पह्मस्थोऽपिञ्योग्यानां दूरस्थ इव भासते । प्रमाणातीतसद्भावस्तं वन्दे ज्ञानसाक्षिणम् ॥ ३२ ॥

हृदयकमळात स्थित असूनही अयोग्यांना तो जणू दूरस्थ भासतो। प्रमाणांच्या पलीकडील शुद्ध सत्स्वरूप त्या ज्ञानसाक्षीला मी वंदन करतो।

Verse 33

यन्मु खाद्ब्राह्यणो जातो बाहुभ्यां क्षत्रियोऽजनि । ऊर्वोर्वैश्यः समुत्पन्नः पद्यां शूद्रोऽभ्यजायत ॥ ३३ ॥

त्याच्या मुखातून ब्राह्मण उत्पन्न झाला, बाहूंमधून क्षत्रिय प्रकट झाला। ऊरूंमधून वैश्य उत्पन्न झाला आणि पायांमधून शूद्र जन्मला।

Verse 34

मनसश्चन्द्रमा जातो जातः सूर्यश्च चक्षुषः । मुखादग्निस्तर्थेन्द्रश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥ ३४ ॥

मनापासून चंद्र उत्पन्न झाला, नेत्रापासून सूर्य प्रकट झाला। मुखापासून अग्नी तसेच इंद्र उत्पन्न झाले, आणि प्राणापासून वायू जन्मला।

Verse 35

ऋग्यजुःसामरुपाय सत्यस्वरगतात्मने । षडङ्गरुपिणे तुभ्यं भूयोभूयो नमो नमः ॥ ३५ ॥

ऋग्, यजुः आणि साम वेदस्वरूप, सत्यस्वरांत आत्मरूपाने स्थित, तसेच षडङ्ग वेदाङ्गरूप असलेल्या तुला पुन्हा पुन्हा नमस्कार।

Verse 36

त्वमिन्द्रः पवनः सोमस्त्वमीशानस्त्वमन्तकः । त्वमग्निर्निर्ऋतिश्चैव वरुणस्त्वं दिवाकरः ॥ ३६ ॥

तूच इंद्र आहेस, तूच पवन व सोम आहेस। तूच ईशान आणि तूच अंतक (मृत्यू) आहेस; तूच अग्नी, निरृति, वरुण आणि दिवाकर (सूर्य) आहेस।

Verse 37

देवाश्च स्थावराश्चैव पिशाचाश्चैव राक्षसाः । गिरयः सिद्धगंधर्वानद्यो भूमिश्च सागराः ॥ ३७ ॥

देव, स्थावर जीव, पिशाच व राक्षस; पर्वत, सिद्ध व गंधर्व; नद्या, भूमी व सागर—हे सर्व (तुझ्यातच अंतर्भूत) आहेत।

Verse 38

त्वमेव जगतामीशो यत्रासि त्वं परात्परः । त्वद्रूपमखिलं देव तस्मान्नित्यं नमोऽस्तु ते ॥ ३८ ॥

तूच सर्व जगतांचा ईश्वर आहेस; जिथे तू आहेस तिथे तू परात्पर परम आहेस। हे देव, अखिल विश्व तुझेच स्वरूप आहे; म्हणून तुला माझा नित्य नमस्कार असो।

Verse 39

अनाथानाथ सर्वज्ञ भूतदेवेन्द्रविग्रह । दैतेयैर्बाधितान्पुत्रान्मम पाहि जनार्दन ॥ ३९ ॥

हे अनाथांचा नाथ, हे सर्वज्ञ, भूत-देव-इंद्रांनी वंदित स्वरूप! हे जनार्दन, दैत्यांनी छळलेल्या माझ्या पुत्रांचे रक्षण कर।

Verse 40

इति स्तुत्वा देवमाता देवं नत्वा पुनः पुनः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा हर्षाश्रुक्षालितस्तनी ॥ ४० ॥

अशी स्तुती करून देवमातेने प्रभूला वारंवार नमस्कार केला। मग हात जोडून उभी राहून—हर्षाश्रूंनी ओलावलेली—ती बोलली।

Verse 41

अनुग्राह्यास्मि देवेंश त्वया सर्वादिकारण । अकण्टकां श्रियां देहि मत्सुतानां दिवौकसाम् ॥ ४१ ॥

हे देवेश, हे सर्वादिकारण! मी तुझ्या अनुग्रहास पात्र ठरो. माझ्या पुत्रांना—स्वर्गवासी देवांना—अडथळारहित, निष्कंटक अशी श्री-समृद्धी दे.

Verse 42

अन्तर्य्यामिञ्जगद्रूप सर्वज्ञा परमेश्वर । अज्ञातं किं तव श्रीश किं मामीहयसि प्रभो ॥ ४२ ॥

हे अंतर्यामी, जगद्रूप, सर्वज्ञ परमेश्वरा! हे श्रीश! तुला काय अज्ञात असू शकते? हे प्रभो, इथे तू माझी परीक्षा का घेतोस?

Verse 43

तथापि तव वक्ष्यामि यन्मे मनसि रोचते । वृथापुत्रास्मि देवेश दैतेयैः परिपीडिता ॥ ४३ ॥

तरीही माझ्या मनास जे रुचते ते मी तुला सांगेन. हे देवेश, मी व्यर्थ मातृत्वाची स्त्री आहे; दैत्यांनी मला फार पीडिले व छळिले आहे.

Verse 44

तान्न हिंसितुमिच्छामि यतस्तेऽपि सुता मम । तानहत्वा श्रियं देहि मत्सुतेभ्यः सुरेश्वर ॥ ४४ ॥

मी त्यांना इजा करू इच्छित नाही, कारण तेही माझेच पुत्र आहेत. हे सुरेश्वरा, त्यांना न मारता माझ्या पुत्रांना श्री-समृद्धी दे.

Verse 45

इत्युक्तो देवेदेवेशः पुनः प्रीतिमुपागतः । उवाच हर्षयन्विप्र देवमातरमादरात् ॥ ४५ ॥

असे ऐकून देवांचा देवेश पुन्हा प्रसन्न झाला; आणि ऋषीला हर्षित करीत तो देवमातेशी आदराने बोलला.

Verse 46

श्रीभगवानुवाच । प्रीतोऽस्मि देवि भद्रं ते भविष्यामि सुतो ह्यहम् । यतः सपत्निपुत्रेषु वात्सल्यं देवि दुर्लभम् ॥ ४६ ॥

श्रीभगवान म्हणाले— हे देवी, मी प्रसन्न आहे; तुझे कल्याण होवो. निश्चयच मी तुझा पुत्र होईन, कारण हे देवी, सपत्नीकडील पुत्रावर वात्सल्य दुर्मिळ असते.

Verse 47

त्वया तु यत्कृतं स्तोत्रं तत्पठान्ति नरास्तु ये । तेषां संपद्वरा पुत्रा न हीयन्ते कदाचन ॥ ४७ ॥

तू रचलेले जे स्तोत्र आहे, ते जे लोक पठण करतात—त्यांची संपत्ती व उत्तम संतती कधीही कमी होत नाही.

Verse 48

त्वात्मजे वान्यपुत्रे वा यः समत्वेन वर्तते । न तस्य पुत्रशोकः स्यादेष धर्मः सनातनः ॥ ४८ ॥

जो स्वतःच्या पुत्राशी वा दुसऱ्याच्या पुत्राशी समभावाने वागतो, त्याला पुत्रशोक होत नाही; हाच सनातन धर्म आहे.

Verse 49

अदितिरुवाच । ताह वोढुं क्षमा देव त्वामाद्यपुरुषं परम् । असंख्याताण्डरोमाणं सर्वेशं सर्वकारणम् ॥ ४९ ॥

अदिती म्हणाली— हे देव, त्यांना धारण करण्याची कृपा करा. आपण आद्य परम पुरुष आहात; ज्यांच्या रोमकूपांत असंख्य ब्रह्मांडे आहेत, आपण सर्वेश्वर व सर्वकारणांचे कारण आहात.

Verse 50

यत्प्रभावं न जानन्ति श्रुतयः सर्वदेवताः । तमहं देवदेवेशं धारयामि कथं प्रभो ॥ ५० ॥

हे प्रभो, ज्यांचा प्रभाव वेद व सर्व देवताही जाणत नाहीत—त्या देवदेवेशाला मी माझ्यात कसा धारण करू?

Verse 51

अणोरणीयांसमजं परात्परतरं प्रभुम् । धारयामि कथं देव त्वामहं पुरुषोत्तमम् ॥ ५१ ॥

हे देव, हे पुरुषोत्तम! जो अजन्मा, अणूपेक्षाही सूक्ष्म आणि परात्पराहूनही परे प्रभू आहे—मी तुला मनात कसा धारण करू?

Verse 52

महापातकयुक्तोऽपि यन्नामस्मृतिमात्रतः । मुच्यते स कथं देवोग्राम्येषु जनिमर्हति ॥ ५२ ॥

महापातकांनी युक्त असलातरी केवळ त्याच्या नामस्मरणाने मुक्ती मिळते; मग तो दिव्य प्रभू ग्राम्य-सांसारिक जनांत जन्म कसा घेईल?

Verse 53

यथा शूकरमत्स्याद्या अवतारास्तव प्रभो । तथायमपि को वेद तव विश्वेश चेष्टितम् ॥ ५३ ॥

हे प्रभो! जसे वराह, मत्स्य इत्यादी तुझे अवतार प्रसिद्ध आहेत, तसेच हे विश्वेश! हा (सध्याचा) अवतार आणि तुझ्या लीलांचे रहस्य कोण जाणू शकेल?

Verse 54

त्वत्पादपह्मप्रणतात्वन्नामस्मृतितत्परा । त्वामेव चिंतये देव यथेच्छासि तथा कुरु ॥ ५४ ॥

तुझ्या कमलचरणांना प्रणाम करून आणि तुझ्या नामस्मरणात तत्पर राहून, हे देव! मी फक्त तुझाच चिंतन करतो; जशी तुझी इच्छा तशी कर.

Verse 55

सनक उवाच । तयोक्तं वचनं श्रुत्वा देवदेवो जनार्दनः । दत्त्वाभयं देवमातुरिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५५ ॥

सनक म्हणाले—त्यांचे वचन ऐकून देवाधिदेव जनार्दनाने देवमातेला अभय दिले आणि हे वचन उच्चारले.

Verse 56

श्रीभगवानुवाच । सत्यमुक्तं महाभागे त्वया नास्त्यत्र संशयः । तथापि श्रृणु वक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतरं शुभे ॥ ५६ ॥

श्रीभगवान म्हणाले—हे महाभागे, तू सत्यच बोललीस; येथे संशय नाही। तरीही, हे शुभे, ऐक—मी गुप्ताहूनही अधिक गुप्त असा उपदेश सांगतो।

Verse 57

रागद्वेषविहीना ये मद्भक्ता मत्परायणाः । वंहति सततं तें मां गतासूया अदाम्भिकाः ॥ ५७ ॥

जे माझे भक्त राग-द्वेषरहित, केवळ माझ्याच शरणागत, नम्र, असूयारहित व दांभिकतारहित आहेत—ते मला हृदयात सतत वहातात।

Verse 58

परोपतापविमुखाः शिवभक्तिपरायणः । मत्कथाश्रवणासक्ता वहन्ति सततं हि माम् ॥ ५८ ॥

जे परपीडा देण्यापासून दूर, शिवभक्तीत परायण आणि माझ्या कथाश्रवणात आसक्त आहेत—ते मला अंतःकरणात सतत वहातात।

Verse 59

पतिव्रताः परिप्राणाः पतिभक्तिपरायणाः । वहन्ति सततं देवि स्त्रियोऽपि त्यक्तप्रत्सराः ॥ ५९ ॥

हे देवि, स्त्रियाही—पतिव्रता, पतीला प्राणसम मानणाऱ्या, पतिभक्तीत परायण आणि कलह व दोषदर्शन त्यागणाऱ्या—सदा धर्म धारण करतात।

Verse 60

मातापित्रोश्च शुश्रूषुर्गुरुभक्तोऽतिथिप्रियः । हितकृद्बाह्यणानां यः स मां वहति सर्वदा ॥ ६० ॥

जो माता-पित्यांची सेवा करतो, गुरुभक्त असतो, अतिथिसत्कारात प्रीती मानतो आणि ब्राह्मणांच्या हितासाठी कार्य करतो—तो मला सर्वदा वहातो।

Verse 61

पुण्यतीर्थरता नित्यं सत्सङ्गनिरतास्तथा । लोकानुग्रहशीलाश्च सततं ते वहन्ति माम् ॥ ६१ ॥

जे नित्य पुण्यतीर्थांत रत, सत्संगात निरत आणि लोककल्याणशील असतात—ते सतत मला आपल्या हृदयात धारण करतात।

Verse 62

परोपकारविरताः परद्रव्यपराङ्मुखाः । नषुंसकाः परस्त्रीषु ते वहन्ति च मां सदा ॥ ६२ ॥

जे परपीडा करणे टाळतात, परधनापासून विमुख राहतात आणि परस्त्रीविषयी कामरहित असतात—ते मला सदा धारण करतात।

Verse 63

तुलस्युपासनरताः सदा नामपरायणाः । गोरक्षणपरा ये च सततं मां वहन्ति ते ॥ ६३ ॥

जे तुळशी-उपासनेत आसक्त, सदा नामस्मरणात परायण आणि गो-रक्षणात तत्पर असतात—ते सतत मला धारण करतात।

Verse 64

प्रतिग्रहनिवृत्ता ये परान्नविमुखास्तथा । अन्नोदकप्रदातारो वहंति सततं हि माम् ॥ ६४ ॥

जे प्रतिग्रहापासून निवृत्त, परान्नास विमुख न होणारे आणि अन्न-जल दान करणारे आहेत—ते खरोखरच सतत मला धारण करतात।

Verse 65

त्वं तु देवि पतिप्राणा साध्वी भूतहिते रता । संप्राप्य पुत्रभावं ते साधयिष्ये मनोरथम् ॥ ६५ ॥

पण हे देवि! तू पतिप्राणा, साध्वी आणि भूतहितात रत आहेस; म्हणून मातृत्वभाव प्राप्त करून मी तुझा मनोरथ पूर्ण करीन।

Verse 66

इत्युक्त्वा देवेदेवशो ह्यदितिं देवमातरम् । दत्त्वा कण्ठगतां मालामभयं च तिरोदधे ॥ ६६ ॥

असे बोलून देवदेवेश्वरांनी देवमाता अदितीला संबोधिले; मग आपल्या कंठातील माळ तिला अर्पून अभय देऊन ते अंतर्धान पावले।

Verse 67

सा तु संहृष्टमनसा देवसूर्दक्षनन्दिनी । प्रणम्य कमलाकान्तं पुनः स्वस्थानमाव्रजत् ॥ ६७ ॥

तेव्हा हर्षितचित्त असलेली, दक्षकन्या व देवमाता अदितीने कमलाकांत विष्णूंना नमस्कार करून पुन्हा आपल्या धामास परतली।

Verse 68

ततोऽदितिर्महाभागा सुप्रीता लोकवन्दिता । असूत समये पुत्रं सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ ६८ ॥

त्यानंतर महाभाग्यशाली, अत्यंत प्रसन्न व लोकवंदिता अदितीने योग्य समयी असा पुत्र प्रसविला की ज्यास सर्व लोक नमस्कार करितात।

Verse 69

शङ्गचक्रधरं शान्तं चन्द्रमण्डलमध्यगम् । सुधाकलशदध्यन्नकरं वामनसंज्ञितम् ॥ ६९ ॥

तो शान्त स्वरूप, शंख-चक्र धारण करणारा, चंद्रमंडळाच्या मध्यभागी स्थित; हातात सुधाकलश व दध्यन्नपात्र धारण करणारा—हा ‘वामन’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 70

सहस्त्रादित्यसंकाशं व्याकोशकमलेक्षणम् । सर्वाभरणंसंयुक्तं पीताम्बरधरं हरिम् ॥ ७० ॥

हजार सूर्यांसारखा तेजस्वी, उमललेल्या कमळासारखे नेत्र असलेला, सर्व अलंकारांनी विभूषित व पीतांबरधारी हरि याचे ध्यान करावे।

Verse 71

स्तुत्यं मुनिगणैर्युक्तं सर्वलोकैकनायकम् । आविर्भूतं हरिं ज्ञात्वा कश्यपो हर्षविह्वलः । प्रणम्य प्रञ्जलिर्भूत्वा स्तोतुं समुपचक्रमे ॥ ७१ ॥

मुनिगणांनी वेढलेला, सर्वलोकांचा एकमेव नायक, स्तुत्य असा श्रीहरी प्रकट झाला हे जाणून कश्यप आनंदाने विह्वल झाला। त्याने साष्टांग प्रणाम करून हात जोडून स्तुतीस आरंभ केला।

Verse 72

कश्यप उवाच । नमोनमस्तेऽखिलकारणाय नमोनमस्तेऽखइलपालकाय । नमोनमस्तेऽमरनायकाय नमोनमो दैतेयविनाशनाय ॥ ७२ ॥

कश्यप म्हणाला—हे सर्वकारण! तुला पुनःपुन्हा नमस्कार। हे सर्वपालक! तुला पुनःपुन्हा नमस्कार। हे देवांचे नायक! तुला पुनःपुन्हा नमस्कार। हे दैत्यविनाशक! तुला पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 73

नमोनमो भक्तजनप्रियाय नमोनमः सज्जनरंजिताय । नमोनमो दुर्जननाशनाय नमोऽस्तु तस्मै जगदीश्वराय ॥ ७३ ॥

भक्तजनप्रियाला पुनःपुन्हा नमस्कार; सज्जनांना रंजित करणाऱ्यास पुनःपुन्हा नमस्कार; दुर्जनांचा नाश करणाऱ्यास पुनःपुन्हा नमस्कार। त्या जगदीश्वराला नमस्कार असो।

Verse 74

नमोनमः कारणवामनाय नारायणायामितविक्रमाय । सशार्ङ्गचक्रासिगदाधाराय नमोऽस्तु तस्मै पुरुषोत्तमाय ॥ ७४ ॥

कारणस्वरूप वामन, अमित पराक्रमी नारायणाला पुनःपुन्हा नमस्कार। जो शार्ङ्ग धनुष्य, चक्र, खड्ग व गदा धारण करतो त्या पुरुषोत्तमाला नमस्कार असो।

Verse 75

नमः पयोराशिनिवासनाय नमोऽस्तु सद्धृत्कमलस्थिताय । नमोऽस्तु सूर्याद्यमितप्रभाय नमोनमः पुण्यकथागताय ॥ ७५ ॥

क्षीरसागरात वास करणाऱ्यास नमस्कार; शुद्ध हृदयाच्या कमळात स्थित असणाऱ्यास नमस्कार। सूर्यादिकांहूनही अमित प्रभा असणाऱ्यास नमस्कार; पुण्यकथांनी प्राप्त होणाऱ्यास पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 76

नमोनमोऽर्केन्दुविलोचनाय नमोऽस्तु ते यज्ञफलप्रदाय । नमोऽस्तु यज्ञाङ्गविराजिताय नमोऽस्तु ते सज्जनवल्लभाय ॥ ७६ ॥

सूर्य-चंद्रासारखे नेत्र असलेल्या प्रभो, तुला वारंवार नमस्कार। यज्ञांचे फळ देणाऱ्या तुला नमस्कार। यज्ञाच्या अंगांनी विभूषित होऊन तेजस्वी असलेल्या तुला नमस्कार। सज्जनांचा प्रिय असलेल्या तुला नमस्कार॥

Verse 77

नमो जगत्कारणकारणाय नमोऽस्तु शब्दादिविवर्जिताय । नमोऽस्तु ते दिव्यसुखप्रदाय नमो नमो भक्तमनोगताय ॥ ७७ ॥

जगाच्या कारणाच्याही कारण असलेल्या प्रभो, तुला नमस्कार। शब्दादि विषयांपलीकडे असलेल्या तुला नमस्कार। दिव्य सुख देणाऱ्या तुला नमस्कार। भक्तांच्या मनात वास करणाऱ्या तुला वारंवार नमस्कार॥

Verse 78

नमोऽस्तु ते ध्वान्तविनाशकाय नमोऽस्तु शब्दादिविवर्जिताय । नमोऽस्तु ते ध्वान्तविनाशकाय मन्दरधारकाय । नमोऽस्तु ते यज्ञवराहनाम्ने नमो हिरण्याक्षविदारकाय ॥ ७८ ॥

अंधाराचा नाश करणाऱ्या प्रभो, तुला नमस्कार। शब्दादि विषयांपलीकडे असलेल्या तुला नमस्कार। अंधार-विनाशक, मंदर पर्वत धारण करणाऱ्या तुला नमस्कार। ‘यज्ञवराह’ नामधारी तुला नमस्कार। हिरण्याक्षाचा विदार करणाऱ्या तुला नमस्कार॥

Verse 79

नमोऽस्तु ते वामनरुपभाजे नमोऽस्तु ते क्षत्र्रकुलान्तकाय । नमोऽस्तु ते रावणमर्दनाय नमोऽस्तु ते नन्दसुताग्रजाय ॥ ७९ ॥

वामनरूप धारण करणाऱ्या प्रभो, तुला नमस्कार। क्षत्रियकुलांचा अंत करणाऱ्या तुला नमस्कार। रावणाचा मर्दन करणाऱ्या तुला नमस्कार। नंदसुत कृष्णाच्या अग्रज असलेल्या तुला नमस्कार॥

Verse 80

नमस्ते कमलाकान्त नमस्ते सुखदायिने । स्मृतार्तिनाशिने तुभ्यं भूयो भूयो नमोनमः ॥ ८० ॥

हे कमलाकांत, तुला नमस्कार; हे सुखदायी, तुला नमस्कार। स्मरण करणाऱ्यांची पीडा नाश करणाऱ्या तुला—पुन्हा पुन्हा नमो नमः॥

Verse 81

यज्ञेश यज्ञविन्यास यज्ञविन्घविनाशन । यज्ञरुप यजद्रूप यज्ञाङ्गं त्वां यजाम्यहम् ॥ ८१ ॥

हे यज्ञेश! हे यज्ञविन्यासकर्ता! यज्ञातील विघ्नांचा नाश करणाऱ्या! हे यज्ञस्वरूप, यजमानस्वरूप व यज्ञांगस्वरूप प्रभो—मी तुझी उपासना करतो।

Verse 82

इति स्तुतः स देवेशो वामनो लोकपावनः । उवाच प्रहसन्हर्षं वर्ध्दयन्कश्यपस्य सः ॥ ८२ ॥

अशा प्रकारे स्तुती झाल्यावर देवेश, लोकपावन वामन, हसत बोलला आणि कश्यपाचा हर्ष वाढवू लागला।

Verse 83

श्रीभगवानुवाच । तात तुष्टोऽस्मि भद्रं ते भविष्यति सुरार्चिता । अचिरात्साधयिष्यामि निखिलं त्वन्मनोरथम् ॥ ८३ ॥

श्रीभगवान म्हणाले: तात! मी संतुष्ट आहे. तुझे कल्याण होवो, हे देवांनीही पूज्य. लवकरच तुझ्या मनातील सर्व मनोरथ मी पूर्ण करीन।

Verse 84

अहं जन्मद्वये त्वेवं युवयोः पुत्रतां गतः । अस्मिञ्जन्मन्यपि तथा सादयाम्युत्तमं सुखम् ॥ ८४ ॥

दोन जन्मांत मी अशा रीतीने तुम्हा दोघांचा पुत्र झालो; आणि या जन्मातही तसाच मी परम सुख प्राप्त करतो।

Verse 85

अत्रान्तरे बलिर्दैत्यो दीर्घसत्रं महामखम् । आरेभे गुरुणा युक्तः काव्येन च मुनीश्वरैः ॥ ८५ ॥

दरम्यान दैत्यराज बलीने ‘दीर्घसत्र’ नावाचा महामख यज्ञ आरंभ केला; गुरु काव्य (शुक्राचार्य) आणि श्रेष्ठ मुनी यांच्यासह।

Verse 86

तस्मिन्मखे समाहूतो विष्णुर्लक्ष्मीसमन्वितः । हविः स्वीकरणार्थाय ऋषिभिर्ब्रह्यवादिभिः ॥ ८६ ॥

त्या यज्ञात ब्रह्मवादि ऋषींनी लक्ष्मीसह भगवान विष्णूचे आवाहन केले, यज्ञहविर्ग्रहणासाठी तो प्रकट झाला।

Verse 87

प्रवृद्धैश्वर्यर्दैत्यस्य वर्त्तमाने महाक्रतौ । आमंत्र्य मातापितरौ स बटुर्वामनो ययौ ॥ ८७ ॥

दैत्याच्या वाढत्या ऐश्वर्यात महाक्रतू चालू असता, बटु वामनाने माता-पित्यांना विनवून निरोप घेतला व निघून गेला।

Verse 88

स्मितेन मोहयँल्लोकं वामनो भक्तवत्सलः । हविर्भोक्तुमिवायातो बलेः प्रत्यक्षतो हरिः ॥ ८८ ॥

मंद स्मिताने जगाला मोहवित, भक्तवत्सल वामन जणू हविर्भोगासाठी आला—हरि बलीसमोर प्रत्यक्ष प्रकट झाला।

Verse 89

दुर्वृत्तो वा सुवृत्तो वा जडो वायं हितोऽपि वा । यो भक्तियुक्तस्तस्यान्तः सदा संनिहितो हरिः ॥ ८९ ॥

दुर्वृत्त असो वा सुवृत्त, जड असो वा हितकारी—जो भक्तियुक्त आहे, त्याच्या अंतरी हरि सदैव संनिहित असतो।

Verse 90

आयान्तं वामनं दृष्ट्वा ऋषयो ज्ञानचक्षुषः । ज्ञात्वा नारायणं देवमुद्ययुः सभ्यसंयुताः ॥ ९० ॥

वामन येताना पाहून ज्ञानचक्षु ऋषींनी त्याला देव नारायण म्हणून ओळखले; सभ्यांसह ते सत्कारार्थ उभे राहिले।

Verse 91

एतज्ज्ञात्वा दैत्यगुरुरेकांते बलिमब्रवीत् । स्वसारमविचार्यैव खलाः कार्याणि कुर्वते ॥ ९१ ॥

हे जाणून दैत्यगुरु शुक्राचार्यांनी एकांतात बळीला सांगितले—स्वतःच्या हिताचा विचार न करता दुष्ट लोक स्वेच्छेने कर्म करतात।

Verse 92

शुक्र उवाच । भो भो दैत्यपते सौम्य ह्यपहर्ता तव श्रियम् । विष्णुर्वामनरुपेण ह्यदितेः पुत्रातां गतः ॥ ९२ ॥

शुक्राचार्य म्हणाले—हे सौम्य दैत्यपते! तुझी श्री हरण करणारा आला आहे—अदितीचा पुत्र होऊन विष्णू वामनरूपाने प्रकट झाला आहे।

Verse 93

तवाध्वरं स आयाति त्वया तस्यासुरेश्वर । न किंचिदपि दातव्यं मन्मतं श्रृणु पण्डित ॥ ९३ ॥

तो तुझ्या यज्ञात येत आहे; म्हणून, हे असुरेश्वरा, त्याला काहीही दान देऊ नकोस. हे पंडित, माझा निर्णय ऐक।

Verse 94

आत्मबुद्धिः सुखकरी गुरुबुद्धिर्विशेषतः । परबुद्धिर्विनाशाय स्त्रीबुध्दिः प्रलयंकरी ॥ ९४ ॥

स्वबुद्धी सुख देणारी; गुरुबुद्धी तर विशेष कल्याणकारी. परबुद्धीवर चालणे विनाशक, आणि स्त्रीआसक्तीने चाललेली बुद्धी प्रलयकारी म्हणतात।

Verse 95

शत्रूणां हितकृतद्यस्तु स हन्तव्यो विशेषतः ॥ ९५ ॥

जो शत्रूंचे हित करतो, तो विशेषतः दंडनीय—निग्रह करण्याजोगा आहे।

Verse 96

बलिरुवाच । एवं गुरो न वक्तव्यं धर्ममार्गविरोधतः । यदादत्ते स्वयं विष्णुः किमस्मादधिकं वरम् ॥ ९६ ॥

बळी म्हणाला—गुरुदेवा, असे वचन बोलू नये; ते धर्ममार्गाच्या विरोधात आहे. जेव्हा स्वयं भगवान विष्णू दान स्वीकारतात, तेव्हा याहून मोठा वर कोणता?

Verse 97

कुर्वन्ति विदुषो यज्ञान्विष्णुप्रीणनकारणात् । स चेत्साक्षाद्धविर्भोगी मत्तः कोऽभ्यधिको भुवी ॥ ९७ ॥

विद्वान विष्णूला प्रसन्न करण्यासाठी यज्ञ करतात. जर तोच साक्षात् हविर्भोगी असेल, तर पृथ्वीवर त्याहून श्रेष्ठ कोण?

Verse 98

दरिद्रेणापि यत्किंचिद्दीयते विष्णवे गुरो । तदेव परमं दानं दत्तं भवति चाक्षयम् ॥ ९८ ॥

गुरुदेवा, दरिद्री माणूसही विष्णूला किंवा गुरूला जे काही थोडेसे देतो, तेच परम दान; एकदा दिले की ते अक्षय फल देणारे ठरते.

Verse 99

स्मृतोऽपि परया भक्त्या पुनाति पुरुषोत्तमः । येन केनाप्यर्चितश्वेद्ददाति परमां गतिम् ॥ ९९ ॥

परम भक्तीने केवळ स्मरण केले तरी पुरुषोत्तम शुद्ध करतात. आणि कोणत्याही प्रकारे पूजिले असता ते परम गति प्रदान करतात.

Verse 100

हरिर्हरति पापानिदुष्टचित्तैरपि स्मृतः । अनिच्छयापि संस्पृष्टो दहत्येव हि पावकः ॥ १०० ॥

हरि दुष्टचित्तांनीही स्मरला तरी पापे हरतो. जसे अग्नी अनिच्छेने स्पर्श झाला तरी नक्कीच जाळतो.

Verse 101

जिह्वाग्रे वसते यस्य हरिरित्यक्षरद्वयम् । स विष्णुलोकमाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ १ ॥

ज्याच्या जिभेच्या अग्रभागी ‘हरि’ हे द्वाक्षरी नाम वसते, तो विष्णुलोकास प्राप्त होतो; तेथे पुनरावृत्ती (पुनर्जन्म) दुर्लभ असते।

Verse 102

गोविंदेति सदा ध्यायेद्यस्तु रागादिवर्जितः । स याति विष्णुभवनमिति प्राहुर्मनीषिणः ॥ २ ॥

जो रागादि आसक्तीपासून मुक्त होऊन सदा ‘गोविंद’ असे ध्यान करतो, तो विष्णुभवनास जातो—असे मनीषी सांगतात।

Verse 103

अग्नौ वा ब्राह्मणे वापिहूयते यद्वविर्गुरो । हरिभक्त्या महाभाग तेन विष्णुः प्रसीदति ॥ ३ ॥

हे महाभाग! आहुती अग्नीत दिली किंवा ब्राह्मणास अर्पिली, ती जर हरिभक्तीने केली, तर त्यानेच विष्णू प्रसन्न होतात।

Verse 104

अहं तु हरितुष्यद्यर्थं करोम्यध्वरमुत्तमम् । स्वयमायाति चेद्विष्णुः कृतार्थोऽस्मि न संशयः ॥ ४ ॥

मी तर केवळ हरिला तुष्ट करण्यासाठी हा उत्तम यज्ञ करीत आहे. विष्णू जर स्वयमेव येथे येतील, तर मी निःसंशय कृतार्थ होईन।

Verse 105

एवं वदति दैत्यन्द्रे विष्णुर्वामनरुपधृक् । प्रविवेशाध्वरस्थानं हुतवह्निमनोरमम् ॥ ५ ॥

दैत्येंद्र असे बोलत असता, विष्णूंनी वामनरूप धारण करून, हुतवह्नीने मनोहर अशा यज्ञस्थानी प्रवेश केला।

Verse 106

तं दृष्ट्वा कोटिसूर्याभं योग्यावयवसुन्दरम् । वामनं सहसोत्थाय प्रत्यगृह्णात्कृताञ्जलिः ॥ ६ ॥

कोटिसूर्याप्रमाणे तेजस्वी व सर्वांगसुंदर वामनांना पाहताच तो तत्क्षणी उठला आणि हात जोडून भक्तिभावाने त्यांचे स्वागत केले।

Verse 107

दत्त्वासनं च प्रक्षाल्य पादौ वामनरुपिणम् । सकुटुंबो वहन्मूर्ध्ना परमां मुदमाप्तवान् ॥ ७ ॥

त्यांनी प्रभूच्या वामनरूपाला आसन अर्पण केले व विधिपूर्वक चरण प्रक्षालन केले; मग कुटुंबासह त्यांना मस्तकी धारण करून परम आनंद प्राप्त केला।

Verse 108

विष्णवेऽस्मै जगद्धान्मे दत्त्वार्घ्यं विधिवद्कलिः । रोमाञ्चिततनुर्भूत्वा हर्षाश्रुनयनोऽब्रवीत् । बलिरुवाच ॥ ८ ॥

जगद्धाम अशा या विष्णूस विधिपूर्वक अर्घ्य अर्पण करून, अंगावर रोमांच उठून व आनंदाश्रूंनी डोळे भरून तो म्हणाला— बलि म्हणाला।

Verse 109

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलो मरवः । जीवितं सफलं मेऽद्य कृतार्थोऽस्मि न संशयः ॥ ९ ॥

आज माझा जन्म सफल झाला; आज माझे जीवनही सफल झाले. आज माझे जगणे कृतार्थ झाले—यात संशय नाही.

Verse 110

अमोघामृतवृष्टिर्मे समायातातिदुर्लभा । त्वदागमनमात्रेण ह्यनायासो महोत्सवः ॥ ११० ॥

माझ्यासाठी अत्यंत दुर्लभ अशी अमोघ अमृतवृष्टी आली आहे. तुमच्या केवळ आगमनानेच अनायासे महान उत्सव घडला आहे.

Verse 111

एते च ऋषयः सर्वे कृतार्थां नात्र संशयः । यैः पूर्वं हि तपस्तप्तं तदद्य सफलं प्रभो ॥ ११ ॥

हे सर्व ऋषी निःसंशय कृतार्थ झाले आहेत. ज्यांनी पूर्वी तप केले, ते आज सफल झाले आहे, हे प्रभो।

Verse 112

कृतार्थोऽस्मि कृतार्थोऽस्मि कृतार्थोऽस्मि न संशयः । तस्मात्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमस्तुभ्यं नमोनमः ॥ १२ ॥

मी कृतार्थ आहे, मी कृतार्थ आहे, मी कृतार्थ आहे—यात संशय नाही. म्हणून तुला नमस्कार, तुला नमस्कार, तुला नमस्कार, तुला नमस्कार—पुन्हा पुन्हा प्रणाम।

Verse 113

त्वदाज्ञया त्वन्नियोगं साधयामीति मन्मनः । अत्युत्साहसमायुक्तं समाज्ञापय मां प्रभो ॥ १३ ॥

“तुझ्या आज्ञेने तुझा नियोग मी पूर्ण करीन”—असा संकल्प मनात धरून, महान उत्साहाने युक्त मला नीट आज्ञा दे, हे प्रभो।

Verse 114

एवमुर्को दीक्षितेन प्रहसन्वामनोऽब्रवीत् । देहि मे तपसि स्थातुं भूमिं त्रिपदसंमिताम् ॥ १४ ॥

दीक्षित यजमानाने असे म्हटल्यावर, हसत हसत वामन म्हणाला—“तपासाठी उभे राहण्यास मला तीन पावलांइतकी भूमी द्या.”

Verse 115

एतच्छॄत्वा बलिः प्राह राज्यं याचितवान्नहि । ग्रामं वा नगरं चापि धनं वा किं कृतं त्वया ॥ १५ ॥

हे ऐकून बळी म्हणाला—“तू राज्य मागितले नाहीस, ना गाव, ना नगर, ना धन; मग तू हे काय केलेस (तुझा हेतू काय)?”

Verse 116

तन्निशम्य बलिं प्राह विष्णुः सर्वशरीरभृत् । आसन्नभ्रष्टराज्यस्य वैराग्यं जनयन्निवा ॥ १६ ॥

ते ऐकून सर्वदेहधाऱ्यांचा धारक श्रीविष्णूने बलिला सांगितले; जणू ज्याचे राज्य लवकरच जाणार होते, त्याच्यात वैराग्य जागवीत होता।

Verse 117

श्रीभगवानुवाचा । श्रृणु दैत्यन्द्र वक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतमं परम् । सर्वसंगविहीनानां किमर्थैः साध्यतेवद ॥ १७ ॥

श्रीभगवान म्हणाले—हे दैत्येंद्र, ऐक; मी तुला परम उपदेश सांगतो, जो गुप्ताहूनही अधिक गुप्त आहे. जे सर्वसंगरहित आहेत, त्यांना लौकिक अर्थ-भोगांनी काय साध्य होते, सांग.

Verse 118

अहं तु सर्वभूतानामन्तर्यामीति भावय । मयि सर्वमिदं दैत्य किमन्यैः साध्यते वद ॥ १८ ॥

असे भाव कर—‘मीच सर्व भूतांचा अंतर्यामी आहे.’ हे दैत्य, हे सर्व माझ्यातच स्थित असताना, इतर कशाने काय साध्य होते, सांग.

Verse 119

रागद्वेषविहीनानां शान्तानां त्यक्तमायिनाम् । नित्यानंदस्वरुपाणां किमन्यैः साध्यते धनैः ॥ १९ ॥

जे राग-द्वेषरहित, शांत, मायिक आडंबर त्यागलेले आणि ज्यांचे स्वरूप नित्य आनंद आहे—त्यांना इतर धनाने काय साध्य होते?

Verse 120

आत्मवत्सर्वभूतानि पश्यतां शान्तचेतसाम् । अभिन्नमात्मनः सर्वं को दाता दीयते च किम् ॥ १२० ॥

जे शांतचित्ताने सर्व भूतांना आत्मवत् पाहतात, त्यांच्यासाठी सर्व काही आत्म्यापासून अभिन्न आहे. मग दाता कोण, आणि दिले तरी काय जाते?

Verse 121

पृथ्वीयं क्षत्रियवशा इति शास्त्रेषु निश्चितम् । तदाज्ञायां स्थिताः सर्वे लभन्ते परमं सुखम् ॥ २१ ॥

शास्त्रांत निश्चित आहे की ही पृथ्वी क्षत्रियांच्या अधीन आहे। त्यांच्या धर्मयुक्त आज्ञेत जे सर्व स्थित राहतात, ते परम सुख प्राप्त करतात।

Verse 122

दातव्यो मुनिभिश्चापि षष्टांशो भूभुजे बले । महीयं ब्राह्मणानां तु दातव्या सर्व यत्नतः ॥ २२ ॥

राजा समर्थ असेल तर मुनिंनीही त्याला षष्ठांश द्यावा. परंतु भूमी ब्राह्मणांना सर्व प्रयत्नाने व अत्यंत काळजीपूर्वक दान करावी।

Verse 123

भूमिदानस्य माहात्म्यं न भूतं न भविष्यति । परं निर्वाणमाप्नोति भूमिदो नात्र संशयः ॥ २३ ॥

भूमिदानाचे माहात्म्य ना पूर्वी झाले, ना पुढे होईल. भूमिदाता परम निर्वाण प्राप्त करतो—यात संशय नाही।

Verse 124

स्वल्पामपि महीं दत्त्वा श्रोत्रियायाहिताग्नये । ब्रह्मलोकमवाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ २४ ॥

श्रोत्रिय, आहिताग्नी ब्राह्मणाला अल्पशी भूमीही दान केल्यास ब्रह्मलोक प्राप्त होतो, जिथून पुनरावृत्ती दुर्लभ आहे।

Verse 125

भूमिदः सर्वदः प्रोक्तो भूमिदो मोक्षभाग्भवेत् । अतिदानं तु तज्ज्ञेयं सर्वपापप्राणाशनम् ॥ २५ ॥

भूमिदात्यास ‘सर्वदाता’ म्हटले आहे; भूमिदाता मोक्षाचा भागी होतो. हे अतिदान जाणावे—ते सर्व पापांचे प्राण नष्ट करते।

Verse 126

महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः । दशहस्तां महीं दत्त्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २६ ॥

कोणी महापातकयुक्त असो वा सर्व पातकांनी ग्रस्त असो; दहा हात प्रमाण भूमी दान केल्यास तो सर्व पापांतून मुक्त होतो.

Verse 127

सत्पात्रे भूमिदाता यः सर्वदानफलं लभेत् । भूमिदानसमं नान्यत्त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ २७ ॥

जो सत्पात्राला भूमिदान करतो, तो सर्व दानांचे फळ मिळवितो; त्रैलोक्यात भूमिदानासारखे दुसरे काही नाही.

Verse 128

द्विजाय वृत्तिहीनाय यः प्रदद्यान्महीं बले । तस्य पुण्यफलं वक्तुं न क्षमोऽब्दशतैरहम् ॥ २८ ॥

जो आपल्या सामर्थ्यानुसार वृत्तिहीन द्विजाला भूमी देतो, त्या दानाचे पुण्यफळ मी शेकडो वर्षांतही पूर्ण सांगू शकत नाही.

Verse 129

सक्ताय देवपूजासु वृत्तिहीनाय दैत्यप । स्वल्पामपि महीं दद्याद्यः स विष्णुर्न संशयः ॥ २९ ॥

हे दैत्यप! देवपूजेत आसक्त पण वृत्तिहीन अशा व्यक्तीस जो थोडीशीही भूमी देतो, तो निःसंशय विष्णुस्वरूप आहे.

Verse 130

इक्षुगोधूम तुवरीपूगवृक्षादिसंयुता । पृथ्वी प्रदीयते येन स विष्णुर्नात्र संशयः ॥ १३० ॥

जो ऊस, गहू, कडधान्ये, सुपारी इत्यादी वृक्षांनी युक्त अशी पृथ्वी दान करतो, तो निःसंशय विष्णुच आहे.

Verse 131

वृत्तिहीनाय विप्राय दरिद्राय कुटुम्बिने । स्वल्पामपि महींदत्त्वा विष्णुसायुज्यमान्पुयात् ॥ ३१ ॥

जो उपजीविकाहीन, दरिद्री व कुटुंबधारी ब्राह्मणाला थोडीशीही भूमी दान देतो, तो श्रीविष्णूचे सायुज्य परमपद प्राप्त करतो.

Verse 132

सक्ताय देवपूजासु विप्रायाढकिकां महीम् । दत्त्वा लभेत गङ्गायां त्रिरात्रस्नानजं फलम् ॥ ३२ ॥

देवपूजेत आसक्त ब्राह्मणाला एक आढक परिमाणाची भूमी दान केल्यास गंगेत तीन रात्री स्नान केल्याचे पुण्यफळ मिळते.

Verse 133

विप्राय वृत्तिहीनाय सदाचाररताय च । द्रोणिकां पृथिवीं दत्त्वा यत्फलं लभते श्रृणु ॥ ३३ ॥

उपजीविकाहीन व सदाचाररत ब्राह्मणाला द्रोणिका परिमाणाची भूमी दान केल्याने जे पुण्यफळ मिळते, ते ऐक.

Verse 134

गङ्गातीर्थाश्वमेधानां शतानि विधिवन्नरः । कृत्वा यत्फलमाप्वोति तदाप्नोति स पुष्कलम् ॥ ३४ ॥

गंगातीर्थाच्या शेकडो यात्रा व शेकडो अश्वमेध यज्ञ विधिपूर्वक केल्याने जे फळ मिळते, तेच पुष्कळ फळ तो प्राप्त करतो.

Verse 135

ददाति खारिकां भूमिं दरिद्राय द्विजाय यः । तस्य पुण्यं प्रवक्ष्यामि वदतो मे निशामय ॥ ३५ ॥

जो दरिद्री द्विज ब्राह्मणाला खारिका परिमाणाची भूमी दान देतो, त्याचे पुण्य मी सांगतो; माझे वचन ऐक.

Verse 136

अश्वमेधसहस्त्राणि वाजपेयशतानि च । विधाय जाह्नवीतीरे यत्फलं तल्लभेद्धुवम् ॥ ३६ ॥

जो कोणी जाह्नवी (गंगा) तीरावर पूजन‑व्रतादी आचरतो, तो निश्चयाने तेच पुण्यफळ मिळवितो, जे अन्यथा हजार अश्वमेध व शंभर वाजपेय यज्ञांनी मिळते।

Verse 137

भूमिदानं महादानमतिदानं प्रकीर्त्तितम् । सर्वपापप्रशमनमपवर्गफलप्रदम् ॥ ३७ ॥

भूमिदान हे महादान, किंबहुना अतिदान असे सांगितले आहे; ते सर्व पापांचे शमन करून मोक्षफळ प्रदान करते।

Verse 138

अत्रोतिहासं वक्ष्यामि श्रृणु दैत्यकुलेश्वर । यच्छुत्वा श्रद्धया युक्तो भूमिदानफलं लभेत् ॥ ३८ ॥

आता येथे मी एक प्राचीन इतिहास सांगतो—हे दैत्यकुलाधिप, ऐक; जो श्रद्धेने हे ऐकतो तो भूमिदानाचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 139

आसीत्पुरा द्विजवरो ब्राह्मकल्पे महामतिः । दरिद्रो वृत्तिहीनश्च नाम्ना भद्रमतिर्बले ॥ ३९ ॥

प्राचीन काळी ब्रह्मकल्पात एक श्रेष्ठ द्विज ब्राह्मण होता—महामती; पण तो दरिद्री व उपजीविकाहीन होता, आणि बल देशात ‘भद्रमती’ या नावाने प्रसिद्ध होता।

Verse 140

श्रुतानि सर्वशास्त्राणि तेन वेददिवानिशम् । श्रुतानि च पुराणानि धर्मशास्त्राणि सर्वशः ॥ १४० ॥

त्याने सर्व शास्त्रे ऐकली होती; तो दिवस‑रात्र वेदाचा अभ्यास करी. पुराणे आणि सर्व प्रकारची धर्मशास्त्रेही त्याने श्रवण केली होती।

Verse 141

अभवंस्तस्य षट्पत्न्यः श्रुतिः सिन्धुर्यशोवती । कामिनी मालिनी चैव शोभा चेति प्रकीर्तिताः ॥ ४१ ॥

त्याच्या सहा पत्नी होत्या—श्रुती, सिंधू, यशोवती, कामिनी, मालिनी आणि शोभा—असे परंपरेने सांगितले जाते।

Verse 142

आसु पत्नीषु तस्यासञ्चत्वरिंशच्छतद्वयम् । पुत्राणामसुरश्रेष्ट सर्वे नित्यं बुभुक्षिताः ॥ ४२ ॥

त्या पत्नींपासून, हे असुरश्रेष्ठा, त्याला दोनशे बेचाळीस पुत्र झाले; आणि ते सर्व नेहमीच भुकेले असत।

Verse 143

अकिञ्चनो भद्रमतिः क्षुधार्त्तानात्मजान्प्रियाः । पश्यन्स्वयं क्षुधार्त्तश्च विललापाकुलेन्द्रियः ॥ ४३ ॥

निर्धन भद्रमतीने आपल्या प्रिय पुत्रांना भुकेने त्रस्त पाहिले; आणि स्वतःही भुकेने पीडित होऊन, इंद्रिये व्याकुळ झाल्याने तो विलाप करू लागला।

Verse 144

धिग्जन्म भाग्यरहितं धिग्जन्म धनवर्जितम् । धिग्जन्म धर्मरहितं धिग्जन्म ख्यातिवर्जितम् ॥ ४४ ॥

धिक्कार असो त्या जन्माला जो भाग्यरहित आहे; धिक्कार असो त्या जन्माला जो धनवर्जित आहे। धिक्कार असो त्या जन्माला जो धर्मरहित आहे; धिक्कार असो त्या जन्माला जो कीर्तिवर्जित आहे।

Verse 145

नरस्य बह्वपत्यस्य धिग्जन्मैश्वर्यवार्जितम् । अहो गुणाः सौम्यता च विद्वत्ता जन्म सत्कुले ॥ ४५ ॥

अनेक अपत्य असलेल्या पुरुषाचाही, जर तो ऐश्वर्य व उत्तम कुलसमृद्धीपासून वंचित असेल, तर त्याचा जन्म धिक्कारयोग्य आहे। अहो, गुण किती प्रशंसनीय—सौम्यता, विद्वत्ता आणि सत्कुळात जन्म।

Verse 146

दारिद्याम्बुधिमग्नस्य सर्वमेतन्न शोभते । प्रियाः पुत्राश्चपौत्राश्च बान्धवा भ्रातरस्तथा ॥ ४६ ॥

जो दारिद्र्याच्या समुद्रात बुडाला आहे, त्याला हे सर्व शोभत नाही—न प्रियजन, न पुत्र-पौत्र, न बंधु, न भाऊसुद्धा।

Verse 147

शिष्याश्च सर्वमनुजास्त्यजन्त्यैश्वर्यवार्जितम् । चाण्डालो वा द्विजो वापि भाग्यवानेव पूज्यते ॥ ४७ ॥

शिष्य आणि सर्व लोक ऐश्वर्यहीनाला सोडून देतात; तो चांडाळ असो वा द्विज, पूज्य मात्र भाग्यवानच ठरतो।

Verse 148

दरिद्रः पुरुषो लोके शववल्लोकनिन्दितः । अहो संपत्संमायुक्तो निष्टुरो वाप्यनिष्ठुरः ॥ ४८ ॥

या लोकी दरिद्र पुरुषाला लोक शवासारखे निंदित करतात; अहो! पण संपत्ती आली की तो निष्ठुर असला तरी अनिष्ठुरच मानला जातो।

Verse 149

गुणहीनोऽपि गुणवान्मूर्खो वाप्यथ पण्डितः । ऐश्वर्यगुणयुक्तश्चेत्पूज्य एव न संशयः ॥ ४९ ॥

गुणहीन असो वा गुणवान, मूर्ख असो वा पंडित—जर तो ऐश्वर्य व मान्य गुणांनी युक्त असेल, तर तो निःसंशय पूज्यच होतो।

Verse 150

अहो दरिद्रता दुःखं तत्राप्याशातिदुःखदा । आशाभिभूताः पुरुषा दुःखमश्नुवतेऽक्षयम् ॥ १५० ॥

अहो! दारिद्र्य हे दुःख आहे, आणि त्यातही आशा अतिदुःखदायी ठरते; आशेने ग्रासलेले पुरुष अक्षय शोक भोगतात।

Verse 151

आशयादासा ये दासास्ते सर्वलोकस्य । आशा दासी येषां तेषां दासायते लोकः ॥ ५१ ॥

जे आशेचे दास होतात ते जणू सर्व लोकांचे सेवक होतात। पण ज्यांच्यासाठी आशाच दासी आहे, त्यांच्यासाठी जग दासासारखे होते।

Verse 152

मानो हि महतां लोके धनमक्षयमुच्यते । तस्मिन्नाशाख्यरिपुणा माने नष्टे दरिद्रता ॥ ५२ ॥

या लोकी थोर पुरुषांचे मान-यश हे अक्षय धन मानले जाते. पण त्याचा ‘आशा/अपेक्षा’ नावाचा शत्रू आहे; मान नष्ट झाला की दारिद्र्य येते.

Verse 153

सर्वशास्त्रार्थवेत्तापि दरिद्रो भाति मूर्खवत् । नैष्किञ्चन्यमहाग्राहग्रस्तानां को विमोचकः ॥ ५३ ॥

सर्व शास्त्रांचे अर्थ जाणणारा देखील दरिद्री असेल तर तो मूर्खासारखा भासतो. ‘नैष्किञ्चन्य’ नावाच्या महाग्राहाने ग्रासलेल्यांना कोण सोडवील?

Verse 154

अहो दुःखमहो दुःखमहो दुःखं दरिद्रता । तत्रापि पुत्रभार्याणां बाहुल्यमतिदुःखदम् ॥ ५४ ॥

अहो, किती दुःख—किती दुःख—किती दुःख आहे दारिद्र्य! आणि त्यातही पुत्र व पत्नी यांचे अधिक ओझे अतिशय दुःखदायक ठरते.

Verse 155

एवमुक्त्वा भद्रमतिः सर्वशास्त्रार्थपारगः । अन्यमैश्वर्यदं धर्मं मनसाऽचिन्तयत्तदा ॥ ५५ ॥

असे बोलून, सर्व शास्त्रार्थांचा पारगामी भद्रमतीने तेव्हा मनात ऐश्वर्य देणाऱ्या दुसऱ्या धर्माचा विचार केला.

Verse 156

भूमिदानं विनिश्चित्य सर्वदानोत्तमोत्तमम् । दानेन योऽनुमंताति स एव कृतवान्पुरा ॥ ५६ ॥

भूमिदान हे सर्व दानांमध्ये परम श्रेष्ठ आहे असे निश्चित करून, जो या दानास अनुमोदन देतो, तोही जणू पूर्वी स्वतः ते दान केलेले मानले जाते।

Verse 157

प्रापकं परमं धर्मं सर्वकामफलप्रदम् । दानानामुत्तमं दानं भूदानं परिकीर्तितम् ॥ ५७ ॥

जे परम धर्म प्राप्त करून देणारे आणि सर्व सत्कामनांचे फल देणारे आहे—दानांमध्ये तेच सर्वोत्तम दान ‘भूदान’ असे कीर्तिले आहे।

Verse 158

यद्दत्त्वा समवान्पोति यद्यदिष्टतमं नरः । इति निश्चत्य मतिमान्धीरो भद्रमतिर्बले ॥ ५८ ॥

“हे दान केल्याने मनुष्य समृद्ध होतो आणि जे जे अत्यंत इष्ट आहे ते प्राप्त करतो”—असा निश्चय करून, शुभ बुद्धीचा धीर व विवेकी पुरुष दृढ संकल्पाने तसेच आचरण करतो।

Verse 159

कौशाम्बींनाम नगरीं कलत्रापत्ययुग्ययौ । सुघोषनामविप्रेन्द्रं सर्वैश्वर्यसमन्एविलितम् ॥ ५९ ॥

कौशाम्बी नावाच्या नगरीत सुघोष नावाचा एक श्रेष्ठ ब्राह्मण राहत होता; तो पत्नी व पुत्रांसह सर्व ऐश्वर्यांनी संपन्न होता।

Verse 160

गत्वा याचितवान्भूमिं पञ्चहस्तायतां बले । सुघोषो धर्मनिरतस्तं निरीक्ष्य कुटुम्बिक्रम् ॥ १६० ॥

तो तेथे जाऊन पाच हात विस्ताराची भूमी मागू लागला. धर्मनिष्ठ सुघोषाने त्या गृहस्थाला व त्याच्या कुटुंबस्थितीला पाहून विचार केला।

Verse 161

मनसा प्रीयमाणेन समभ्यर्च्येदमब्रवीत् । कृतार्थोऽहं भद्रमते सफलं मम जन्म च ॥ ६१ ॥

मनाने प्रसन्न होऊन त्याने विधिपूर्वक पूजन केले आणि म्हणाला— “हे भद्रमते! मी कृतार्थ झालो; माझा जन्मही सफल झाला।”

Verse 162

मत्कुल पावनं जातं त्वदनुग्रहतो द्विज । इत्युक्त्वा तं समभ्यर्च्य सुघोषो धर्मतत्परः ॥ ६२ ॥

“हे द्विज! तुमच्या अनुग्रहाने माझे कुल पावन झाले.” असे म्हणून धर्मतत्पर सुघोषाने त्यांचे श्रद्धेने पूजन केले।

Verse 163

पञ्चहस्तमितां भूमिं ददौ तस्मै महामतिः । पृथिवी वैष्णवी पुण्या पृथिवीं विष्णुपालिता ॥ ६३ ॥

त्या महामतीने त्याला पाच हस्त मोजमापाची भूमी दान दिली. कारण पृथ्वी वैष्णवी व पवित्र आहे; ती विष्णूने पालित आहे।

Verse 164

पृथिव्यास्तु प्रदानेन प्रीयतां मे जनार्दनः । मन्त्रेणानेन दैत्येन्द्र सुघोषस्तं द्विजोत्तमम् ॥ ६४ ॥

“पृथ्वीचे दान केल्याने जनार्दन माझ्यावर प्रसन्न होवोत.” हे दैत्येंद्र! या मंत्राने सुघोषाने त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणास संबोधिले।

Verse 165

विष्णुबुद्ध्या समभ्यर्च्य तावतीं पृथिवीं ददौ । सोऽपि भद्रमतिर्विप्रो धीमता याचितां भुवम् ॥ ६५ ॥

ग्राहकाला विष्णुरूप मानून त्याने पूजन केले आणि तेवढी भूमी दान दिली. आणि भद्रमती ब्राह्मणानेही, त्या धीमंताच्या याचनेवर, मागितलेली भूमी दिली।

Verse 166

दत्तवान्हरिभक्ताय श्रोत्रियाय कुटुम्बिने । सुघोषो भूमिदानेन कोटिवंशसमन्वितः ॥ ६६ ॥

सुघोषाने हरिभक्त, वेदविद् गृहस्थ श्रोत्रियास भूमिदान केले; त्या भूमिदानामुळे तो कोटी कोटी पिढ्यांपर्यंत विस्तीर्ण वंशाने युक्त झाला।

Verse 167

प्रपेदे विष्णुभवनं यत्र गत्वा न शोचति । बले भद्रमतिश्चापि यतः प्रार्थितवाञ्छ्रियम् ॥ ६७ ॥

त्याने विष्णुभवन प्राप्त केले—जिथे गेल्यावर शोक उरत नाही. आणि बाल्यावस्थेतही भद्रमतीने, कारण तिने श्रीसमृद्धीची प्रार्थना केली होती, वैभव प्राप्त केले।

Verse 168

स्थितवान्विष्णुभवने सकुटुम्बो युगायुतम् । तथैव ब्रह्मसदने स्थित्वा कोटियुगायुतम् ॥ ६८ ॥

तो कुटुंबासह विष्णुभवनात दहा सहस्र युग राहिला; तसेच ब्रह्मसदनात निवास करून तो तेथे कोटी युगांपर्यंत स्थिर राहिला।

Verse 169

ऐन्द्रं पदं समासाद्य स्थितवान्कल्पपञ्चकम् । ततो भुवं समासाद्य सर्वैश्वर्यसमन्वितः ॥ ६९ ॥

इंद्रपद प्राप्त करून तो पाच कल्पांपर्यंत तेथे राहिला; नंतर पृथ्वीवर येऊन तो सर्व प्रकारच्या ऐश्वर्य-समृद्धीने युक्त झाला।

Verse 170

जातिस्मरो महाभागो बुभुजे भोगमुत्तमम् । ततो भद्रमतिर्दैत्य निष्कामो विष्णुतत्परः ॥ १७० ॥

तो महाभाग पूर्वजन्मस्मरणयुक्त होऊन उत्तम भोग भोगीत राहिला; नंतर दैत्य भद्रमती निष्काम होऊन पूर्णतः विष्णुपरायण झाला।

Verse 171

पृथिवीं वृत्तिहीनेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः प्रदत्तवान् । तस्य विष्णुः प्रसन्नात्मा तत्त्वैश्वर्यमनुत्तमम् ॥ ७१ ॥

त्याने उपजीविकाहीन ब्राह्मणांना पृथ्वी (भूमी व निर्वाह) दान केली. तेव्हा प्रसन्नचित्त भगवान विष्णूंनी त्याला तत्त्वनिष्ठ, अनुपम ऐश्वर्ययुक्त सार्वभौमत्व प्रदान केले।

Verse 172

कोटिवंशसमेतस्य ददौ मोक्षमनुत्तमम् । तस्माद्दैत्यपते मह्यं सर्वधर्मपरायण ॥ ७२ ॥

त्याने कोट्यवधी वंशासह त्यालाही अनुपम मोक्ष दिला. म्हणून, हे दैत्यपते, हे सर्वधर्मपरायण—मलाही तशीच कृपा प्रदान कर।

Verse 173

तपश्चरिष्येमोक्षाय देहि मे त्रिपदां महीम् । वैरोचनिस्ततो दृष्टः कलशं जलपूरितम् ॥ ७३ ॥

“मोक्षासाठी मी तप करीन; मला तीन पावलांची भूमी द्या.” तेव्हा वैरोचनि (बळी) जलाने भरलेला कलश हातात घेऊन दानविधीस सज्ज दिसला।

Verse 174

आददे पृथिवीं दातुं वर्णिने वामनाय । विष्णुः सर्वगतोज्ञात्वा जलधारावरोधिनम् ॥ ७४ ॥

तेजस्वी वामन ब्रह्मचार्‍याला पृथ्वी दान देण्यासाठी (बळी) पुढे झाला. पण सर्वव्यापी भगवान विष्णूंनी जलधारा अडविणाऱ्याला ओळखले।

Verse 175

काव्यं हस्तस्थदर्भाग्रं तच्छरे संन्यवेशयत् । दर्भाग्रेऽभून्महाशस्त्रं कोटिसूर्यसमप्रभम् ॥ ७५ ॥

काव्याने हातातील दर्भाचे टोक त्या बाणावर ठेवले. दर्भाच्या टोकावरच कोटि सूर्यांसारखा तेजस्वी महाशस्त्र प्रकट झाले।

Verse 176

अमोघं ब्राह्ममत्युग्रं काव्याक्षिग्रासलोलुपम् । आयाय भार्गवसुरानसुरानेकचक्षुषा ॥ ७६ ॥

ते अमोघ, अत्यंत उग्र ब्राह्मास्त्र—काव्य (शुक्र) याचे नेत्र गिळण्यास आसुसलेले—एकचक्षु होऊन भार्गव, देव व असुरांकडे वेगाने धावले।

Verse 177

पश्येति वांदिदेशे च दर्भाग्रं शस्त्रसन्निभम् । बलिर्ददौ महाविष्णोर्महीं त्रिपदसंमिताम् ॥ ७७ ॥

“पाहा!” असे म्हणत त्याने शस्त्रासारखे तीक्ष्ण दर्भाग्र दाखविले। मग बलिने महाविष्णूस त्रिविक्रमाच्या तीन पावलांनी मोजली जाणारी पृथ्वी दान केली।

Verse 178

ववृधे सोऽपि विश्वात्मा आब्रह्यभुवनं तदा । अमिमीत महीं द्वाभ्यां पद्भ्यां विश्वतनुर्हरिः ॥ ७८ ॥

तेव्हा तो विश्वात्मा ब्रह्मलोकापर्यंत सर्व भुवनांत विस्तारला. आणि विश्वतनु हरिने केवळ दोन पावलांनीच पृथ्वी मोजली.

Verse 179

स आब्रह्मकटाहांतपदान्येतानि सप्रभः । पादाङ्गुष्ठाग्रनिर्भिन्नं ब्रह्माण्डं विभिदे द्विधा ॥ ७९ ॥

त्यांचे तेजस्वी पाऊल ब्रह्मांडरूपी कटाहाच्या सीमापर्यंत पोहोचले. आणि पादाङ्गुष्ठाच्या अग्राने त्यांनी ब्रह्मांड भेदून ते दोन भागांत फाडले.

Verse 180

तद्दारा बाह्यसलिलं बहुधारं समागतम् । धौतविष्णुपदं तोयं निर्मलं लोकपावनम् ॥ १८० ॥

त्या भेदातून बाह्य जल अनेक धारांनी एकत्र आले—विष्णुपद धुतलेले ते निर्मळ जल, जे सर्व लोकांना पावन करणारे आहे.

Verse 181

अजाण्डबाह्यनिलयं धारारुपमवर्त्तत । तज्जलं पावनं श्रेष्टं ब्रह्मादीन्पावयत्सुरान् ॥ ८१ ॥

ब्रह्मांडाच्या बाहेर निवास करून ते अखंड धारेच्या रूपाने प्रवाहित झाले। ते जल परम पावन होते; ब्रह्मा आदी देवांनाही ते पवित्र करीत होते।

Verse 182

सत्पर्षिसेवितं चैव न्यपतन्मेरुमूर्द्धनि ॥ ८२ ॥

सत्पुरुष ऋषींनी सेविलेल्या त्या पुण्यस्थानी—मेरू पर्वताच्या शिखरावर—ते जाऊन पडले।

Verse 183

एतद्दष्ट्वाद्भुतं कर्म ब्रह्माद्या देवतागणाः । ऋषयो मनवश्चैव ह्यस्तुवन्हर्षविह्वलाः ॥ ८३ ॥

हे अद्भुत कर्म पाहून ब्रह्मा आदी देवगण, तसेच ऋषी व मनूही, हर्षाने विह्वळ होऊन स्तुती करू लागले।

Verse 184

देव ऊचुः । नमः परेशाय परात्मरुपिणे परात्परायापररुपधारिणे । ब्रह्मात्मने ब्रह्मरतात्मबुद्धये नमोऽस्तु तेऽव्याहतकर्मशीलिने ॥ ८४ ॥

देव म्हणाले—हे परेश, परात्मस्वरूप, परात्पर आणि प्रकट रूप धारण करणाऱ्या! हे ब्रह्मस्वरूप, ब्रह्मात रत अंतर्बुद्धी असणाऱ्या! ज्यांचे कर्म व आचरण कधीही अडत नाही—आपणास नमस्कार असो।

Verse 185

परेश परमानन्द परमात्मन्परात्पर । सर्वात्मने जगन्मूर्त्ते प्रमाणातीत ते नमः ॥ ८५ ॥

हे परेश, हे परमानंद, हे परात्पर परमात्मन्! हे सर्वात्मा, जगन्मूर्ती, प्रमाणातीत—आपणास नमस्कार असो।

Verse 186

विश्वतश्चक्षुषे तुभ्यं विश्वतो बाहवे नमः । विश्वतः शिरसे चैव विश्वतो गतये नमः ॥ ८६ ॥

ज्यांचे नेत्र सर्वत्र आहेत त्या आपणांस नमस्कार; ज्यांच्या भुजा सर्वत्र पसरल्या आहेत त्या आपणांस नमस्कार। ज्यांचे शिर सर्वत्र आहे त्या आपणांस नमस्कार; आणि ज्यांची गती सर्वत्र व्यापलेली आहे त्या आपणांस नमस्कार।

Verse 187

एवं स्तुतो महाविष्णुर्ब्रह्याद्यैः स्वर्द्दवौकसाम् । दत्त्वाभयं च मुमुदे देवदेवः सनातनः ॥ ८७ ॥

अशा रीतीने ब्रह्मा आदि स्वर्गवासीयांनी स्तुती केल्यावर महाविष्णु—देवांचा देव सनातन प्रभू—त्यांना अभयदान देऊन प्रसन्न झाले।

Verse 188

विरोचनात्मजं दैत्यं पदैकार्थं बबन्ध ह । ततः प्रपन्नं तु बलिं ज्ञात्वा चास्मै रसातलम् । ददौ तद्वारपालश्च भक्तवश्यो बभूव ह ॥ ८८ ॥

विरोचनपुत्र दैत्य बलीला प्रभूंनी एका पावलाच्या सामर्थ्याने बांधले. नंतर बली शरणागत आहे असे जाणून त्याला रसातळ लोक दिला; आणि भक्तवश्य होऊन स्वतः तेथे द्वारपाल झाले.

Verse 189

नारद उवाच । रसातले महाविष्णुर्विरोचनसुतस्य वै । किं भोज्यं कल्पयामास घोरे सर्पभयाकुले ॥ ८९ ॥

नारद म्हणाले—सर्पभयाने व्याकुळ अशा त्या भयंकर रसातळात महाविष्णूंनी विरोचनपुत्रासाठी कोणते भोजन सिद्ध केले?

Verse 190

सनक उवाच । अमन्त्रितं हविर्यत्तु हूयते जातवेदसि । अपात्रे दीयते यच्च तद्धोरं भोगसाधनम् ॥ १९० ॥

सनक म्हणाले—मंत्राविना जातवेद (अग्नी) मध्ये जी हवि आहुती दिली जाते, आणि अपात्राला जे दान दिले जाते—हे दोन्ही घोर ठरते; ते केवळ भोग व बंधनाचे साधन बनते.

Verse 191

हुतं हविरशुचिना दृत्तं सत्कर्म यत्कृतम् । तत्सर्वं तत्र भोगार्हमधः पातफलप्रदम् ॥ ९१ ॥

अशुद्ध हविर्द्रव्याने केलेले हवन आणि अशुद्ध रीतीने केलेले तथाकथित सत्कर्म—हे सर्व अधोलोकांतच भोग्य ठरते व अधःपतनाचे फळ देते।

Verse 192

एवं रसातलं विष्णुर्बलये सासुराय तु । दत्त्वाभयं च सर्वेषां सुराणां त्रिदिवं ददौ ॥ ९२ ॥

अशा प्रकारे विष्णूंनी असुरांसह बलिला रसातळात पाठविले; आणि सर्व देवांना अभय देऊन त्यांना त्रिदिव (स्वर्गलोक) पुन्हा प्रदान केला।

Verse 193

पूज्यमानोऽमरगणैः स्तूयमानो महर्षिभिः । गंधर्वैर्गीयमानश्च पुनर्वामनतां गतः ॥ ९३ ॥

देवगणांनी पूजिला, महर्षींनी स्तुत केला आणि गंधर्वांनी गाण्यातून गायलेला तो प्रभू पुन्हा वामनरूपास प्राप्त झाला।

Verse 194

एतद्दृष्ट्वा महत्कर्ममुनयो ब्रह्मवादिनः । परस्परं स्मितमुखाः प्रणेभुः पुरुषोत्तमम् ॥ ९४ ॥

हे महान कर्म पाहून ब्रह्मवादि मुनी परस्परांकडे स्मितमुखाने पाहत पुरुषोत्तमाला प्रणाम करू लागले।

Verse 195

सर्वभूतात्मको विष्णुर्वामनत्वमुपागतः । मोहयन्निखिलं लोकं प्रपेदे तपसे वनम् ॥ ९५ ॥

सर्वभूतांचा आत्मा असलेला विष्णू वामनरूप धारण करून, अखिल लोकाला मोहात पाडीत तपस्येसाठी वनात गेला।

Verse 196

एवं प्रभावा सा देवी गङ्गा विष्णुपदोद्भवा । यस्याः स्मरणमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ९६ ॥

अशी ही महिमा आहे विष्णूच्या चरणातून प्रकट झालेल्या देवी गंगेची; तिचे केवळ स्मरण केले तरी सर्व पापांतून मुक्ती मिळते।

Verse 197

इदं तु गङ्गामाहात्म्यं यः पठेच्छृणुयादपि । देवालये नदीतीरे सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ ९७ ॥

जो या गंगा-माहात्म्याचे पठण करतो किंवा ऐकतोही, देवालयात किंवा नदीकाठी असताना, त्याला अश्वमेध यज्ञाचे फळ प्राप्त होते।