Jyotiṣa-śāstra Saṅgraha: Threefold Division, Gaṇita Methods, Muhūrta, and Planetary Reckoning
सनंदन नारदांना सांगतात की ज्योतिष ही ब्रह्मदेवांनी उपदेशिलेली विद्या असून धर्मकार्यांत सिद्धी देणारी आहे. ते ज्योतिषाचे तीन विभाग—गणित, जातक, संहिता—म्हणून सांगून गणितात क्रिया, ग्रहांची यथार्थ स्थिती, ग्रहण, मूल-भिन्न-त्रैराशिक, क्षेत्र-वर्तुळ भूमिती, ज्या-त्रिज्या गणना आणि शंकूने दिग्निर्णय यांचे वर्णन करतात. युग-मन्वंतर, मास-वार, अधिकमास, तिथिक्षय/आयाम व योगगणना यांद्वारे पंचांगविषयक ज्ञान जोडतात. संहिता-मुहूर्तात शकुन-निमित्ते, गर्भाधानापासून उपनयनापर्यंत संस्कार, यात्रा/गृह-लक्षणे, संक्रांती, गोचर, चंद्रबल, राहू इ. निवडीचे घटक येतात. शेवटी ज्या, क्रांती, पात, युतीकाल व ग्रहणमापनाच्या पद्धती सांगून पुढे राशिसंज्ञा व विस्तृत जातकाकडे संकेत करतात।
Shlokas
Verse 1
सनंदन उवाच । ज्योतिषांगं प्रवक्ष्यामि यदुक्तं ब्रह्मणा पुरा । यस्य विज्ञान मात्रेण धर्मसिद्धिर्भवेन्नृणाम् ॥ १ ॥
सनंदन म्हणाले—पूर्वी ब्रह्म्याने सांगितलेले ज्योतिष हे वेदांग मी सांगतो; ज्याचे केवळ ज्ञान झाल्याने मनुष्यांची धर्मसिद्धी होते।
Verse 2
त्रिस्कंधं ज्यौतिषां शास्त्रं चतुर्लक्षमुदाहृतम् । गणितं जातकं विप्र संहितास्कंधसंज्ञिताः ॥ २ ॥
हे विप्र! ज्योतिषशास्त्र त्रिस्कंध असून चार लक्ष प्रमाणाचे सांगितले आहे; त्याचे विभाग गणित, जातक आणि संहिता असे आहेत।
Verse 3
गणिते परिकर्मादि खगमध्यस्फुटक्रिंये । अनुयोगश्चंद्रसूर्यग्रहणं तचोदस्याकम् ॥ ३ ॥
गणितात परिकर्म इत्यादी, खगमध्याची स्फुटक्रिया, अनुयोग, चंद्र-सूर्यग्रहणाची गणना तसेच त्यांची कारणनिर्णय-पद्धती सांगितली जाते।
Verse 4
छाया श्रृङ्गोन्नतियुती पातसाधानमीरितम् । जातके राशिभेदाश्च ग्रहयोनिश्च योनिजम् ॥ ४ ॥
छाया-शंकू, शृंग-यंत्र व उन्नती-मापन यांच्या साहाय्याने ‘पात’ (अवनती) ठरविण्याची पद्धती सांगितली आहे. जातकातही राशीभेद, ग्रहयोनी व त्यांपासून उत्पन्न योनीज यांचे निरूपण केले आहे.
Verse 5
निषेकजन्मारिष्टानि ह्यायुर्दायो दशाक्रमः । कर्माजीवं चाष्टवर्गो राजयोगाश्च नाभसाः ॥ ५ ॥
निषेक व जन्मकाळातील अरिष्ट-लक्षणे, आयुर्दाय, दशांचा क्रम, कर्मानुसार जीविका, अष्टवर्ग, राजयोग आणि नाभस-योग यांचे निरूपण केले आहे.
Verse 6
चंद्रयोगाः प्रव्रज्याख्या राशिशीलं च दृक्फलम् । ग्रहभावफलं चैवाश्रययोगप्रकीर्णके ॥ ६ ॥
आश्रय-योगांच्या प्रकीर्णकात चंद्रयोग, ‘प्रव्रज्या’ नावाचा योग, राशींनी दर्शविलेले शील-स्वभाव, दृष्टिफळ तसेच ग्रह व भावफळ यांचे वर्णन आहे.
Verse 7
अनिष्टयोगाः स्रीजन्मपलं निर्याणमेव च । नष्टजन्मविधानं च तथा द्रेष्काणलक्षणम् ॥ ७ ॥
अनिष्ट योग, स्त्रीजन्माचे फल, मृत्यूची लक्षणे, नष्ट/अज्ञात जन्मविवरण ठरविण्याची पद्धत तसेच द्रेष्काणाची लक्षणे—हे सर्व सांगितले आहे.
Verse 8
संहिताशास्त्ररूपं च ग्रहचारोऽब्दलक्षणम् । तिथिवासरनक्षत्रयोगतिथ्यर्द्धसंज्ञकाः ॥ ८ ॥
यात संहिता-शास्त्राचे स्वरूप, ग्रहांचा चार आणि वर्षलक्षण—तिथी, वार, नक्षत्र, योग इत्यादी—तसेच अर्धतिथी (तिथ्यर्ध) संबंधी संज्ञाही सांगितल्या आहेत.
Verse 9
मुहूर्तोपग्रहाः सूयसंक्रांतिर्गोचरः क्रमात् । चंद्रता राबलं चैव सर्वलग्रार्तवाह्वयः ॥ ९ ॥
क्रमाने मुहूर्ताचे उपग्रह, सूर्याची संक्रांती, ग्रहांचा गोचर; चंद्राची स्थिती, राहूचे बळ, तसेच सर्व लग्ने व ऋतुकाळ यांपासून मिळणारी लक्षणे—यांचा विचार करावा।
Verse 10
आधानपुंससीमंतजातनामान्नभुक्तयः । चौलङ्कर्ण्ययणं मौंजी क्षुरिकाबंधनं तथा ॥ १० ॥
आधान, पुंसवन, सीमंतोन्नयन, जातकर्म, नामकरण, अन्नप्राशन; तसेच चूडाकर्म, कर्णवेध, उपनयन, मौंजी-धारण (यज्ञोपवीत), आणि क्षुरिका-बंधन—हे संस्कार सांगितले आहेत।
Verse 11
समावर्तिनवैवाहप्रतिष्टासद्मलक्षणम् । यात्राप्रवेशनं सद्योवृष्टिः कर्मविलक्षणम् ॥ ११ ॥
समावर्तन, विवाह, प्रतिष्ठा आणि गृहलक्षण यांची निमित्ते; तसेच यात्रा व प्रवेश यांची; आणि तात्काळ पाऊस—ही कर्मांशी संबंधित विशेष लक्षणे आहेत।
Verse 12
उत्पत्तिलक्षणं चैव सर्वं संक्षेपतो ब्रुवे । एकं दश शतं चैव सहस्रायुतलक्षकम् ॥ १२ ॥
उत्पत्तीची लक्षणे मी संक्षेपाने सांगतो. संख्येचे प्रमाण—एक, दहा, शंभर, हजार, अयुत (दहा हजार) आणि लक्ष।
Verse 13
प्रयुतं कोटिसंज्ञां चार्बुदमब्जं च रर्ववकम् । निरवर्व च महापद्मं शंकुर्जलधिरेव च ॥ १३ ॥
यानंतर क्रमाने—प्रयुत, कोटी, अर्बुद, अब्ज, रर्ववक, निरवर्व, महापद्म, शंकु आणि जलधि—ही वाढत्या महान संख्यांची नावे आहेत।
Verse 14
अत्यं मध्यं परार्द्धं च संज्ञा दशगुणोत्तराः । क्रमादुत्क्रमतो वापि योगः कार्योत्तरं तथा ॥ १४ ॥
‘अत्य’, ‘मध्य’ आणि ‘परार्ध’ या संज्ञा दहापटीने वाढतात. त्यांचा योग क्रमाने किंवा उलट क्रमाने करावा; तसेच प्रत्येक पायरीने पुढील फल क्रमशः साधावे.
Verse 15
हन्याद्गुणेन गुण्यं स्यात्तैनैवोपांतिमादिकान् । शुद्धेद्धरोयद्गुणश्चभाज्यांत्यात्तत्फलं मुने ॥ १५ ॥
गुणानेच गुणविरोधीचा नाश करावा; त्याच गुणाने उपदोषादी दोषही आवरावेत. आचरण शुद्ध झाल्यावर त्यात स्थिर झालेला गुण योग्य प्रमाणात फल देतो, हे मुने.
Verse 16
समांकतोऽथो वर्गस्यात्तमेवाहुः कृतिं बुधाः । अंत्यात्तु विषमात्त्यक्त्वा कृतिं मूलंन्यसेत्पृथक् ॥ १६ ॥
सम अंकांपासून वर्ग मिळतो; विद्वान त्यालाच ‘कृति’ म्हणतात. पण शेवटचा अंक विषम असेल तर तो टाकून ‘कृति’ स्वतंत्र ‘मूल’ भागात ठेवावी.
Verse 17
द्विगुणेनामुना भक्ते फलं मूले न्यसेत्क्रमात् । तत्कृतिं च त्यजेद्विप्र मूलेन विभजेत्पुनः ॥ १७ ॥
हे भक्त, असे द्विगुण करून मिळालेले फल क्रमाने मूळात ठेवावे. मग, हे विप्र, ती मधली कृति टाकून मूळाच्या आधाराने पुन्हा विभागणी/गणना करावी.
Verse 18
एवं मुहुर्वर्गमूलं जायते च मुनीश्वर । समत्र्यङ्कहतिः प्रोक्तो घनस्तत्रविधिः पदे ॥ १८ ॥
अशा रीतीने, हे मुनीश्वर, वारंवार वर्गमूल मिळते. आणि तीन समान अंकांचा गुणाकार ‘घन’ म्हणतात; तेथेही विधी पायरीपायरीने लागू करावा.
Verse 19
प्रोच्यते विषमं त्वाद्यं समे द्वे च ततः परम् । विशोध्यं विषमादंत्याद्धनं तन्मूलमुच्यते ॥ १९ ॥
पहिला पद विषम असे सांगितले आहे; त्यानंतरची दोन पदे सम असतात. शेवटच्या विषम पदातून अपेक्षित रक्कम वजा केली असता जे उरेल, तेच त्या धनाचे मूळ (आधार) म्हणतात.
Verse 20
त्रिघ्नाद्भजन्मूलकृत्या समं मूले न्यसेत्फलम् । तत्कृतित्वेन निहतान्निघ्नीं चापि विशोधयेत् ॥ २० ॥
‘त्रिघ्ना’ नावाच्या औषधीपासून मूलाधारित कृत्या करून, तिच्यासह एक फळ मुळाशी ठेवावे. त्या कर्माच्या प्रभावाने शत्रुकृत्येने बाधित झालेले शांत होतात आणि ‘निघ्नी’ ही पीडादायक शक्तीही शुद्ध/निष्प्रभ होते.
Verse 21
घनं च विषमादेवं घनमूलं मुर्हुभवेत् । अन्योन्यहारनिहतौ हरांशौ तु समुच्छिदा ॥ २१ ॥
अशा रीतीने विषम संख्येचा घन घेतल्यास, विधीनुसार त्याचे घनमूळ वारंवार मिळते. आणि जेव्हा भाज्य-भाजक (किंवा त्यांचे अंश) परस्परांच्या हराने निहत होतात, तेव्हा हर व हरांश पूर्णपणे कटून नाहीसे होतात.
Verse 22
लवा लवघ्नाश्च हरा हरघ्ना हि सवर्णनम् । भागप्रभागे विज्ञेयं मुने शास्रार्थचिंतकैः ॥ २२ ॥
हे मुने, ‘लव’ व ‘लवघ्ना’ तसेच ‘हर’ व ‘हरघ्ना’ ही एकाच वर्गातील संज्ञा (सवर्णनाम) समजावीत. शास्त्रार्थचिंतन करणाऱ्यांनी भिन्न व उपभिन्न यांच्या संदर्भात हे विशेषतः जाणावे.
Verse 23
अनुबंधेऽपवाहे चैकस्य चेदधिकोनकः । भागास्तलस्थहारेण हरं स्वांशाधिकेन तान् ॥ २३ ॥
योग (अनुबंध) व वजाबाकी (अपवाह) मध्ये एखादा पद अधिक किंवा कमी असल्यास, खालील हर धरून भाग काढावेत; मग ते भाग त्या हराच्या स्वतःच्या अंशाने वाढवलेल्या हराने भागावेत.
Verse 24
ऊनेन चापि गुणयेद्धनर्णं चिंतयेत्तथा । कार्यस्तुल्यहरां शानां योगश्चाप्यंततो मुने ॥ २४ ॥
राशी कमी असली तरीही गुणाकार करून फल काढावे; तसेच उरलेले धन किंवा ऋण याचा नीट विचार करावा। हर व भाग यांचे समहरण करावे आणि शेवटी, हे मुने, योग करून अंतिम एकूण निश्चित करावे।
Verse 25
अहारराशौ रूप्यं तु कल्पयेद्धरमप्यथा । अंशाहतिश्छेदघातहृद्भिन्नगुणने फलम् ॥ २५ ॥
अहार-राशी (हरांचा समूह) यात ‘रूप्य’ पदही कल्पावे आणि तसेच ‘धर’ पदही ठरवावे. अंशांचा गुणाकार, छेदाचा घात, व मनात विभागून केलेल्या गणनेने फल सिद्ध होते।
Verse 26
छेदं चापि लवं विद्वन्परिवर्त्य हरस्य च । शेषः कार्यो भागहारे कर्तव्यो गुणनाविधिः ॥ २६ ॥
हे विद्वन्, छेद व लव यांची अदलाबदल करून हर दूर करावा. भागहार (भागाकार-विधी) ने शेष काढावा आणि नंतर गुणनाची पद्धत लागू करावी।
Verse 27
हारांशयोः कृती वर्गे घनौ घनविधौ मुने । पदसिद्ध्यै पदे कुर्यादथोरवं सर्वतश्च रवम् ॥ २७ ॥
हे मुने, हार व अंश यांच्या पाठ-प्रक्रियेत आणि कृति-वर्गात घन-विधीनुसार घन-पाठ करावा. पदसिद्धीसाठी प्रत्येक पदात योग्य उच्चार करावा आणि मग सर्व दिशांना निनादणारा नाद उत्पन्न करावा।
Verse 28
छेदं गुणं गुणं छेदं वर्गं मूलं पदं कृतिम् । ऋणं स्वं स्वमृणं कुर्यादृश्ये राशिप्रसिद्धये ॥ २८ ॥
राशी स्पष्ट व्हावी म्हणून: छेदाला गुण आणि गुणाला छेद मानावे; वर्गाचे मूल आणि मूलाचा वर्ग करावा; पदाला कृति आणि कृतिला पद करावे; तसेच ऋणाला धन व धनाला ऋण करावे—मग परिणाम प्रत्यक्ष होतो।
Verse 29
अथ स्वांशाधिकोने तु लवाढ्यो नो हरो हरः । अंशस्त्वविकृतस्तत्र विलोमे शेषमुक्तवत् ॥ २९ ॥
आता जेव्हा भाजक स्वतःच्या अंशापेक्षा अधिक भागामुळे एकापेक्षा कमी ठरतो, तेव्हा भागफल (हर) घेऊ नये; उलट लव वाढवावेत. या विधीत अंश बदलत नाही; आणि विलोम पद्धतीत शेष पूर्वोक्त रीतीने सांगावा।
Verse 30
उद्दिष्टाराशिः संक्षिप्तौ हृतोंऽशै रहितो युतः । इष्टघ्नदृष्टेनैतेन भक्तराशिरनीशितः ॥ ३० ॥
उद्दिष्ट राशी संक्षिप्त करून, अंशांनी भागून, आणि आवश्यकतेनुसार वजा किंवा जमा करून—या ‘इष्टघ्न’ पद्धतीत मिळालेल्या दृष्ट फलानुसार भक्त राशी (भागफल-राशी) अचूक ठरते।
Verse 31
योगोन्तरेणोनयुतोद्वितोराशीतसंक्रमे । राश्यंतरहृतं वर्गोत्तरं योसुतश्च तौ ॥ ३१ ॥
सूर्याच्या राशी-संक्रमणकाळी ब्याऐंशी घेऊन ते द्विगुण करा, मग नऊ जोडा आणि योगांतराने कमी करा। तो परिणाम राश्यांतील अंतराने भागल्यावर, भागफलासह शेष हेच गणितमान मानावे।
Verse 32
गजग्रीष्टकृतिर्व्यैका दलिता चेष्टभाजिता । एकोऽस्य वर्गो दलितः सैको राशिः परो मतः ॥ ३२ ॥
एकच एकक आधार मानून, ते कमी करून आणि क्रियानियमानुसार भाग दिल्यावर, त्या कमी झालेल्या मानाचा वर्ग मिळतो. तीच एकक पुढे सिद्ध राशी मानली जाते—असे मुनिमत आहे।
Verse 33
द्विगुणेष्टहृतं रूपं श्रेष्टं प्राग्रूपकं परम् । वर्गयोगांतरे व्येके राश्योर्वर्गोस्त एतयोः ॥ ३३ ॥
इष्ट राशीने भागून जे रूप द्विगुण केले जाते, तेच श्रेष्ठ व परम ‘प्राग्रूपक’ (पूर्वरूप) मानले आहे. वर्ग-योग पद्धतीत काहीजण म्हणतात की या दोन्ही राशींचा वर्गफल संयुक्त मानावा।
Verse 34
इष्टवगेकृतिश्चेष्टघनोष्टग्रौ च सौककौ । एषीस्यानामुभे व्यक्ते गणिते व्यक्तमेव च ॥ ३४ ॥
इच्छित वर्गांचे भेद व त्यांची रचना, गती व घनत्वाची मापे, ओठ व कंठ यांचे नियम, तसेच ‘एषी’ आणि ‘ईस्या’ ही दोन्ही स्पष्ट केली आहेत. गणितातही ‘व्यक्त’ म्हणजे स्पष्ट पद्धतीच सांगितली आहे.
Verse 35
गुणघ्नमूलोनयुतः सगुणार्द्धे कृतं पदम् । दृष्टस्य च गुणार्द्धो न युतं वर्गीकृतं गुणः ॥ ३५ ॥
वर्गमूळाला गुणकाने गुणिलेल्या वजाबाकीच्या पदासह जोडून, आणि ते गुणकाच्या अर्धांशासह लावल्यास पुढचे पद तयार होते. तसेच विचाराधीन राशीत गुणकाचा अर्धांश जर मूळात न जोडला, तर तोच अर्धांश वर्ग करून गुणक-रूप ठरतो.
Verse 36
यदा लवोनपुम्राशिर्दृश्यं भागोनयुग्भुवा । भक्तं तथा मूलगुणं ताभ्यां साध्योथ व्यक्तवत् ॥ ३६ ॥
जेव्हा दृश्य रास भागरूपाने—विभाजन व मांडणीने—निश्चित केली जाते, तेव्हा त्याचप्रमाणे मूल-गुण ठरविला जातो; आणि या दोन्हींच्या साहाय्याने ‘व्यक्त’प्रमाणे प्रकट निष्कर्ष सिद्ध होतो.
Verse 37
प्रमाणेच्छे सजातीये आद्यंते मध्यगं फलम् । इच्छघ्नमाद्यहृत्सेष्टं फलं व्यस्ते विपर्ययात् ॥ ३७ ॥
प्रमाणाची इच्छा सजातीय विषयाकडे असता, फल आरंभ व अंत यांच्या मधोमध प्रकट होते. पण इच्छा नष्ट झाली तर प्रथम प्रेरणा दूर झाल्यावर जे शिल्लक राहते तेच फल; आणि क्रम उलटा केल्यास परिणामही उलट होतो.
Verse 38
पंचरास्यादिकेऽन्योन्यपक्षं कृत्वा फलच्छिदाम् । बहुराशिवधं भक्ते फलं स्वल्पवधेन च ॥ ३८ ॥
पंचराशी इत्यादी पद्धतींमध्ये, परस्परविरोधी पक्ष अशी मांडणी करून की ते फल छेदतील, अनेक राशींच्या (अशुभ) संयोगांचे फल थोड्याशा निरसनानेही नष्ट करता येते.
Verse 39
इष्टकर्मवधेमूलं च्युतं मिश्रात्कलांतरे । मानघ्नकालश्चातीतकालाघ्नफलसंहृताः ॥ ३९ ॥
इष्टकर्मांच्या पुण्यनाशाचे मूळ जे मिश्र भावातून उत्पन्न होते, ते काळाच्या ओघात गळून पडते. आणि मानभंग करणारा काळ आला की, आधीच काळाने क्षीण होत असलेली फळेही पूर्णपणे संपून जातात।
Verse 40
स्वयोगभक्तानिघ्नाः स्युः संप्रयुक्तदलानि च । बहुराशिपलात्स्वल्पराशिमासफलं बहु ॥ ४० ॥
स्वयोग व भक्तीत स्थित भक्तांसाठी योग्य रीतीने अर्पिलेले पानांचे दल विघ्ननाशक ठरते. आणि पानांचा मोठा ढीग अर्पण केल्यास, अल्प मासव्रतही विपुल फळ देणारे होते।
Verse 41
चेद्राशिविवरं मासफलांतरहृतं च यः । क्षेपा मिश्रहताः क्षेपोयोगभक्ताः फलानि च ॥ ४१ ॥
जर राशींचे अंतर मासफळांच्या अंतराने भागिले, तर ‘क्षेप’ हे ‘मिश्र’ मानाने गुणिले पाहिजेत; आणि क्षेपांच्या योगाने भाग दिल्यावर जे मान मिळतात, तीच फळे होत।
Verse 42
भजेच्छिदोंशैस्तैर्मिश्रै रूपं कालश्च पूर्तिकृत् । पूर्णोगच्छेत्समेध्यव्येसमेवर्गोर्द्धितेत्यतः ॥ ४२ ॥
त्या मिश्रित भिन्नांशांनी—रूप, काळ आणि अपूर्णता भरून काढणाऱ्या क्रियांसह—नारायण हरिचे भजन करावे. अशा रीतीने जे सम्यक् संस्कारयोग्य आहे त्यात पूर्णता प्राप्त होते आणि साधकाचा वर्ग/पदही वृद्धिंगत होते।
Verse 43
व्यस्तं गच्छतं फलं यद्गुणवर्गं भचहि तत् । व्येकं व्येकगुणाप्तं च प्राध्नं मानं गुणोत्तरे ॥ ४३ ॥
जेव्हा एखादे फळ टप्प्याटप्प्याने मिळवायचे असेल, तेव्हा ते फळ लागू केलेल्या गुणवर्गाने भागावे. मग प्रत्येक गुण स्वतंत्र घेतल्यावर जो मान मिळतो, त्यानुसार उच्चतर गुणक्रियेत प्रधान मान ठरविला जातो।
Verse 44
भुजकोटिकृतियोगमूलं कर्णश्च दोर्भवेत् । श्रुतिकृत्यंतरपद कोटिर्दोः कर्णवर्गयोः ॥ ४४ ॥
भुजेच्या अग्र-संधीने जो ‘योग’ होतो, त्याचे मूळ ‘कर्ण’ असे सांगितले आहे आणि भुजा त्यास अनुरूप मानली आहे. कर्ण व भुजा यांच्या मधील मध्यम पद ‘कोटी’ होय, जे दोः‑कर्णवर्गसमूहाशी संबंधित आहे।
Verse 45
विंवरात्तत्कर्णपदं क्षेत्रे त्रिचतुरस्रके । राश्योरंतरवर्गेण द्विघ्ने घाते युते तयोः ॥ ४५ ॥
त्रिकोणी किंवा चतुरस्र क्षेत्रात कर्णाचे पद ‘विंवर’ पद्धतीने जाणावे। दोन्ही मापांचे वर्ग घेऊन त्यांचा योग करावा; आणि आवश्यकतेनुसार त्यांच्या फरकाच्या वर्गाचा द्विगुण जोडून घाताचा परिणाम मिळवावा।
Verse 46
वर्गयोगोथ योगांतहंतिर्वर्गांतरं भवेत् । व्यास आकृतिसंक्षण्णोव्यासास्यात्परिधिर्मुने ॥ ४६ ॥
वर्गांच्या योगाने घात सिद्ध होतो; आणि त्या योगाच्या अंत-ह्रासाने वर्गांतर मिळते। हे मुने, आकृतीच्या लक्षणावरून व्यास ठरतो; आणि व्यासावरून परिधी (परिमाप)ही प्राप्त होते।
Verse 47
ज्याव्यासयोगविवराहतमूलोनितोऽर्द्धितः । व्यासः शरः शरोनाञ्च व्यासाच्छरगुणात्पदम् ॥ ४७ ॥
ज्येच्या वर्गातून त्रिज्येचा वर्ग वजा करून जो फरक येतो, त्याचे वर्गमूळ घेऊन अर्ध केल्यास ‘शर’ मिळतो। शर व व्यास यांच्या योगातून, धनुर्ज्येच्या गुणधर्माने अपेक्षित ‘पद’ सिद्ध होते।
Verse 48
द्विघ्नं जीवाथ जीवार्द्धवर्गे शरहृते युते । व्यासोष्टतेभवेदेवं प्रोक्तं गणितकोविदैः ॥ ४८ ॥
प्रथम ‘जीवा’ द्विगुण करावी; मग ती जीवेच्या अर्धाच्या वर्गात जोडावी; आणि ‘शर’ने वजा केल्यावर जो शेष राहील तोही जोडावा। असे केल्यास फल ‘अठ्ठावीस’ येते—असे गणितकोविदांनी सांगितले आहे।
Verse 49
चापोननिघ्नः परिधिः प्रगङ्लः परिधेः कृते । तुर्यांशेन शरध्नेनाघेनिनाधं चतुर्गणम् ॥ ४९ ॥
व्यासास नियत गुणांकाने गुणिले असता परिघ (परिधी) सिद्ध होते. परिघ ठरविताना सांगितलेल्या नियमाने चतुर्थांशाची दुरुस्ती करून चतुर्गुण पद्धतीने गणना करावी.
Verse 50
व्यासध्नं प्रभजेद्विप्र ज्या काशं जायते स्फुटा । ज्यांघ्रीषुध्नोवृत्तवर्गोबग्धिघ्नव्यासाढ्यमौर्विहृत् ॥ ५० ॥
हे विप्र, व्यासाचे विभाजन केले असता ज्या (धनुष्यतंतु) स्पष्ट मिळते. ज्या, वृत्तसंबंधी मानांचे वर्ग व व्यास इत्यादींच्या प्रयोगाने ज्या-तंतुच्या नियमाने फल ठरवावे.
Verse 51
लब्धोनवृत्तवर्गाद्रिपदेर्धात्पतिते धनुः । स्थूलमध्यापृवन्नवेधो वृत्तांकाशेषभागिकः ॥ ५१ ॥
वृत्ताच्या शेषाच्या वर्गातून त्रिपद (घनमूळ) काढल्यास धनु (धनुष्य-मान) मिळते. स्थूल-मध्य असलेल्या वृत्तात ‘नव-वेध’ हा वृत्तांशाच्या उरलेल्या भागानुसार विभागून ठरविला जातो.
Verse 52
वृत्तांगांशकृतिर्वेधनिप्रीयनकरामितौ । वारिव्यासहतं दैर्ध्यंवेधांगुलहतं पुनः ॥ ५२ ॥
व्यासास नियतांकाने गुणिले असता वृत्तांग (परिघ) मिळते. व्यासाचे मान नखापर्यंतच्या अंगुल-विस्ताराने कळते; आणि पुन्हा दैर्ध्य वेध-अंगुलांनी गुणून काढतात.
Verse 53
खरवेंदुरामविहतं मानं द्रोणादिवारिणः । विस्तारायामवेधानांमंगुल्योन्यनाडिघ्नाः ॥ ५३ ॥
द्रोण इत्यादींपासून सुरू होणारे द्रव-मान नियत गणनेने निश्चित केले आहेत. तसेच विस्तार, आयाम व वेध (खोली) यांची मापे अंगुलापासून परस्पर उपविभागांनी नाडीपर्यंत ठरविली जातात.
Verse 54
रसांकाभ्राब्धिभिर्भक्ता धान्ये द्रोणादिकामितिः । उत्सेधव्यासदैर्ध्याणामंगुल्यान्यस्य नो द्विज ॥ ५४ ॥
हे द्विज! ‘रस, अंक, अभ्र, अब्धि’ या शब्दांनी दर्शविलेल्या संख्यांनी धान्याचे माप भागिले असता द्रोणादी इच्छित परिमाणे मिळतात; तसेच उंची, रुंदी व लांबी यांचे एकक ‘अंगुळ’ (बोटाची रुंदी) आहे।
Verse 55
मिथोघ्नाति भजेत्स्वाक्षेशैर्द्रोणादिमितिर्भवेत् । विस्ताराद्यं गुलान्येवं मिथोघ्नान्यपसांभवेत् ॥ ५५ ॥
‘मिथोघ्ना’ नावाचे माप आपल्या अंगुळांनी (अंगुळ-मानाने) भागिले असता द्रोणादी प्रमाणित मापे मिळतात. तसेच रुंदी इत्यादी रेषीय मापांतही अशाच प्रमाणानुसार विभागणीने ‘गुला’ वगैरे उपमापे निर्माण होतात।
Verse 56
वाणेभमार्गणैर्लब्धं द्रोणाद्यं मानमादिशेत् । दीपशंकुतलच्छिद्रघ्नः शंकुर्भैवंभवेन्मुने ॥ ५६ ॥
मापन-दंड व मापन-रेषा यांद्वारे जे प्रमाण मिळते त्यावरून द्रोणादी मापसमूह ठरवावा. हे मुने! शंकू (मापन-खूंटी/ग्नोमन) ‘भैव’ प्रकारचा असावा—दीप, शंकू, पृष्ठभाग व छिद्र इत्यादींमुळे होणारे दोष नष्ट करणारा।
Verse 57
नरोन दीपकशिखौच्यभक्तो ह्यथ भोद्वने । शंकौनृदीपाधश्छिद्रघ्नैर्दीपौच्च्यं नरान्विते ॥ ५७ ॥
जो पुरुष दीपशिखा उंच व स्थिर ठेवण्यास भक्त आहे, तो वनातही दीपाधाराखाली संरक्षणात्मक आवरण ठेवो. शंकू, दीपाधार व छिद्र इत्यादी दोष नष्ट करणाऱ्या उपायांनी लोकांमध्ये दीपाची उंची योग्य रीतीने सुरक्षित राहते।
Verse 58
विंशकुदीपौच्चगुणाच्छाया शंकूद्धृता भवेत् । दीपशंक्वंतरं चाथ च्छायाग्रविवरघ्नभा ॥ ५८ ॥
शंकूने मोजलेली छाया दीपाच्या उंचीच्या वीस पट मानावी. त्यानंतर छायेच्या टोकापर्यंतचा रिकामा अंतर दूर करणाऱ्या प्रकाश-गणनेनुसार दीप व शंकू यांतील अंतर ठरवावे।
Verse 59
मानांतरद्रुद्भूमिः स्यादथोभूनराहतिः । प्रभाप्ता जायते दीपशिखौच्च्यं स्यात्त्रिराशिकात् ॥ ५९ ॥
एक माप दुसऱ्या मापात रूपांतरित केल्याने त्यानुसार क्षेत्रफळ ठरते; तसेच संबंधित परिमाणही मिळते. मिळालेल्या प्रकाशावरून त्रैराशी-न्यायाने दीपशिखेची उंची कळते.
Verse 60
एतत्संक्षेपतः प्रोक्तं गणिते परिकर्मकम् । ग्रहमध्यादिकं वक्ष्ये गणिते नातिविस्तरान् ॥ ६० ॥
गणितातील परिकर्म (प्रारंभीची क्रिया) हे संक्षेपाने सांगितले. आता अधिक विस्तार न करता, गणितरीतीने ग्रहांचे मध्यस्थान इत्यादी मी सांगीन.
Verse 61
युगमानं स्मृतं विप्र खचतुष्करदार्णवाः । तद्दशांशास्तु चत्वारः कृताख्यं पादमुच्यते ॥ ६१ ॥
हे विप्र! युगमान ‘ख-चतुष्कर-दार्णव’ असे स्मृत आहे. त्याच्या दहा अंशांपैकी चार अंश ‘कृत’ (सत्य) युगाचा पाद म्हणतात.
Verse 62
त्रयस्रेता द्वापरः द्वौ कलिरेकः प्रकीर्तितः । मनुकृताब्दसहिता युगानामेकसप्ततिः ॥ ६२ ॥
तीन त्रेता-युग, दोन द्वापर-युग आणि एकच कलि-युग असे प्रकीर्तित आहे. मनूच्या निश्चित वर्षांसह युगांची संख्या एकाहत्तर सांगितली आहे.
Verse 63
विधेर्द्दिने स्युर्विप्रेंद्र मनवस्तु चतुर्दश । तावत्येव निशा तस्य विप्रेंद्र परिकीर्तिता ॥ ६३ ॥
हे विप्रेंद्र! विधात्या (ब्रह्मा)च्या एका दिवसात चौदा मनू सांगितले आहेत; आणि हे विप्रेंद्र, त्याची रात्रही तितक्याच कालाची परिकीर्तित आहे.
Verse 64
स्वयंभुवा शरगतानब्दान्संपिंड्य नारद । खचरानयनं कार्यमथवेष्टयुगादितः ॥ ६४ ॥
हे नारदा! स्वयंभू ब्रह्म्याने सांगितलेल्या विधीनुसार बाणांत प्रविष्ट झालेले शब्द संपीडित करून, मग युग्म-वेष्टनापासून आरंभ करून ‘आकाशगामी शक्तींचे’ प्रत्याहार/आनयन करण्याचे कर्म करावे।
Verse 65
युगे सूर्यज्ञशुक्राणां खचतुष्करदार्णवाः । पूजार्किगुरुशुक्राणां भगणापूर्वपापिनाम् ॥ ६५ ॥
प्रत्येक युगात सूर्य, यज्ञ व शुक्र यांबाबतच्या गणना, चार खगोलीय गती व ‘अर्णव-चक्र’ यांची परिगणना, तसेच शनि-गुरु-शुक्र यांची पूजा—ग्रहसमूहांच्या गणनेसह—पूर्वपापभाराने पीडितांसाठी विहित आहे।
Verse 66
इंदोरसाग्नित्रिषु सप्त भूधरमार्गणाः । दस्रत्र्याष्टरसांकाश्विलोचनानि कुजस्य तु ॥ ६६ ॥
चंद्रासाठी ‘असा–अग्नि–त्रि’ या पदसमूहाने सात संख्या दर्शविली आहे; आणि कुज (मंगळ) साठी ‘दस्र–त्रि–अष्ट–रस’ याने त्याच्या ‘लोचनां’ची (लक्षण/एककांची) संख्या सूचित केली आहे।
Verse 67
बुधशीघ्रस्य शून्यर्तुखाद्रित्र्यंकनगेंदवः । बृहस्पतेः खदस्राक्षिवेदस्रङ्हूयस्तथा ॥ ६७ ॥
बुधाच्या ‘शीघ्र’ मानाचे अंक ‘शून्य–ऋतु–ख–अद्रि–त्रि–अंक–नग–इन्दु’ या पदसमूहाने संकेतित आहेत; आणि बृहस्पतीचे अंक ‘ख–दस्र–अक्षि–वेद–स्रङ्–हूय’ याने तद्वत् दर्शविले आहेत।
Verse 68
शितशीघ्रस्य यष्णसत्रियमाश्विस्वभूधराः । शनेर्भुजगषट्पचरसवेदनिशाकराः ॥ ६८ ॥
शित (शुक्र) व शीघ्र (बुध) यांच्यासाठी ‘यष्ण, सत्रिय, आश्वि, स्व, भूधर’ हे गण सांगितले आहेत; आणि शनिसाठी ‘भुजग, षट्पचर, सवेद, निशाकर’ हे गण निर्दिष्ट आहेत।
Verse 69
चंद्रोञ्चस्याग्निशून्याक्षिवसुसर्पार्णवा युगे । वामं पातस्य च स्वग्नियमाश्विशिखिदस्रकाः ॥ ६९ ॥
युग-गणनेत क्रम असा सांगितला आहे— ‘चंद्र, उंच/उत्थान, अग्नी, शून्य, नेत्र, वसु, सर्प आणि अर्णव (समुद्र)’. तसेच ‘पात’ (अवरोह) क्रमाच्या डाव्या भागी— ‘स्व, अग्नी, यम, अश्विनीकुमार, शिखी आणि दसर’— असे म्हटले आहे.
Verse 70
उदयादुदयं भानोर्भूमैः साचेन वासराः । वसुव्द्यष्टाद्रिरूपांकसप्ताद्रितिथयो युगे ॥ ७० ॥
सूर्याच्या एका उदयापासून पुढील उदयापर्यंत पृथ्वीवरील जे प्रमाण, त्याला ‘वासर’ (दिवस) म्हणतात. आणि युगातील तिथींची संख्या शब्द-संख्या पद्धतीने— ‘वसु, द्वि, अष्ट, अद्रि, रूपांक, सप्त, अद्रि’— अशी मोजली जाते.
Verse 71
षड् वहित्रिहुताशांकतिथयश्चाधिमासकाः । तिथिक्षयायमार्थाक्षिद्व्यष्टव्योमशराश्विनः ॥ ७१ ॥
अधिमासाचे ज्ञान ‘षड्’ इत्यादी संख्या-चिन्हे व ‘वहित्री, हुताश, अंक, तिथी’ अशा संकेतांनी होते. तसेच तिथिक्षय व तिथी-आयाम हेही सांगितलेल्या संख्यात्मक निर्देशांनी ठरतात.
Verse 72
रवचतुष्का समुद्राष्टकुर्पचरविमासकाः । षट्त्र्यग्निवेदग्निपंचशुभ्रांशुमासकाः ॥ ७२ ॥
‘रव-चतुष्का’, ‘समुद्र-अष्ट’, ‘कुर्प-चर’ आणि ‘रवि-मासक’; तसेच ‘षट्-त्र्यग्नि’, ‘वेद-अग्नि’ आणि ‘पंच-शुभ्रांशु-मासक’— हे मासक (मानक परिमाण) यांचे नामभेद असून यज्ञ-दानादी गणनेत उपयोगी पडतात.
Verse 73
प्रागातेः सूर्यमंदस्य कल्पेसप्ताष्टवह्नयः । कौजस्य वेदस्वयमा बौधस्याष्टर्तुवह्नयः ॥ ७३ ॥
सूर्यमंदाच्या कल्पात प्रागाते (पूर्व-आगमन-विधान) प्रमाणे सात व आठ अग्नी विधिपूर्वक स्थापित आहेत. कौज-कल्पात वेद स्वतः प्रकट होतात. आणि बौध-कल्पात ऋतूंनुसार आठ ऋतु-अग्नी प्रवर्ततात.
Verse 74
रवरवरंध्राणि जैवस्य शौक्रस्यार्धगुणेषवः । गोग्नयः शनिमंदस्य पातानामथवा मतः ॥ ७४ ॥
गुरूचे पात-चिन्ह ‘रव, रवर आणि रंध्र’ असे सांगितले आहेत; शुक्रासाठी ‘अर्धगुण’ व ‘इषु (बाण)’; आणि मंदगती शनीसाठी ‘गाय’ व ‘अग्नी’—अशी या ‘पातां’ची परंपरागत मते मांडली आहेत।
Verse 75
मनुदस्रास्तु कौजस्य बौधस्याष्टाष्टसागराः । कृताद्रिचंद्राजैवस्य रवैकस्याग्निरवनंदकाः ॥ ७५ ॥
कौज (मंगळ) याचे पात-चिन्ह ‘मनुदस्र’ असे; बौध (बुध) याचे ‘अष्ट-अष्ट-सागर’ असे. कृताद्रि, चंद्राज व ऐवस्य यांसाठी आणि ‘रवैक’च्या ठिकाणी ‘अग्नी, रव व नंदक’ अशी नावे सांगितली आहेत।
Verse 76
शनिपातस्य भगणाः कल्पे यमरसर्तवः । वर्तमानयुगे पानावत्सराभगणाभिधाः ॥ ७६ ॥
कल्पात शनी-पाताशी संबंधित भगण ‘यम–रस–ऋतवः’ या नावांनी प्रसिद्ध आहेत; आणि वर्तमान युगात ते ‘पानावत्सर-भगण’ या संज्ञेने ओळखले जातात।
Verse 77
मासीकृतायुता मासैर्मधुशुक्लादिभिर्गतैः । पृथक्त्थासिधिमासग्रासूर्यमासविभाजिताः ॥ ७७ ॥
गणना मासरूप केली असता—मधु, शुक्ल इत्यादी महिन्यांच्या क्रमाने मोजून—ती पुढे वेगवेगळ्या प्रकारांत विभागली जाते: स्थासी (सावन) मास, धि (चांद्र) मास, ग्रास (संयोग) मास आणि सूर्य (सौर) मास।
Verse 78
अथाधिमासकैर्युक्ता दिनीकृत्य दिनान्विताः । द्विस्थास्तितिक्षयाभ्यस्ताश्चांद्रवासरभाजिताः ॥ ७८ ॥
नंतर अधिकमासांनी योग्य समायोजन करून ती गणना दिनरूप केली जाते व दिवसांत व्यक्त होते; ती दोन स्थितींमध्ये मांडली जाते, तिथी-वृद्धी व तिथी-क्षय यांच्या नियमांनी साधित होऊन, आणि चांद्र-वासर (चंद्र-दिनगणना) प्रमाणे विभागली जाते।
Verse 79
लथोनरात्रिरहितालंकार्यामर्द्धरात्रिकाः । सावनोद्यूगसारर्कादिर्दिनमासाब्दयास्ततः ॥ ७९ ॥
या पूर्वकाल-विभागांपासून रात्रि, अरात्रि, अलंकार्य (विशेष) रात्रि, अर्धरात्रि व अर्धरात्रिका अशा संज्ञा उत्पन्न होतात। त्यानंतर सावन-दिन, युग, संवत्सर-सार, सूर्यगती आणि दिन-मास-वर्ष यांची मापे मोजली जातात॥
Verse 80
सप्तिभिः क्षपितः शेषः मूर्याद्योवासरेश्वरः । मासाब्ददिनसंख्यासंद्वित्रिघ्नं रूपसंयुतम् ॥ ८० ॥
उरलेला भाग सातने भागल्यास सूर्य (रविवार) पासून सुरू होणारा वाराधिपती मिळतो। मग मास, वर्ष व दिन यांच्या संख्या घेऊन, योग्यतेनुसार द्विगुण किंवा त्रिगुण इत्यादी केल्याने अपेक्षित गणितीय मान सिद्ध होतो॥
Verse 81
सप्तोर्द्धनावशेषौ तौ विज्ञेयौ मासवर्षपौ । स्नेहस्य भगणाभ्यस्तो दिनराशिः कुवासरैः ॥ ८१ ॥
ते दोन शेष—सात व अर्धा उरून—मास व वर्ष असे जाणावेत। तसेच दिलेल्या राशीवर भगण (चक्र) लावून जी दिनराशी मिळते, ती प्राप्त वारांनुसार (वासरांनुसार) व्यक्त करावी॥
Verse 82
विभाजितो मध्यगत्या भगणादिर्ग्रहो भवेत् । एवं ह्यशीघ्रमंदाञ्चये प्रोक्ताः पूर्वपापिनः ॥ ८२ ॥
मध्यगतीने भाग केल्यास तो मान भगण-चक्रातील आदिग्रह (सूर्य इ.) ठरतो। अशिघ्र व मंद गतींच्या संशोधन-संचयासाठी असे पूर्वोक्त क्रम सांगितले आहेत॥
Verse 83
विलोमगतयः पातास्तद्वञ्चक्राष्विशोधिताः । योजनानि शतान्यष्टौ भूकर्णौ द्विगुणाः स्मृतः ॥ ८३ ॥
पाताळांची गती विलोम सांगितली आहे, आणि तेथे वंचक चक्रे अशोधित (भ्रमकारक) राहतात। ‘भू-कर्ण’चे परिमाण आठशे योजन असे स्मरणात आहे, आणि पुढील परिमाण त्याचे द्विगुण सांगितले आहे॥
Verse 84
तद्वर्गतो दशगुणात्पद भूपरिधिर्भवेत् । लंबज्याघ्नस्वजीवाप्तः स्फुटो भूपरिधिः स्वकः ॥ ८४ ॥
त्या मानाच्या वर्गाचा दहापट घेतल्यास पायरी-पायरीने पृथ्वीची परिघमिती कळते. परंतु खरा परिघ लम्ब-ज्या ने गुणून आणि स्वजीव (ज्या) ने भाग दिल्यास स्फुट मिळतो॥
Verse 85
तेन देशांतराभ्यस्ता ग्रहभुक्तिर्विभाजिता । कलादितत्फलं प्रार्च्याः ग्रहेभ्यः परिशोधयेत् ॥ ८५ ॥
या पद्धतीने देशांतर-गमनामुळे अनुभवास येणारी ग्रह-भुक्ती विभागली जाते. आणि कला इत्यादीपासून सुरू होणारे ते फल, ग्रहांची विधिपूर्वक पूजा करून परिशुद्ध करावे॥
Verse 86
रेखाप्रतीचिसंस्थाने प्रक्षिपेत्स्युः स्वदेशतः । राक्षसातपदेवौकः शैलयोर्मध्यसूत्रगाः ॥ ८६ ॥
स्वदेशापासून पश्चिम रेषेच्या मांडणीत त्यांचे प्रक्षेपण करावे. राक्षस, आतप आणि देव यांची वस्ती—दोन पर्वतांच्या मधल्या मध्यसूत्रावर ठेवावी॥
Verse 87
अवंतिकारोहतिकं तथा सन्निहितं सरः । वारप्रवृत्तिवाग्देशे क्षयार्द्धेभ्यधिको भवेत् ॥ ८७ ॥
अवंतिका-रोहतिक तीर्थ आणि जवळचे पवित्र सरोवर—‘वार-प्रवृत्ति-वाग्देश’ या स्थानी—क्षयपक्षातील प्रायश्चित्तांपेक्षा अधिक पुण्यदायक मानले जाते॥
Verse 88
तद्देशांतरनाडीभिः पश्चादूने विनिर्दिशेत् । इष्टनाडीगुणा भुक्तिः षष्ट्या भक्ता कलादिकम् ॥ ८८ ॥
देशांतर-भेदाच्या नाड्यांनुसार पुढील वेळ तितका कमी करून सांगावा. इष्ट नाडी-गुणकाने गुणिल्यास ‘भुक्ती’ मिळते; आणि साठाने भाग दिल्यास कला इत्यादी सूक्ष्म मान मिळतात॥
Verse 89
गते शोद्ध्यं तथा योज्यं गम्ये तात्कालिको ग्रहः । भचक्रलिप्ताशीत्यंशः परमं दक्षिणोत्तरम् ॥ ८९ ॥
जे गत झाले त्यात वजाबाकी करावी, आणि जे गाठायचे त्यात बेरीज करावी. जे ठरवायचे त्यासाठी त्या क्षणाचे ग्रहस्थान घ्यावे. भचक्र अंश-लिप्तांत मोजले जाते; ऐंशी अंश ही परम दक्षिण-उत्तर मर्यादा मानली आहे।
Verse 90
विक्षिप्यते स्वपातेन स्वक्रांत्यंतादनुष्णगुः । तत्र वासं द्विगुणितजीवस्रिगुणितं कुजः ॥ ९० ॥
स्वपातामुळे स्वक्रांतीच्या अंतापासून अनुṣ्णगुचा विक्षेप होतो. त्या प्राप्त स्थानी, प्रथम जीव (बृहस्पती) याचे अंतर द्विगुण मानून, त्याचा त्रिगुण घेऊन कुज (मंगळ) स्थापावा।
Verse 91
बुधशुक्रार्कजाः पातैर्विक्षिप्यंते चतुर्गुणम् । राशिलिप्ताष्टमो भागः प्रथमं ज्यार्द्धमुच्यते ॥ ९१ ॥
बुध, शुक्र आणि शनी यांचे पातांद्वारे विक्षेप करून ते चतुर्गुण करावे. राशि अंश-लिप्तांत व्यक्त करून तिचा आठवा भाग ‘प्रथम ज्यार्ध’ असे म्हणतात।
Verse 92
ततो द्विभक्तलब्धोनमिश्रितं तद्द्वितीयकम् । आद्येनैव क्रमात्पिंडान्भक्ताल्लब्धोनितैर्युतान् ॥ ९२ ॥
नंतर दोन भाग केल्यावर जे शेष उरते, ते लब्धातून वजा करून जे राहते ते मिसळून दुसरा भाग करावा. त्याचप्रमाणे आद्य मानाने क्रमाने पिंड मांडावेत—प्रत्येक भागाकारानंतर मिळालेल्या शेषासह संयुक्त करून।
Verse 93
खंडकाः स्युश्चतुर्विशा ज्यार्द्धपिंडाः क्रमादमी । परमा पक्रमज्या तु सप्तरंध्रगुणेंदवः ॥ ९३ ॥
हे क्रमाने ज्यार्ध-पिंड असून ‘खंडक’ नावाने चोवीस आहेत. परम पक्रमज्या ही ‘सप्तरंध्र-गुणित इंदु’ या मानाने मोजली जाते।
Verse 94
तद्गुमज्या त्रिजिवाप्ता तञ्चापं क्रांतिरुच्यते । ग्रहं संशोध्य मंदोञ्चत्तथा शीघ्नाद्विशोध्य च ॥ ९४ ॥
त्रिज्या (त्रिजिवा) यांसह मिळालेल्या ‘गुमज्या’पासून जो चाप (धनु) मिळतो, त्यास ग्रहाची ‘क्रांती’ म्हणतात. नंतर ग्रहस्थिती शुद्ध करून मंदोच्चाचा संस्कार तसेच शीघ्राचा संस्कारही करावा।
Verse 95
शेषं कंदपदंतस्माद्भुजज्या कोटिरेव च । गताद्भुजज्याविषमे गम्यात्कोटिः पदे भवेत् ॥ ९५ ॥
मग त्या शेषातून ‘कंदपद’ वजा केल्यावर भुजज्या (ज्या) आणि कोटी (कोज्या) मिळतात. गत भुजज्या विषम असल्यास, त्याच पदावर कोटी ठरवावी।
Verse 96
समेति गम्याद्वाहुदज्या कोटिज्यानुगता भवेत् । लिप्तास्तत्त्वयमैर्भक्ता लब्धज्यापिंडकं गतम् ॥ ९६ ॥
जेव्हा (गणित) ‘गम्या’ नीट प्राप्त होते, तेव्हा भुजज्या कोटिज्येशी सुसंगत होते. तत्त्व-यमांनी भाग देऊन लिप्तांत व्यक्त केल्यावर मिळणारा ज्येचा पिंड (समष्टि) ‘गत’ म्हणून धरला जातो।
Verse 97
गतगम्यांतराभ्यस्तं विभजेत्तत्त्वलोचनैः । तदवाप्तफलं योज्यं ज्यापिंडे गतसंज्ञके ॥ ९७ ॥
‘गत’ आणि ‘गम्य’ यांतील अंतर वारंवार अभ्यासून, तत्त्व स्पष्ट पाहणाऱ्यांनी त्याचे विभाजन करावे. त्यातून मिळणारे फल ‘गत’ नावाच्या ज्या-पिंडात जोडावे।
Verse 98
स्यात्क्रमज्याविधिश्चैवमुत्क्रमज्यागता भवेत् । लिप्तास्तत्त्वयमैर्भक्ता लब्धज्या पिंडकं गतम् ॥ ९८ ॥
अशा रीतीने क्रमज्येची विधी होते; याच पद्धतीने उत्क्रमज्याही साध्य होते. लिप्तांना तत्त्व-यमांनी भाग दिल्यावर जी ज्या मिळते, ती पिंडकात—म्हणजे चालू समष्टित—जोडावी।
Verse 99
गतगम्यांतराभ्यस्तं विभजेत्तत्त्वलोचनैः । तदवाप्तफलं योज्यं ज्यापिंडे गतसंज्ञके ॥ ९९ ॥
तत्त्वदृष्टीने जे गेलेले, जे गाठायचे आणि मधले अभ्यासित—हे वेगळे करावे. मग जे फल प्राप्त होईल ते ‘गत’ संज्ञक ज्यापिंडात (दोऱ्याचा गोळा) यथायोग्य लावावे.
Verse 100
स्यात्क्रमज्याविधिश्चैवमुक्रमज्यास्वपिस्मृतः । ज्यां प्रोह्य शेषं तत्त्वताश्वि हंतं तद्विवरोद्धृम् ॥ १०० ॥
अशी क्रम-ज्येची विधी सांगितली; उलट क्रम-ज्येची पद्धतही स्मृत आहे. ज्या वजा करून उरलेले तत्त्वतः अचूक घेऊन, ते शीघ्र प्रहार करून, मग त्याचा विवर (अंतर) काढावा.
Verse 101
संख्यातत्त्वाश्विसंवर्ग्यसंयोज्यं धनुरुच्यते । रवेर्मंदपरिध्यंशा मनवः शीतगोरदाः ॥ १०१ ॥
मोजलेली तत्त्वे एकत्र करून जोडली असता त्या समुच्चयाला ‘धनु’ असे म्हणतात. मनु हे सूर्याच्या मंद परिभ्रमणाचे अंश असून ते शीतलता व गो-समृद्धी (पालन-समृद्धी) देणारे म्हणतात.
Verse 102
युग्मांते विषमांते तुनखलिप्तोनितास्तयोः । युग्मांतेर्थाद्रयः खाग्निसुराः सूर्यानवार्णवाः ॥ १०२ ॥
समाच्या शेवटी आणि विषमाच्या शेवटी अनुक्रमे नखचिन्ह, लेपन (उटणे) आणि रक्त—ही लक्षणे सांगितली आहेत. पुन्हा समाच्या शेवटी धन, पर्वत, आकाश, अग्नी, देव, सूर्य आणि समुद्र—हे संकेत मानले आहेत.
Verse 103
ओजेद्व्यगा च सुयमारदारुद्रागजाब्धयः । कुजादीनामतः शौघ्न्यायुग्मांतेर्थाग्निदस्रकाः ॥ १०३ ॥
तांत्रिक संज्ञा अशा—ओजेद्व्यगा, सुयमा, आर्दा, रुद्रा, गजा आणि अब्धयः. तसेच कुज (मंगळ) इत्यादी ग्रहांसाठी—शौघ्न्या, अयुग्मा, आणि शेवटी ऋथा, अग्नी व दसरक—असे कथन आहे.
Verse 104
गुणाग्निचंद्राः खनगाद्विरसाक्षीणि गोऽग्रयः । ओजांते द्वित्रियमताद्विविश्वेयमपर्वताः ॥ १०४ ॥
हे ‘गुण’, ‘अग्नि’ व ‘चंद्र’ नामाचे गण; तसेच ‘खन’ व ‘गाद’ हे गण; ‘विरसाक्षीण’ आणि अग्र्य ‘गो’ गणही. शेवटी ‘दोन’ व ‘तीन’ असे मोजले जाणारे, तसेच ‘विश्व’ गण—हे सर्व ‘अपरवत’ (पर्वतरहित) असे सांगितले आहेत.
Verse 105
खर्तुदस्नाविपद्वेदाः शीघ्नकर्मणि कीर्तिताः । ओजयुग्मांतरगुणाभुजज्यात्रिज्ययोद्धृताः ॥ १०५ ॥
खर्तु, दस्ना व विपद इत्यादी वैदिक संज्ञा शीघ्र-गणनेच्या नियमांत सांगितल्या आहेत. ‘ओज’ (विषम पदे) यांच्या युग्मातील मधले गुण घेऊन, तसेच भुज-ज्या व त्रि-ज्या (ज्या व त्रि-ज्या) या प्रमाणांचा उपयोग करून त्या सिद्ध होतात.
Verse 106
युग्मवृत्तेधनर्णश्यादोजादूनेऽधिके स्फुटम् । तद्गुणे भुजकोटिज्येभगणांशविभाजिते ॥ १०६ ॥
युग्म-वृत्तात धन-ऋण असा विचार करावा; ‘ओज’ भाग कमी असेल तर वाढवावा आणि जास्त असेल तर कमी करावा—असे केल्याने स्फुट (शुद्ध) मान मिळतो. त्या मानाने गुणून, आणि भगण-अंशाच्या योग्य भागाने भाग दिल्यावर भुज-ज्या व कोटि-ज्या प्राप्त होतात.
Verse 107
तद्भुजज्याफलधनुर्मांदं लिप्तादिकं फलम् । शैऽयकोटिफलं केंद्रे मकरादौ धनं स्मृतम् ॥ १०७ ॥
त्यातून भुज-ज्येचे फल व धनु-मान मिळते; फल लिप्ता (मिनिट) इत्यादींमध्ये व्यक्त करतात. ‘शैऽय-कोटि-फल’ केंद्रस्थानी ठेवले असता, मकरापासून पुढे ते ‘धन’ (धनात्मक) असे मानले आहे.
Verse 108
संशोध्यं तु त्रिजीवायां कर्कादौ कोटिजं फलम् । तद्बाहुफलवर्गैक्यान्मूलकर्णश्चलाभिधः ॥ १०८ ॥
परंतु त्रि-जीवा पद्धतीत कर्क इत्यादीपासून कोटि-जन्य फलाचे संशोधन करावे. त्या बाहु व फल यांच्या वर्गांची बेरीज केल्यावर ‘मूल-कर्ण’—जो ‘चला’ (चल कर्ण) म्हणून ओळखला जातो—मिळतो.
Verse 109
त्रिज्याभ्यस्तं भुजफलं मकरादौ धनं स्मृतम् । संशोध्यं तु त्रिजीवायां कर्कादौ कोटिजं फलम् ॥ १०९ ॥
चाप मकरापासून सुरू झाला असता त्रिज्येने गुणिलेले भुजाफळ ‘धन’ (versed-sine) असे स्मरले जाते. परंतु त्रिजीवेनुसार आवश्यक शोधन करून कर्कापासून पुढे तेच ‘कोटि’ (cosine) फल मानले जाते॥
Verse 110
तद्बाहुफलवर्गैक्यान्मूलं कर्णश्चलाभिधः । त्रिज्याभघ्यस्तं भुजफलं पलकर्णविभाजितम् ॥ ११० ॥
त्या दोन्ही बाहुफळांच्या वर्गांची बेरीज घेऊन तिचे वर्गमूळ जे, ते ‘कर्ण’ होय; त्यास ‘चला’ असेही म्हणतात. अपेक्षित भुजाफळ त्रिज्येने गुणून नंतर (येथे) ‘पल-कर्ण’ म्हणविलेल्या कर्णाने भाग दिल्यास मिळते॥
Verse 111
लब्धस्य चापं लिप्तादि फलं शैध्र्यमिदं स्मृतम् । एतदादौ कुजादीनां चतुर्थे चैव कर्मणि ॥ १११ ॥
ज्याला (आवश्यक) लब्धी मिळाली आहे, त्याच्यासाठी ‘चाप’ व ‘लिप्त’ इत्यादी अवस्थांमुळे जे फल येते, तेच ‘शैध्र्य’ (शिथिलता/क्षीणता) असे स्मरले जाते. हे कुज (मंगळ) इत्यादींच्या आरंभी तसेच चौथ्या प्रकारच्या कर्मातही सांगितले आहे॥
Verse 112
मांद्यं कर्मैकमर्केंद्वोर्भौद्वोर्भौमादीनामाथोच्यते । शैध्र्यं माद्यं पुनर्मांद्यं शैघ्र्यं चत्वार्यनुक्रमात् ॥ ११२ ॥
आता सूर्य-चंद्र तसेच बुध-शुक्र, मंगळ इत्यादींसाठी ‘मांद्य’ नावाचे एक कर्म (प्रक्रिया) सांगितले जाते. क्रमाने चार अवस्था—शैध्र्य, माद्य, पुन्हा मांद्य आणि शैघ्र्य॥
Verse 113
अजादिकेंद्रे सर्वेषां मांद्ये शैघ्र्ये च कर्मणि । धनं ग्रहाणां लिप्तादि तुलादावृणमेव तत् ॥ ११३ ॥
सर्व ग्रह मेषादी केंद्रांत असतील, तेव्हा कर्मात त्यांचे फल मांद्य किंवा शैघ्र्य रूपाने प्रकट होते. आणि धनाच्या बाबतीत—तुळापासून पुढे ग्रहांची ‘लिप्त’ इत्यादी मापे धन नव्हे, तर केवळ ऋणच दर्शवितात॥
Verse 114
अर्कबाहुफलाभ्यस्ता ग्रहभुक्तिविभाजिताः । भचक्रकलिकाभिस्तु लिप्ताः कार्या ग्रहेऽर्कवत् ॥ ११४ ॥
अर्क (मदार) फळापासून सिद्ध करून, प्रत्येक ग्रहाच्या भुक्तीनुसार विभागावे. भचक्राच्या लहान कलिकांनी लेप करून, प्रत्येक ग्रही सूर्याप्रमाणेच उपयोग करावा.
Verse 115
ग्रहभक्तः फलं कार्यं ग्रहवन्मंदकर्मणि । कर्कादौ तद्धनं तत्र मकरादावृणं स्मृतम् ॥ ११५ ॥
ग्रहदेवतांचा भक्त, विशेषतः कर्म मंद/दुर्बल असता, फळ ग्रहाप्रमाणेच ठरवावे. कर्कपासून पुढे धनसूचक, आणि मकरपासून पुढे ऋणसूचक असे स्मरण आहे.
Verse 116
दोर्ज्योत्तरगुणाभुक्तिस्तत्त्वनेत्रोद्धृता पुनः । स्वमंदपरिधिक्षुण्णा भगणांशोद्धृताःकलाः ॥ ११६ ॥
दोर्ज्येवर उच्च गुण लावून जी भुक्ती मिळते, ती पुन्हा ‘तत्त्व-नेत्र’ पद्धतीने काढावी. नंतर स्व-मंद-संशोधन व परिधीने समायोजून, भगण-अंशातून कला (मिनिटे) प्राप्त कराव्यात.
Verse 117
मंदस्फुटकृता भुक्तिः शीघ्नोच्चभुक्तितः । तच्छेषं विवरेणाथ हन्यात्रिज्यांककर्णयोः ॥ ११७ ॥
मंद-स्फुटाने झालेली भुक्ती, शीघ्र-उच्च भुक्तीतून घेतली जाते. मग उरलेला फरक ‘विवर’ मानून त्रिज्या, अंक व कर्ण यांच्या मानांत समायोजन करावे.
Verse 118
चक्रकर्णहृतं भुक्तौ कर्णे त्रिज्याधिके धनम् । ऋणमूनेऽधिके प्रोह्य शेषं वक्रगतिर्भवेत् ॥ ११८ ॥
भुक्तीत चक्र-कर्णाने भाग द्यावा. कर्ण त्रिज्येपेक्षा अधिक असेल तर धन (धनात्मक), कमी असेल तर ऋण. अधिक-न्यूनानुसार वजा-जोड करून जो शेष उरेल तोच वक्रगतीचा निर्देश होय.
Verse 119
कृतर्तुचंद्रैर्वेदेंद्रैः शून्यत्र्येकैर्गुणाष्टभिः । शररुद्रैश्चतुर्यांशुकेंद्रांशेर्भूसुतादयः ॥ ११९ ॥
ऋतु‑चंद्र इत्यादी संकेतशब्द—वेदेंद्र, शून्य‑तीन‑एक, आठ गुण, बाण व रुद्र, आणि चार किरणे—यांनी संख्या दर्शवितात; त्यावरून भूसुत (मंगळ) इत्यादी ग्रह, त्यांचे अंश, राशी व विभाग सूचित होतात।
Verse 120
वक्रिणश्चक्रशुद्धैस्तैरंशैरुजुतिवक्रताम् । क्रमज्या विषुवद्भाघ्नी क्षितिज्या द्वादशोद्धृता ॥ १२० ॥
त्या शुद्ध केलेल्या कक्षांशांनी वक्रगामी ग्रहाची सरळ गतीपासून वक्रीपणाची मात्रा ठरवितात। क्रमज्येला विषुव‑गुणकाने गुणून, बारा ने भाग दिल्यास क्षितिज्या मिळते।
Verse 121
त्रिज्यागुणा दिनव्यासभक्ता चापं च शत्रवः । तत्कार्मुकमुदक्रांतौ धनहीनो पृथक्क्षते ॥ १२१ ॥
त्रिज्येने गुणिले व दिन‑व्यासाने भागिलेले मान घेऊन ‘चाप’ विचारावे, तसेच शत्रूंचाही विचार करावा। तो ‘कार्मुक’ उदयास आला की धनहीनास विशेष हानी होते।
Verse 122
स्वाहोरात्रचतुर्भागेदिनरात्रिदले स्मृते । याम्यक्रांतौ विपर्यस्ते द्विगुणैते दिनक्षये ॥ १२२ ॥
अहोरात्राचे चार भाग करताना दिवस‑रात्रि अर्ध‑अर्ध असे समजावे. पण दक्षिणायन (याम्य‑क्रांती) असता हे उलटे होते; आणि दिवस क्षीण होताना हे द्विगुण मानले जाते।
Verse 123
भभोगोऽष्टशतीर्लिप्ताः स्वाशिवशैलोस्तथात्तिथेः । ग्रहलिप्ता भगाभोगाभानि भुक्त्यादिनादिकम् ॥ १२३ ॥
‘भभोग’ हे आठशे परिमाणाचे सांगितले आहे आणि ‘लिप्ता’ (मिनिट) ही संज्ञाही दिली आहे. तसेच स्वाशिव, शैल इत्यादी व तिथी‑संबंधी माने; ‘ग्रह‑लिप्ता’ आणि भग, भोग, भानि, भुक्ति इत्यादी विभागही वर्णिले आहेत।
Verse 124
रवींदुयोगलिप्तास्तु योगाभभोगभाजिताः । गतगम्याश्च षष्टिघ्ना भुक्तियोगाप्तनाडिकाः ॥ १२४ ॥
सूर्य-चंद्रयोगाने नाडिकांची गणना सांगितली आहे. योग, नक्षत्र व भोग यांनुसार तिचे विभाग होतात. गेलेला व उरलेला भाग जाणून त्यास साठने गुणिले असता भुक्ति-योग गणनेने पूर्ण मान प्राप्त होतो.
Verse 125
अर्कोनचंद्रलिप्तास्तु तिथयो भोगभाजिताः । गतगम्याश्च षष्टिघ्ना नाऽतोभुक्ततरोद्धृताः ॥ १२५ ॥
सूर्य व चंद्र यांच्या लिप्तांवरून तिथींची गणना होते. भोग (चाललेल्या अंश) ने भाग दिल्यास तिथीचे अंश ठरतात. गेलेला व उरलेला भाग साठने गुणिला असता कला-मान मिळते, आणि भुक्त-अभुक्त प्रमाणे त्याचा निष्कर्ष काढतात.
Verse 126
तिथयः शुक्लप्रतिपदो द्विघ्नाः सैका न गाहताः । शेषं बवो बालवश्च कौलवस्तैतिलो गरः ॥ १२६ ॥
शुक्ल पक्षातील प्रतिपदेपासून तिथी ‘द्विघ्न’ म्हणून सांगितल्या आहेत; परंतु एक तिथी अशी आहे की तिला द्विघ्न मानून ग्रहण करू नये. उरलेल्या ठिकाणी करण—बव, बालव, कौलव, तैतिल आणि गर—असे आहेत.
Verse 127
वणिजोभ्रे भवेद्विष्टिः कृष्णभूतापरार्द्धतः । शकुनिर्नागाश्च चतुष्पद किंस्तुघ्नमेव च ॥ १२७ ॥
‘वणिज’ भागात ‘विष्टि’ करण उदयास आला, विशेषतः कृष्ण-भूतयुक्त उत्तरार्धात, तर तो अशुभ संकेत देतो. अपशकुन पक्षी, नाग व चतुष्पद यांची भीती दर्शवून, त्यास कार्यघ्न (कार्यनाशक) म्हटले आहे.
Verse 128
शिलातलेवसंशुद्धे वज्रलेपेतिवासमे । तत्र शकांगुलैरिष्टैः सममंडलमालिखेत् ॥ १२८ ॥
स्वच्छ शिळातळावर वज्रलेप (कठोर लेप) लावून, शास्त्रविहित बोटांच्या मापाने तेथे सम व सुडौल मंडल (वर्तुळ) रेखाटावे.
Verse 129
तन्मध्ये स्थापयेच्छंकुं कल्पना द्द्वादशांगुलम् । तच्छायाग्रं स्पृशेद्यत्र दत्तं पूर्वापराह्णयोः ॥ १२९ ॥
त्या चिन्हित जागेच्या मध्यभागी प्रथेनुसार बारा अंगुळांचा शंकू (उभा खिळा) स्थापावा. पूर्वाह्न व अपराह्न वेळी जिथे त्याच्या सावलीचा टोक स्पर्श करील, तिथे बिंदू द्यावा.
Verse 130
तत्र बिंदुं विधायोभौ वृत्ते पूर्वापराभिधौ । तन्मध्ये तिमिना रेखा कर्तव्या दक्षिणोत्तत ॥ १३० ॥
तेथे ‘पूर्व’ व ‘पश्चिम’ असे म्हणविलेल्या दोन्ही वर्तुळांत प्रत्येकी एक बिंदू ठेवून, त्यांच्या मध्यभागी तिमिना (मोजमापाची दोरी) ने दक्षिणेकडून उत्तरेकडे जाणारी रेषा काढावी.
Verse 131
याम्योत्तरदिशोर्मध्ये तिमिना पूर्वपश्चिमा । दिग्मध्यमत्स्यैः संसाध्या विदिशस्तद्वदेव हि ॥ १३१ ॥
दक्षिण व उत्तर दिशांच्या मध्ये तिमिना द्वारे पूर्व–पश्चिम दिशा निश्चित होते. तसेच दिशांच्या मध्यभागी असलेल्या ‘मत्स्य’ (चिन्हां) ने विदिशाही त्याच प्रकारे ठरतात.
Verse 132
चतुरस्तं बहिः कुर्यात्सूत्रैर्मध्याद्विनिःसृतैः । भुजसूत्रांगुलैस्तत्र दत्तैरिष्टप्रभा मता ॥ १३२ ॥
मध्यातून बाहेर गेलेल्या सूत्रांनी बाहेरच्या बाजूस चौरस तयार करावा. तेथे भुजांचे सूत्र अंगुळ-मापाने अचूक बसविले असता, अपेक्षित प्रभा (योग्य प्रमाण/रूप) प्राप्त झाली असे मानतात.
Verse 133
प्रांक्पश्चिमाश्रिता रेखा प्रोच्यते सममंडलम् । भमंडलं च विषुवन्मंडलं परिकीर्तितम् ॥ १३३ ॥
पूर्व–पश्चिम दिशेला आधारलेली रेषा ‘सममंडल’ म्हणून सांगितली आहे. तीच ‘भमंडल’ आणि ‘विषुवन्मंडल’ या नावांनीही प्रसिद्ध आहे.
Verse 134
रेखा प्राच्यपरा साध्या विषुवद्भाग्रया तथा । इष्टच्छायाविषुवतोर्मध्येह्यग्राभिधीयते ॥ १३४ ॥
पूर्वाभिमुख रेषा काढावी आणि तसेच विषुवत् (पूर्व–पश्चिम) रेषाही। इष्ट छाया-चिन्ह व विषुव-चिन्ह यांच्या मधला मध्यबिंदू ‘अग्रा’ असे म्हणतात।
Verse 135
शंकुच्छायाकृतियुतेर्मूलं कंर्णोऽय वर्गतः । प्रोह्य शंकुकृते मूलं छाया शेकुविपर्ययात् ॥ १३५ ॥
शंकू व त्याच्या छायेमुळे बनलेल्या समकोणी आकृतीत वर्गयोगाने कर्ण मिळतो. आणि कर्ण माहीत असल्यास शंकूचा वर्ग वजा करून—उलट पद्धतीने—छाया काढतात।
Verse 136
त्रिंशत्कृत्योयुगे भानां चक्रं प्राक्परिलंबते । तद्गुणाद्भदिनैर्भक्त्या द्युगणाद्यदवाप्यते ॥ १३६ ॥
एका युगात भानांचे चक्र तीस वेळा पूर्ववत् परिभ्रमण करते. त्याच्या गुणधर्मामुळे दिनसमूहांची गणना करून, भक्तिभावाने सावधपणे, दिवसांची संख्या प्राप्त होते।
Verse 137
तद्दोस्रिव्नादशाध्नांशा विज्ञेया अयतानिधाः । तत्संस्वकृताद्धहात्कांतिच्छायावरदलादिकम् ॥ १३७ ॥
त्यातून बारा विभाग व त्यांचे उपविभाग योग्य निधीप्रमाणे जाणण्यासारखे आहेत. त्यांच्या सुयोग्य उपयोगातून कांति, छाया, श्रेष्ठता, बल इत्यादी परिणाम उत्पन्न होतात।
Verse 138
शंकुच्छायाहते त्रिज्ये विषुवत्कर्कभाजिते । लंबाक्षज्ये तयोस्छाये लंबाक्षौ दक्षिमौ सदा ॥ १३८ ॥
त्रिज्येला शंकू-छायेशी गुणून, विषुवत् व कर्क यांच्या मानाने भाग दिल्यावर जे मिळते ते लंबाक्ष-ज्या होय. त्या दोन छायांवरून दोन्ही लंबाक्ष नेहमी दक्षिण मानावेत।
Verse 139
साक्षार्कापक्रमयुतिर्द्दिक्साम्येंतरमन्यथा । शेषह्यानांशाः सूर्यस्य तद्वाहुज्याथ कोटिजाः ॥ १३९ ॥
सूर्याचा अपक्रम दिक्साम्य (विषुव-दिशा) याच्याशी थेट संयुक्त झाला तर फल मिळते; अन्यथा वेगळ्या रीतीने गणना करावी. उरलेले भाग हे सूर्याचे सूक्ष्म अणांश होत; त्यावरून बहुज्या व कोटिज्या ठरवितात.
Verse 140
शंकुमानांगुलाभ्यस्ते भुजत्रिज्ये यथांक्रमम् । कोटीज्ययाविभज्याप्ते छायाकर्माबहिर्द्दले ॥ १४० ॥
शंकूचे मान अँगुलांत घेऊन भुजा व त्रिज्या यांना अनुक्रमे त्याने गुणावे; नंतर ते गुणनफल कोटिज्येने भागावे. जो मान मिळेल तो छाया-गणनेच्या बाह्य पायरीत उपयोगी करावा.
Verse 141
स्वाक्षार्कनतभागानां दिक्साम्येऽतरमन्यथा । दिग्भेदोपक्रमः शेषस्तस्य ज्या त्रिज्यया हता ॥ १४१ ॥
स्वाक्ष व सूर्य-नतीच्या भागांत दिक्साम्य असल्यास ‘अतर’ पद्धत घ्यावी; अन्यथा दिशाभेदापासून उपक्रम करून शेष साधावा. त्या शेषाची ज्या त्रिज्येने गुणिली असता अपेक्षित मान मिळतो.
Verse 142
परमोपक्रमज्याप्त चापमेपादिगो रविः । कर्कादौ प्रोह्यचक्रार्द्धात्तुलादौ भार्द्धसंयुतात्त ॥ १४२ ॥
परम उपक्रम-ज्येने मिळालेल्या चापाने रवीचा एक पाद (चतुर्थांश) गमन मोजतात. कर्कादि राशींमध्ये अर्धचक्रातून वजा करावे; आणि तुलापासून पुढे अर्धचक्र जोडून फल घ्यावे.
Verse 143
मृगादौ प्रोह्यचक्रात्तु मध्याह्नेऽर्कः स्फुटो भवेत् । तन्मंदमसकृद्धामंफलं मध्यो दिवाकरः ॥ १४३ ॥
मृगादिपासून चक्रात पुढे गेल्यावर मध्याह्नी अर्क (सूर्य) स्फुट दिसतो. तेव्हा त्याचे फल मन्द, त्याची धाम (तेज) अती नाही; दिवाकर मध्यस्थ असता असा निष्कर्ष आहे.
Verse 144
ग्रहोदयाः प्राणहताः खखाष्टैकोद्धता गतिः । चक्रासवो लब्धयुती स्व्रहोरात्रासवः स्मृताः ॥ १४४ ॥
ग्रहांचे उदय ‘प्राणहता’ म्हणून ओळखले जातात; आणि गणिताने ठरविलेली गती ‘खखाष्टैकोद्धता-गती’ अशी स्मृत आहे. लब्धी (प्राप्त फल) सहित परिभ्रमण-चक्रांना ‘चक्रासव’ म्हणतात; तसेच दिन-रात्र मान ‘अहोरात्रासव’ म्हणून स्मरणात ठेवतात.
Verse 145
त्रिभद्युकर्णार्द्धगुणा स्वाहोरात्रार्द्धभाजिताः । क्रमादेकद्वित्रिभघाज्या तच्चापानि पृथक् पृथक् ॥ १४५ ॥
हे मान तीन भाग करून, ‘कर्णार्ध’ गुणकाने गुणिले जातात आणि मग आपल्या अहोरात्राच्या अर्धाने भागिले जातात. त्यातून क्रमाने एक-, दोन- व तीन-भाग ‘घ’ मान सिद्ध होतात; आणि त्यांचे अनुरूप चाप/अंश वेगवेगळे, स्वतंत्र ठेवावेत.
Verse 146
स्वाधोधः प्रविशोध्याथ मेषाल्लंकोदयासवः । स्वागाष्टयोर्थगोगैकाः शरत्र्येकं हिमांशवः ॥ १४६ ॥
दक्षिण पथात (दक्षिणायनात) प्रवेश केल्यावर, मेषातील सूर्यउदयापासून लंका-उदयाचे मान मोजले जातात. त्यात दक्षिणायनाशी संबंधित आठ महिने; एक शरदृतूचा; आणि एक हिम/शिशिर ऋतूशी संबंधित मानला आहे.
Verse 147
स्वदेशचरखंडोना भवंतीष्टोदयासवः । व्यस्ताव्यस्तैर्युतास्तैस्तैः कर्कटाद्यास्ततस्तु यः ॥ १४७ ॥
स्वदेशात चर-खंड इत्यादी स्थानिक विभाग व दुरुस्त्या करून इष्ट-उदयाचे मान ठरतात. नंतर ठराविक व्यस्त-अव्यस्त (उलट-सुलट) योगांनी त्यांची सांगड घालून, कर्कटापासून पुढील राशींचे फल मिळते.
Verse 148
उत्क्रमेण षडेवैते भवंतीष्टास्तुलादयः । गतभोग्यासवः कार्याः सायनास्स्वेष्टभास्कराः ॥ १४८ ॥
उत्क्रमाने (उलट क्रमाने) ही सहा इष्ट मानले जातात—तुलापासून आरंभ करून. गत-भोग्य (भोगून गेलेला) अंश-मान काढावेत; आणि आपल्या इष्ट भास्कराचा सायन (अयन/झुकाव)ही निश्चित करावा.
Verse 149
स्वोदयात्सुहता भक्ता भक्तभोग्याः स्वमानतः । अभिष्टधटिकासुभ्यो भोग्यासून्प्रविशोधयेत् ॥ १४९ ॥
स्वतःच्या शुभ उदयकाळापासून भक्ताने इंद्रिये जिंकून व आत्मसंयम ठेवून, अभिष्ट घटिका/मुहूर्तांच्या द्वारा भोग्य प्राणांचे शोधन करावे।
Verse 150
तद्वदेवैष्यलग्नासूनेवं व्याप्तास्तथा क्रमात् । शेषं त्रिंशत्क्रमाद्ध्यस्तमशुद्धेन विभाजितम् ॥ १५० ॥
त्याच प्रकारे पुढील लग्नांसाठीही क्रमाने हीच पद्धत करावी. नंतर उरलेले तीस-तीस एककांत क्रमाने ठेवून, पूर्वीच्या अशुद्ध मानाने भागावे.
Verse 151
भागयुक्तं च हीनं च व्ययनांशं तनुः कुजे । प्राक्पश्चान्नतनाडीभ्यस्तद्वल्लंकोदयासुभिः ॥ १५१ ॥
लग्नात कुज (मंगळ) असता, आवश्यक भिन्नाने वाढवून व कमी करून ‘व्यय-अंश’ काढावा; तसेच पूर्व-पश्चिम नत-नाडी (छाया-माप) व त्याचप्रमाणे लंका-उदय-असु यांपासूनही सिद्ध करावा।
Verse 152
भानौ क्षयधने कृत्वा मध्यलग्नं तदा भवेत् । भोग्यासूनूनकस्याथ भुक्तासूनधिकस्य च ॥ १५२ ॥
भानु (सूर्य) क्षय-धनात असता मध्य-लग्न निश्चित करावे. भोग्य प्राण कमी असोत वा भुक्त प्राण अधिक असोत—दोन्ही स्थितींमध्ये हा नियम लागू आहे।
Verse 153
सपिंड्यांतरलग्नासूनेवं स्यात्कालसाधनम् । विराह्वर्कभुजांशाश्चेदिंद्राल्पाः स्याद् ग्रहो विधोः ॥ १५३ ॥
अशा रीतीने पिंड व लग्न यांतील अंतराच्या नियमाने काळ-साधन होते. आणि विराह व अर्क-भुजांश इत्यादी गणित अंश ‘इंद्र’पेक्षा अल्प असतील, तर विधु (चंद्र)चा ग्रह (ग्राहक) प्रभावी मानावा।
Verse 154
तेषां शिवघ्नाः शैलाप्ता व्यावर्काजः शरोंगुलैः । अर्कं विधुर्विधुं भूभा छादयत्यथा छन्नकम् ॥ १५४ ॥
त्यांच्यात शिवघ्न शत्रूही होते—शैलज, लांडग्यासारखे उग्र—जे अंगुळी-प्रमाण बाणांनी सूर्यालाही आघात करीत. जशी भूमीची प्रभा चंद्राला झाकते, तसा चंद्रही जणू आच्छादित झाला।
Verse 155
छाद्यछादकमानार्धं शरोनं ग्राह्यवर्जितम् । तत्स्वच्छन्नं च मानैक्यार्द्धांशषष्टं दशाहतम् ॥ १५५ ॥
जे झाकायचे आणि जे झाकणारे द्रव्य—दोन्हींच्या मानाचा अर्धा घ्यावा; जे ग्राह्य नाही ते टाकावे. मग त्या शुद्ध-आच्छादित मानातून संयुक्त मानाचा साठावा भाग घेऊन दहापटीने गुणिले की फल मिळते।
Verse 156
छन्नघ्नमस्मान्मूलं तु खांगोनग्लौवपुर्हृतम् । स्थित्यर्द्धं घटिकादिस्याद्व्यंगबाह्वंशसंमितैः ॥ १५६ ॥
या पद्धतीने ‘छन्नघ्न’ (आवरण-घातक) काढून टाकून मूलमान मिळते; तसेच ख, अङ्ग, न, ग्ल, वपु या संकेतांनी दर्शविलेले पद वगळावेत. मग व्यंग/समायोजित बाहुमान व त्याच्या अंशांप्रमाणे घटिका इत्यादींमध्ये अर्ध-स्थिती ठरवावी।
Verse 157
इष्टैः पलैस्तदूनाढ्यं व्यगावूनेऽर्कषङ्गुणः । तदन्यथाधिके तस्मिन्नेवं स्पष्टे सुखांत्यगे ॥ १५७ ॥
निश्चित पळ-मान कमी-जास्त झाल्यास फलही तदनुसार कमी-जास्त होते. कमी एक ‘व्यगाव’ इतकी असल्यास परिणाम सूर्य-गुण म्हणजे सहापटीने होतो. आणि अधिकता असल्यास त्याप्रमाणे बदल करावा—अशी ही गणना स्पष्ट सांगितली असून सुख-फलाच्या विभागावर समाप्त होते।
Verse 158
ग्रासेन स्वाहतेच्छाद्यमानामे स्युर्विशोपकाः । पूर्णांतं मध्यमत्र स्याद्दर्शांतेंजं त्रिभोनकम् ॥ १५८ ॥
चंद्राच्या स्वतःच्या ‘ग्रास’ने (ग्रहणकाळी) जेव्हा तिथी-अंग झाकले जातात, तेव्हा त्यांना ‘विशोपक’ म्हणतात. या गणनेत ‘पूर्णांत’ हा मध्य मानला जातो, आणि पक्षाच्या शेवटी (दर्शांत) ‘अज’ त्रिभोनक म्हणजे त्रिगुण सांगितला आहे।
Verse 159
पृथक् तत्क्रांत्यक्षभागसंस्कृतौ स्युर्नतांशकाः । तद्दिघ्नांशकृतिद्व्यूनार्द्धार्कयुता हरिः ॥ १५९ ॥
क्रांती-अंश व अक्ष-भाग हे वेगवेगळे संस्कारित केल्यावर जे मान मिळतात त्यांना ‘नतांशक’ म्हणतात. त्या मानावर द्विगुणित वर्गादी करून, दोन वजा व अर्ध-अर्क जोडून ‘हरी’ (भाजक) ठरतो.
Verse 160
त्रिभानांगार्कविश्लेषांशोंशोनघ्नाः । पुरंदराः । हराप्तालंबनं स्वर्णवित्रिभेर्काधिकोनके ॥ १६० ॥
प्राप्त पाठात हा श्लोक फारच भ्रष्ट/विकृत दिसतो; तो जणू सूत्ररूप शब्द-सूची आहे. म्हणून शुद्ध पाठ किंवा इतर हस्तलिखितांशिवाय निश्चित अर्थ ठरविता येत नाही; यास केवळ गणितीय संकेत मानावा.
Verse 161
विश्वघ्नलंबनकलाढ्योनस्तु तिथिवद्यगुः । शरोनोलंबनषडघ्ने तल्लवाढ्योनवित्रिभात् ॥ १६१ ॥
शेषात कला वाढवून लंबनाने शुद्ध केल्यास तिथीचा मान मिळतो. शेषाला ‘षडघ्न’ (सहापट) करून, लंबनाने दुरुस्त करून व संबंधित लव जोडल्यास परिणाम त्रिभाग-नियमापासून ढळत नाही.
Verse 162
नतांशास्तजांसाने प्राधृतस्तद्विवर्जित । शब्देंदुलिप्तैः षड्भिस्तु भक्तानतिर्नतिर्नतांशदिक् ॥ १६२ ॥
नतांश तजांसाने स्थिर होऊन त्या दोषापासून मुक्त झाले, तेव्हा ‘शब्द-चंद्रा’ने लिप्त सहा अक्षरांनी भक्ताची नति सर्वदिक् परिपूर्ण नमस्काररूप होते.
Verse 163
तयोर्नाट्योहभिन्नैकदिक् शरः स्फुटतां व्रजेत् । ततश्छन्नस्थितिदले साध्ये स्थित्यर्द्धषट्त्रिभिः ॥ १६३ ॥
त्या दोघांमध्ये एकाच दिशेला स्थिर असलेला शर (सूचक) स्पष्ट व्हावा. नंतर लपलेले ‘स्थिती-दल’ साध्य करायचे असल्यास, स्थैर्याच्या सहाच्या साडेतीन पट (एककांनी) ते सिद्ध होते.
Verse 164
अंशस्तैर्विंत्रिभंद्विस्थंलंबनेतयोः पूर्ववत् । संस्कृतेस्ताभ्यां स्थित्यर्द्धे भवतः स्फुटे ॥ १६४ ॥
त्या अंशांनी फल त्रयीतील दुसऱ्या स्थानी पूर्ववत् ठेवावे। त्या दोघांच्या संस्कारात स्थैर्याच्या मध्यावर स्फुट खरा मान प्रकट होतो।
Verse 165
ताभ्यां हीनयुतो मध्यदर्शः कालौ मुखांतगौ । अर्काद्यूना विश्व ईशा नवपंचदशांशकाः ॥ १६५ ॥
त्या दोन्हीने कमी‑जास्त केल्यास ‘मध्यदर्श’ गणना प्राप्त होते. काळ मुख व अंत सहित जाणावा; सूर्यादि मापे नऊ व पंधरा अंशांनी सांगितली आहेत.
Verse 166
कालांशास्तैरूनयुक्ते रवौ ह्यस्तोदयौ विधोः । दृष्ट्वा ह्यादौ खेटबिंबं दृगौञ्च्ये लंबमीक्ष्य च ॥ १६६ ॥
सूर्याचा कालांश त्या प्रमाणे कमी‑जास्त करून योग्य केल्यावर चंद्राचा अस्त‑उदय ठरवावा. प्रथम खगोलीय बिंब पाहून, दृष्टी स्थिर करून लंबरेषाही पाहावी.
Verse 167
तल्लुंबपापबिंबांतर्दृणौ व्याप्तरविघ्नभाः । अस्ते सावयवा ज्ञेया गतैष्यास्तिथयो बुधैः ॥ १६७ ॥
लंबरेषेत चंद्राचे कलुषित बिंब आतून सूर्याच्या अडथळा करणाऱ्या किरणांनी व्यापलेले दिसल्यास, विद्वानांनी तिथी सावयव जाणाव्यात—गत व येणाऱ्या तिथींचा भेद करून.
Verse 168
व्यस्ते युक्तांतिभागैश्च द्विघ्नतिथ्याहृता स्फुटम् । संस्कारदिकलंबनमंगुलाद्यं प्रजायते ॥ १६८ ॥
गणित व्यवस्थित करून अंतिम भिन्नांशांनी युक्त करून, द्विगुणित तिथीने स्फुट भाग दिल्यास परिष्कृत मान उत्पन्न होतो; तोच संस्कारादि कर्मांचा आधार—अंगुल इत्यादी प्रमाणांचा.
Verse 169
सेष्वशोनाः सितं तिथ्यो बलन्नाशोन्नतं विधोः । श्रृङ्गमन्यत्र उद्वाच्यं बलनांगुललेखनात् ॥ १६९ ॥
उरलेल्या तिथींमध्ये तिथीनुसार चंद्रकला ‘शुक्ल/उजळ’ समजाव्यात. चंद्राच्या उदय‑अस्तावरून त्याची वाढ‑क्षय ओळखावा. चंद्रशृंगाची (कलेच्या टोकाची) दिशा अन्यत्र बोटांच्या खुणेच्या प्रमाणाने वेगळी सांगितली जाते॥१६९॥
Verse 170
पंचत्वे गोंकविशिखाः शेषकर्णहताः पृथक् । विकृज्यकांगसिद्धाग्निभक्तालब्धोनसंयुताः ॥ १७० ॥
पंचवर्गात ‘गोंकविशिखा’ व ‘शेषकर्णहत’ असे भेद स्वतंत्र सांगितले आहेत. तसेच विकृत‑अंग, साधना‑सिद्ध, अग्निभक्त, पूजाभक्त आणि अलब्ध‑लाभ प्राप्त केलेले—हे सर्व आपापल्या लक्षणांनी युक्त मानले आहेत॥१७०॥
Verse 171
त्रिज्याधिकोने श्रवणे वपूंषि स्युर्हृताः कुजात् । ऋज्वोरनृज्वोर्विवरं गत्यंतरविभाजितम् ॥ १७१ ॥
श्रवण नक्षत्र त्रिज्याधिकोन योगात असता देह पापक (कुज) कडून ग्रासले जातात असे म्हटले आहे. सरळ व वाकडी गती यांतील अंतर विविध गतींच्या विभागाने ठरते॥१७१॥
Verse 172
वक्रर्त्वोर्गतियोगामं गम्येतीते दिनादिकम् । खनत्यासंस्कृतौव्वेषूदक्साम्येन्येंतरं युतिः ॥ १७२ ॥
ग्रहाची गती व वक्र‑ऋतु (वक्री अवस्था) यांचा योग घेऊन दिवस इत्यादी काळमानाचे गत‑शेष ठरवावे. खनन इत्यादी असंस्कृत गणनांत दिशासाम्याप्रमाणे मध्यमान घेतल्यास संशोधन (युति) मिळते॥१७२॥
Verse 173
याम्योदक्खेटविवरं मानौक्याद्धोल्पकं यदा । यदा भेदोलंबनाद्यं स्फुटार्थं सूर्यपर्ववत् ॥ १७३ ॥
मापन व सूक्ष्म निरीक्षणाने दक्षिण‑उत्तर विवर (छिद्रे) आणि त्यांचे विभाग सूर्यपर्वासारखे स्पष्टपणे ठरले, की तो सूचक‑यंत्र स्फुट अर्थ‑निर्णयासाठी विश्वसनीय ठरतो॥१७३॥
Verse 174
एकायनगतौ स्यातां सूर्याचन्द्रमसौ यदा । तयुते मंडले क्रांत्यौ तुल्यत्वे वै धृताभिधः ॥ १७४ ॥
जेव्हा सूर्य व चंद्र एकाच अयनमार्गाने चालतात आणि मण्डलात त्यांच्या क्रांती (दीर्घांश) समान होतात, तेव्हा तो योग ‘धृत’ म्हणून ओळखला जातो।
Verse 175
विपटीतायनगतौ चंद्रार्कौ क्रांतिलिप्तिकाः । समास्तदा व्यतीपातो भगणार्द्धे तपोयुतौ ॥ १७५ ॥
जेव्हा चंद्र व सूर्य विपरीत अयनगतीत असतात आणि लिप्तिकेपर्यंत त्यांच्या क्रांती अचूक समान होतात, तेव्हा भगणाच्या अर्धचक्रात तपोयुक्त ‘व्यतीपात’ योग होतो।
Verse 176
भास्करेंद्वो र्भचक्रांत चक्रार्द्धावधिसंस्थयोः । दृक्कल्पसाधितांशादियुक्तयोः स्वावपक्रमौ ॥ १७६ ॥
सूर्य व चंद्र जेव्हा राशिचक्राच्या शेवटी किंवा अर्धचक्र-सीमेवर असतात, तेव्हा दृक्कल्पाने साधित अंशादी मान लावून त्यांच्या-त्यांच्या अपक्रमाचा (डिक्लिनेशनचा) निर्णय करावा।
Verse 177
अथोजपदगम्येंदोः क्रांतिर्विक्षेपसंस्कृताः । यदि स्यादधिका भानोः क्रांतेः पातो गतस्तदा ॥ १७७ ॥
आता चंद्र अजपदावर (राहु-केतू बिंदूवर) पोहोचल्यावर, विक्षेप-संशोधनाने संस्कृत केलेली त्याची क्रांती ग्राह्य धरतात. ती जर सूर्याच्या क्रांतीपेक्षा अधिक झाली, तर त्या वेळी पात (नोड-गमन) झाला असे समजावे।
Verse 178
न्यूना चेत्स्यात्तदा भावी वामं युग्मपदस्य च । यदान्यत्वं विधोः क्रांतिः क्षेपाच्चेद्यदि शुद्ध्यति ॥ १७८ ॥
जर गणितमान कमी पडले, तर युग्मपदाच्या वाम (पूर्व) भागात दुरुस्ती करावी. आणि चंद्राच्या क्रांतीत बदल झाला तर, क्षेप जोडल्याने शुद्धी होत असेल तर त्यानेच ते योग्य करावे।
Verse 179
क्रांत्योर्जेत्रिज्ययाभिस्ते परमायक्रमोद्धते । तच्चापांतर्मर्द्धवायोर्ज्यभाविनशीतगौ ॥ १७९ ॥
अयन-क्रांतींच्या ज्या व त्रिज्यांपासून तो परम, उन्नत गणनाक्रम सिद्ध होतो. मग चापाच्या अंतरी ‘अंतर्वायू’च्या क्रियेमुळे उत्पन्न झालेल्या ज्या शीत व उष्ण—ऋतुफळ—दाखवितात.
Verse 180
शोध्यं चंद्राद्गते पाते तत्सूयगतिताडितम् । चंद्रभुक्त्या हृतं भानौ लिप्तादिशशिवत्फलम् ॥ १८० ॥
चंद्राचा पात-गमन झाल्यावर जे शेष शोध्य आहे, ते सूर्यगतीने गुणावे. मग चंद्रभुक्तीने भाग दिल्यास भानूसंबंधी फल लिप्ता इत्यादी मानांत, इच्छित रीतीने मिळते.
Verse 181
तदूच्छशांकपातस्य फलं देयं विपर्ययात् । कर्मैतदसकृत्तावत्क्रांती यावत्समेतयोः ॥ १८१ ॥
त्या उच्छ-शंका-पाताचे फल उलट क्रमाने द्यावे. हे कर्म वारंवार तेवढ्याच वेळा करावे, जोपर्यंत दोन्ही क्रांती क्रमशः जवळ येऊन एकरूप होत नाहीत.
Verse 182
क्रांत्योः समत्वे पातोऽथ प्रक्षिप्तांशोनिते विधौ । हीनेऽर्द्वरात्रघिकाघतो भावी तात्कालिकेऽधिका ॥ १८२ ॥
दोन्ही क्रांती सम झाल्या की तोच पात (संयोगबिंदू) होय. प्रक्षिप्त-अंशयुक्त विधीत मान कमी पडल्यास अर्धरात्र व एक घटिका जोडावी; भावी गणनेत ते अधिक मानले जाते, आणि तात्कालिकेत हा अतिरिक्त शोधन ठरतो.
Verse 183
स्थिरीकृतार्द्धरा त्रार्द्धौ द्वयोर्विवरलिप्तकाः । षष्टिश्चाचंद्रभुक्ताप्ता पातकालस्य नाडिकाः ॥ १८३ ॥
अर्धमाप स्थिर झाल्यावर, दोन ‘त्रार्ध’ मिळून ‘विवर-लिप्तका’ (लिप्ता) असा अंतरमान होतो. आणि चंद्रभुक्तीने प्राप्त असे साठ मान पातकाळाच्या नाडिका (काल-एकक) ठरतात.
Verse 184
रवींद्वोर्मानयोगार्द्धं षष्ट्या संगुण्य भाजयेत् । तयोर्भुक्तयंतरेणाप्तं स्थित्यमर्द्धां नाडिकादिवत् ॥ १८४ ॥
सूर्य-चंद्र यांच्या संयुक्त मानाचे अर्ध घेऊन ते साठाने गुणून भाग करावा. नंतर त्यांच्या दैनंदिन गतीतील फरकाने भाग दिल्यास जे फल येते, ते नाडिका इत्यादींमध्ये व्यक्त होणारे त्यांच्या ‘स्थिती’चे (संयोग/वियोग) अर्धकाल होय.
Verse 185
पातकालः स्फुटो मध्यः सोऽपि स्थित्यर्द्धवर्जितः । तस्य संभवकालः स्यात्तत्संयोगेक्तसंज्ञकः ॥ १८५ ॥
‘पातकाल’ हा स्पष्ट ठरवलेला मध्यक्षण होय; तोही स्थितीच्या अर्धभागाविना मानला जातो. त्याच्या उदयाचा काळ शास्त्रीय व्यवहारात ‘संयोग’ या संज्ञेने ओळखला जातो.
Verse 186
आद्यंतकालयोर्मध्ये कालो ज्ञेयोऽतिदारुणः । प्रज्वलज्ज्वलनाकारः सर्वकर्मसु गर्हितः ॥ १८६ ॥
आद्यकाळ व अंतकाळ यांच्या मधला जो काळ, तो अत्यंत दारुण जाणावा—प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे, आणि सर्व कर्मांत निंद्य (कारण तो सर्व काही भस्म करतो)।
Verse 187
इत्येतद्गणितो किंचित्प्रोक्तं संक्षेपतो द्विज । जातकं वाच्मि समयाद्राशिसंज्ञापुरःसरम् ॥ १८७ ॥
हे द्विज! या गणिताचे थोडेसे वर्णन मी संक्षेपाने केले. आता योग्य क्रमाने प्रथम राशींच्या संज्ञा सांगून, पुढे जातक (जन्मकुंडली) मी स्पष्ट करीन.
Frequently Asked Questions
Because correct dharma depends on correct kāla (time) and correct nirṇaya (determination): the chapter ties computation of planetary motions, tithi–nakṣatra–yoga, and muhūrta factors to the proper performance of saṃskāras and rites, making technical knowledge a practical instrument for righteous action.
Gaṇita (astronomical computation), Jātaka (natal astrology and life-results), and Saṃhitā (mundane omens, calendrics, and predictive compendia including muhūrta and public/ritual indicators).
The śaṅku (gnomon) and its shadow: the text describes marking shadow points, establishing east–west and north–south lines, and using these measures for further computations connected with latitude/declination and time-reckoning.