Adhyaya 167

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ श्लोक मिलाकर कुल ३२ श्लोक हैं) ऑपन- मा बछ। ्-:डिअ षट्षष्ट्यधिेकशततमोड< ध्याय: ट्रपदके यज्ञसे धृष्टद्युम्न और द्रौपदीकी उत्पत्ति ब्राह्मण उवाच अमर्षी द्रुपदो राजा कर्मसिद्धान्‌ द्विजर्षभान्‌ | अन्विच्छन्‌ परिचक्राम ब्राह्मणावसथान्‌ बहून्‌

ब्राह्मण म्हणाला—अमर्षाने पेटलेला राजा द्रुपद कर्मसिद्ध, द्विजश्रेष्ठ ब्राह्मणांचा शोध घेत अनेक ब्राह्मण-आश्रमांत फिरू लागला।

Verse 2

पुत्रजन्म परीप्सन्‌ वै शोकोपहतचेतन: । नास्ति श्रेष्ठमपत्यं मे इति नित्यमचिन्तयत्‌

पुत्रजन्माची अभिलाषा धरून त्याचे चित्त शोकाने व्याकुळ झाले; तो नित्य विचार करी—“माझे कोणतेही श्रेष्ठ अपत्य नाही.”

Verse 3

जातानू्‌ पुत्रान्‌ स निर्वेदाद्‌ धिग्‌ बन्धूनिति चाब्रवीत्‌ । निः:श्वासपरमश्नासीद्‌ द्रोणं प्रतिचिकीर्षया

जे पुत्र व बंधु आधीच जन्मले होते, त्यांना तो वैराग्यजन्य खेदाने ‘धिक्’ म्हणत धिक्कारी; आणि द्रोणाविरुद्ध प्रतिकार करण्याच्या इच्छेने तो सतत दीर्घ निःश्वास टाकीत असे।

Verse 4

प्रभाव विनयं शिक्षां द्रोणस्प चरितानि च । क्षात्रेण च बलेनास्य चिन्तयन्‌ नाध्यगच्छत

जनमेजया! द्रोणाचा प्रभाव, विनय, शिक्षा व चरित्र यांचा विचार करता द्रुपदाला क्षात्रबलाने त्याला परास्त करण्याचा कोणताही उपाय सापडला नाही।

Verse 5

प्रतिकर्तु नृपश्रेष्ठी यतमानो5डपि भारत । अभित: सो5थ कल्माषीं गड्कूले परिभ्रमन्‌

हे भारत! प्रतिशोध घेण्यासाठी प्रयत्न करूनही त्या नृपश्रेष्ठाला केवळ क्षात्रबलाने विरोधकांना जिंकण्याचा कोणताही उपाय सापडला नाही; त्यांच्या प्रभाव, विनय, शिक्षण व चरित्राचे चिंतन त्याला थोपवत होते. मग, हे जनमेजया, कल्माषपाद गंगा व यमुना यांच्या तीरावर इकडे-तिकडे भटकत राहिला आणि अखेरीस ब्राह्मणांच्या एका पवित्र वस्तीला जाऊन पोहोचला. तेथे त्या महाभाग राजाने असा एकही ब्राह्मण पाहिला नाही की ज्याने विधिपूर्वक ब्रह्मचर्य पाळून वेद-वेदांगांचे अध्ययन केलेले नव्हते।

Verse 6

ब्राह्मणावसथं पुण्यमाससाद महीपति: । तत्र नास्नातक: वक्षिन्न चासीदव्रती द्विज:

राजा त्या ब्राह्मणांच्या पवित्र वस्तीला जाऊन पोहोचला. हे जनमेजया! तेथे त्याला असा एकही ब्राह्मण दिसला नाही जो स्नातक (वेदाध्ययन पूर्ण केलेला) नव्हता; तसेच व्रत-नियमांशिवाय राहणारा कोणताही द्विजही नव्हता. त्या ठिकाणची पावित्र्यशक्ती बळाने नव्हे, तर विद्या, संयम आणि धर्मनिष्ठ आचरणाने प्रकट होत होती।

Verse 7

तथैव च महाभाग: सो<पश्यत्‌ संशितव्रतौ । याजोपयाजोौ ब्रद्मर्षी शाम्यन्ती परमेष्ठिनौ

त्याचप्रमाणे त्या महाभागाने तेथे कठोर व्रतांत दृढ असे दोन ब्रह्मर्षी पाहिले—याज आणि उपयाज। ते दोघेही परम शांत होते आणि परमेष्ठी ब्रह्मासमान तेजस्वी व प्रभावशाली भासत होते।

Verse 8

संहिताध्ययने युक्तौ गोत्रतश्चापि काश्यपौ । तारणेयौ युक्तरूपीौ ब्राह्मणावृषिसत्तमौ

ते दोघेही वैदिक संहितांचे अध्ययन व जप यांत सदैव तत्पर असत. गोत्राने ते काश्यप होते आणि ‘तारणेय’ म्हणून प्रसिद्ध होते. आचरण व अनुशासनात अत्यंत योग्य, सूर्यदेवांचे भक्त, आणि ऋषींमध्ये श्रेष्ठ असे ते ब्राह्मण होते।

Verse 9

स तावामन्त्रयामास सर्वकामैरतन्द्रित: । बुद्ध्वा बल॑ तयोस्तत्र कनीयांसमुपह्दरे

त्या दोघांची सामर्थ्य जाणून, आलस्यरहित राजाने सर्व मनोवांछित भोग-वस्तूंनी त्यांना आमंत्रित केले. नंतर एकांतात तो दोघांपैकी धाकट्या—उपयाज—यांच्याकडे गेला आणि प्रिय वचने, सत्कार व पूजन यांच्या द्वारा त्यांना आपल्या अनुकूल करण्याचा प्रयत्न करू लागला. मनोवांछित पदार्थ देण्याची प्रतिज्ञा करून, मुनिच्या चरणांची सेवा व यथायोग्य पूजा करून द्रुपद म्हणाला—“विप्रवर उपयाज! ज्यामुळे मला असा पुत्र प्राप्त होईल की जो रणात द्रोणाचार्याचा वध करू शकेल, ते कर्म करा. ते कार्य सिद्ध झाल्यावर मी तुम्हाला एक अर्बुद (दहा कोटी) गायी देईन; आणि तुमच्या मनाला अत्यंत प्रिय वाटेल अशी अन्य कोणतीही वस्तूही निःसंशय अर्पण करीन।”

Verse 10

प्रपेदे छन्‍्दयन्‌ कामैरुपयाजं धृतव्रतम्‌ । पादशुश्रूषणे युक्त: प्रियवाक्‌ सर्वकामद:

त्यांची शक्ती ओळखून आळस न धरता राजा द्रुपद धृतव्रत ब्राह्मण उपयाजाकडे गेला व इच्छित भोग्य पदार्थ अर्पण करण्याचा संकल्प केला. मधुर वचन बोलून सर्व कामना पूर्ण करण्याचे आश्वासन देत तो मुनींच्या चरणांची सेवा करू लागला; यथायोग्य पूजन करून द्रोणवधास समर्थ पुत्र मिळावा यासाठी यज्ञोपाय मिळविण्याकरिता त्यांना प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न करू लागला.

Verse 11

अर्चयित्वा यथान्यायमुपयाजमुवाच स: । येन मे कर्मणा ब्रह्मन्‌ पुत्र: स्याद्‌ द्रोणमृत्यवे

यथान्याय उपयाजांचे पूजन करून राजा म्हणाला—“हे ब्राह्मण! कोणत्या कर्माने मला असा पुत्र मिळेल, जो द्रोणाचा मृत्यूकारक ठरेल?”

Verse 12

उपयाज कृते तस्मिन्‌ गवां दातास्मि ते<र्बुदम्‌ । यद्‌ वा तेडन्यद्‌ द्विजश्रेष्ठ मनस: सुप्रियं भवेत्‌ । सर्व तत्‌ ते प्रदाताहं न हि मेउत्रास्ति संशय:

“हे उपयाज! ते कर्म पूर्ण झाल्यावर मी तुला एक अर्बुद गायी देईन. किंवा, हे द्विजश्रेष्ठ! तुझ्या मनाला जे आणखी अत्यंत प्रिय असेल ते सर्व मी तुला देईन—यात मला संशय नाही.”

Verse 13

इत्युक्तो नाहमित्येवं तमृषि: प्रत्यभाषत । आराधयिष्यन्‌ ट्रुपद: स तं पर्यचरत्‌ पुन:

असे ऐकून ऋषींनी उत्तर दिले—“मी नाही; मी असे करणार नाही.” तरीही द्रुपद त्यांना प्रसन्न करण्याचा निश्चय करून पुन्हा त्यांच्या सेवेत लागला.

Verse 14

ततः संवत्सरस्यान्ते द्रुपदं स द्विजोत्तम: । उपयाजोडब्रवीत्‌ काले राजन्‌ मधुरया गिरा

त्यानंतर वर्षअखेरीस द्विजोत्तम उपयाज योग्य वेळी द्रुपदाला मधुर वाणीने म्हणाले—“राजन्!”

Verse 15

ज्येष्ठो भ्राता ममागृह्नाद्‌ विचरन्‌ गहने वने । अपरिज्ञातशौचायां भूमौ निपतितं फलम्‌

ब्राह्मण म्हणाला— “माझा ज्येष्ठ भाऊ दाट अरण्यात फिरत असताना, ज्याच्या शुद्धतेचा काहीच ठावठिकाणा नव्हता अशा भूमीवर पडलेले फळ उचलून घेतला. हे लहानसे कृत्य दिसते; पण धर्माचा प्रश्न उभा राहतो— जिथे शौच व अधिकार संशयास्पद आहेत, तिथे वस्तू ग्रहण करून भक्षण करणे योग्य कसे?”

Verse 16

तदपश्यमहं भ्रातुरसाम्प्रतमनुव्रजन्‌ । विमर्श संकरादाने नायं कुर्यात्‌ कदाचन

मी भावाच्या मागोमाग चाललो होतो; म्हणून त्याचे ते अयोग्य कृत्य माझ्या नजरेस पडले. मनात विचार केला— ‘हा कधीच असे करणार नाही; तरीही विवेक न करता अपवित्र वस्तू कशी काय स्वीकारतो?’

Verse 17

दृष्टवा फलस्य नापश्यद्‌ दोषान्‌ पापानुबन्धकान्‌ | विविनक्ति न शौचं य: सोअन्यत्रापि कथं भवेत्‌

लाभाचे आकर्षण पाहून त्याने त्या फळामागे लागणारे पापजनक दोष पाहिले नाहीत. जो वस्तू घेताना शुद्ध-अशुद्धतेचा विवेक करत नाही, तो इतर कामांत कसा योग्य वागेल? सांगता येत नाही.

Verse 18

संहिताध्ययनं कुर्वन्‌ वसन्‌ गुरुकुले च यः । भैक्ष्यमुत्सृष्टमन्येषां भुड्क्ते सम च यदा तदा

ब्राह्मण म्हणाला— “गुरुकुलात राहून संहितेचा अभ्यास करत असतानाही जो कधी कधी इतरांनी टाकून दिलेले भिक्षान्न खातो, आणि घृणा न बाळगता त्याच अन्नाचे ‘गुण’ पुन्हा पुन्हा गात राहतो— अशा भावाकडे मी तर्काच्या दृष्टीने पाहतो तेव्हा तो मला नियम-निष्ठ नव्हे, तर फळलोभीच वाटतो.”

Verse 19

कीर्तयन्‌ गुणमन्नानामघृणी च पुनः पुनः । त॑ वै फलार्थिन मन्ये भ्रातरं तर्कचक्षुषा

अन्नाचे गुण पुन्हा पुन्हा सांगत, आणि घृणा न बाळगत, मी तर्कचक्षूने भावाकडे पाहतो; तो मला फळार्थी—लाभकामी, संयमी नव्हे—असा वाटतो.

Verse 20

त॑ं वै गच्छस्व नृपते स त्वां संयाजयिष्यति । जुगुप्समानो नृपतिर्मनसेदं विचिन्तयन्‌

ब्राह्मण म्हणाला—“हे राजन्, त्याच्याकडे जा; तो तुझा यज्ञ विधिपूर्वक करवील.” उपयाजाचे हे वचन ऐकून राजा द्रुपद—मनात याजाच्या वर्तनाची निंदा करूनही, त्याबद्दल तिरस्कार वाटत असतानाही—आपला हेतू विचारात घेऊन याजाच्या आश्रमास गेला. तेथे पूजनीय याज मुनींचे यथाविधी पूजन करून मग त्यांना असे म्हणाला.

Verse 21

उपयाजवच: श्र॒ुत्वा याजस्याश्रममभ्यगात्‌ । अभिसम्पूज्य पूजाहमथ याजमुवाच ह

उपयाजाचे वचन ऐकून राजा याजाच्या आश्रमास गेला. तेथे पूज्य याज मुनींचे यथोचित पूजन करून मग त्यांना म्हणाला.

Verse 22

अयुतानि ददान्यष्टौ गवां याजय मां विभो । द्रोणवैराभिसंतप्तं प्रह्लादयितुमहसि

हे विभो! मी तुम्हाला ऐंशी हजार गायी दान देतो. माझा यज्ञ करवून द्या. द्रोणाच्या वैराने मी संतप्त आहे; मला शांती व प्रसन्नता द्या.

Verse 23

स हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो ब्रह्मास्त्रे चाप्यनुत्तम: तस्माद्‌ द्रोण: पराजैष्ट मां वै स सखिविग्रहे

द्रोणाचार्य ब्रह्मवेत्त्यांमध्ये श्रेष्ठ आहेत आणि ब्रह्मास्त्राच्या प्रयोगातही अनुपम आहेत; म्हणून मित्रत्वाच्या त्या वादात—कोण मित्र मानायचा, कोण नाही—त्यांनी मला खरोखर पराभूत केले.

Verse 24

क्षत्रियो नास्ति तस्यास्यां पृथिव्यां कश्निदग्रणी: । कौरवाचार्यमुख्यस्य भारद्वाजस्य धीमत:

अतिशय बुद्धिमान भारद्वाजपुत्र द्रोण हे सध्या कौरव राजकुमारांचे प्रमुख आचार्य आहेत. या पृथ्वीवर असा कोणताही क्षत्रिय नाही की जो अस्त्रविद्येत त्यांच्यापेक्षा पुढे असेल.

Verse 25

द्रोणस्य शरजालानि प्राणिदेहहराणि च । षडरत्नि धनुश्नास्य दृश्यते परमं महत्‌

ब्राह्मण म्हणाला— द्रोणाचार्यांचे बाणसमूह प्राण्यांचे देह-प्राण हरून टाकणारे आहेत; आणि त्यांचा धनुष्य—सहा हात लांबीचा—अत्यंत विशाल दिसतो. ब्राह्मण-वेषात असूनही महात्मा महाधनुर्धर द्रोण आपल्या ब्रह्मतेजाच्या बळावर क्षत्रियांचे युद्धतेज रोखून दडपून टाकतो.

Verse 26

स हि ब्राह्मणवेषेण क्षात्रं वेगमसंशयम्‌ | प्रतिहन्ति महेष्वासो भारद्वाजो महामना:

कारण ब्राह्मण-वेष धारण करूनही तो महाधनुर्धर, भारद्वाजवंशी, महामना द्रोण निःसंशय क्षात्रबलाचा वेग रोखून परास्त करतो.

Verse 27

क्षत्रोच्छेदाय विहितो जामदग्न्य इवास्थित: । तस्य हा[स्त्रबलं घोरमप्रधृष्यं नरैर्भुवि

तो क्षत्रियांच्या उच्छेदासाठीच नियोजित आहे—जणू जामदग्न्य परशुरामच उभा आहे. त्याचे अस्त्रबल अत्यंत भयंकर; पृथ्वीवरील मनुष्य त्याला दाबू शकत नाहीत.

Verse 28

बाह्य संधारयंस्तेजो हुताहुतिरिवानल: । समेत्य स दहत्याजौ क्षात्रधर्मपुरस्सर:

तो बाह्यतः प्रज्वलित तेज धारण करतो—जणू घृताहुतीने प्रज्वलित झालेली अग्नी. आणि रणांगणात शत्रूशी समोरासमोर येऊन, क्षात्रधर्म पुढे ठेवून, तो त्यांना भस्म करतो.

Verse 29

ब्रह्मक्षत्रे च विहिते ब्राह्मंं तेजो विशिष्यते । सो क्षात्राद्‌ बलाद्धीनो बाह्यूं तेज: प्रपेदिवान्‌

जिथे ब्रह्म आणि क्षात्र—दोन्ही शक्ती—असतात, तिथे ब्राह्मणतेज श्रेष्ठ मानले जाते. म्हणून मी केवळ क्षात्रबलात हीन असल्याने, तुमच्या ब्राह्मतेजाची शरण घेतली आहे.

Verse 30

द्रोणाद्‌ विशिष्टमासाद्य भवन्तं ब्रह्मुवित्तमम्‌ । द्रोणान्तकमहं पुत्र लभेयं युधि दुर्जयम्‌

आपण वेदवेत्त्यांमध्ये श्रेष्ठ आहात; म्हणून द्रोणाचार्यांपेक्षाही अधिक उत्तम आहात. आपल्या शरण येऊन मला असा पुत्र हवा आहे, जो युद्धात अजिंक्य असेल आणि द्रोणाचार्यांचा संहार करणारा ठरेल.

Verse 31

तत्‌ कर्म कुरु मे याज वितसम्यर्बुदं गवाम्‌ । तथेत्युक्त्वा तु तं याजो याज्यार्थमुपकल्पयत्‌

हे याज! माझ्यासाठी तो विधी करा; दक्षिणा म्हणून मी तुम्हाला एक अर्बुद गायी देईन. याज म्हणाला, “तथास्तु”, आणि यजमानाची इच्छा सिद्ध व्हावी म्हणून यज्ञविधी व आवश्यक साधनांची तयारी करू लागला.

Verse 32

गुर्वर्थ इति चाकाममुपयाजमचोदयत्‌ । याजो द्रोणविनाशाय प्रतिजज्ञे तथा च सः

हे कार्य अत्यंत भारी आहे असे मानून याजाने निष्काम उपयाजालाही या यज्ञात प्रवृत्त केले; आणि द्रोणविनाशासाठी तसा पुत्र उत्पन्न करून देण्याची याजाने प्रतिज्ञा केली.

Verse 33

ततस्तस्य नरेन्द्रस्य उपयाजो महातपा: । आचर्ख्यौ कर्म वैतानं तदा पुत्रफलाय वै

त्यानंतर त्या नरेन्द्रासाठी महातपस्वी उपयाजाने पुत्रफलप्राप्तीसाठी वैदिक यज्ञकर्माचे विधिविधान सांगितले.

Verse 34

स च पुत्रो महावीर्यो महातेजा महाबल: । इष्यते यद्विधो राजन्‌ भविता ते तथाविध:

आणि तो म्हणाला—“राजन्! या यज्ञातून तुम्हाला जसा पुत्र अभिप्रेत आहे, तसाच तुम्हाला प्राप्त होईल. तो महावीर्यवान, महातेजस्वी आणि महाबली असेल.”

Verse 35

भारद्वाजस्य हन्तारं सोडभिसंधाय भूपति: । आजउल्ठे तत्‌ तथा सर्व द्रुपद: कर्मसिद्धये,तदनन्तर द्रोणके घातक पुत्रका संकल्प लेकर राजा द्रुपदने कर्मकी सिद्धिके लिये उपयाजके कथनानुसार सारी व्यवस्था की

राजा द्रुपदाने भारद्वाजपुत्र द्रोणाचा वध करणारा उत्पन्न व्हावा असा दृढ संकल्प करून आपल्या कार्यसिद्धीसाठी सर्व व्यवस्था केली. पुढे द्रोणवधाचे साधन ठरेल असा पुत्र मिळावा या हेतूने, पुरोहित उपयाजाच्या सांगण्यानुसार त्याने सर्व तयारी केली, जेणेकरून त्याचे अभिप्रेत कर्म पूर्णत्वास जाईल.

Verse 36

याजस्तु हवनस्यान्ते देवीमाज्ञापयत्‌ तदा । प्रेहि मां राज्ञि पृषति मिथुन त्वामुपस्थितम्‌

हवनाच्या शेवटी याजाने तेव्हा देवी (राणी)ला आज्ञा केली— “हे राणी, पृषताची सून! शीघ्र माझ्याकडे ये; तुझ्यासाठी युगल (संतान) सिद्ध आहे.” (आणि पुढे सांगितले की) “तुला एक पुत्र व एक कन्या प्राप्त होतील; हा कुमार आणि ही कुमारी पित्याच्या कुलाची वाढ करणारे ठरतील.”

Verse 37

राज्युवाच अवलिपत॑ मुखं ब्रह्मन्‌ दिव्यान्‌ गन्धान्‌ बिभर्मि च । सुतार्थे नोपलब्धास्मि तिष्ठ याज मम प्रिये

राणी म्हणाली— “ब्रह्मन्! माझ्या मुखावर अजून तांबूलादिकाचा रंग आहे आणि मी दिव्य सुगंधी अंगराग धारण केला आहे. पुत्रार्थ मी अजून शुद्ध अवस्थेत नाही; म्हणून हे याज, माझ्या या प्रिय कर्मासाठी थोडा वेळ थांबा.”

Verse 38

याज उवाच याजेन श्रपितं हव्यमुपयाजाभिमन्त्रितम्‌ । कथं काम न संदध्यात्‌ सा त्वं विप्रेहि तिष्ठ वा

याज म्हणाला— “हे हविष्य मी स्वतः शिजवून सिद्ध केले आहे आणि उपयाजाने याला मंत्रांनी अभिमंत्रित केले आहे. मग हे यजमानाची कामना कशी पूर्ण करणार नाही? तू ये किंवा तिथेच उभी राहा।”

Verse 39

ब्राह्मण उवाच एवमुक्‍्त्वा तु याजेन हुते हविषि संस्कृते । उत्तस्थौ पावकात्‌ तस्मात्‌ कुमारो देवसंनिभ:

ब्राह्मण म्हणाला— “असे बोलून याजाने संस्कारयुक्त हविष्याची आहुती जशी अग्नीत दिली, तशीच त्या पावकातून देवासमान तेजस्वी एक कुमार प्रकट झाला।”

Verse 40

ज्वालावर्णो घोररूप: किरीटी वर्म चोत्तमम्‌ | बिभ्रत्‌ सखड्‌ग: सशरो धनुष्मान्‌ विनदन्‌ मुहुः

ब्राह्मण म्हणाला—त्याच्या अंगकांतीत जणू अग्निज्वाळेचा वर्ण प्रज्वलित होत होता. त्याचे रूप भयंकर होते. मस्तकी किरीट शोभत होते आणि अंगावर उत्तम कवच होते. हातात खड्ग, बाण आणि धनुष्य धारण करून तो वारंवार गर्जना करीत होता.

Verse 41

सो<ध्यारोहद्‌ रथवरं तेन च प्रययौ तदा । ततः प्रणेदु: पञ्जाला: प्रह्ृष्ठा: साधु साथ्विति

तो कुमार तत्क्षणी श्रेष्ठ रथावर आरूढ झाला आणि जणू युद्धयात्रेस निघाला. हे पाहून पाञ्चाल अत्यंत हर्षित झाले आणि मोठ्याने म्हणू लागले—“साधु! साधु!”

Verse 42

हर्षाविष्टांस्ततश्वैतान्‌ नेयं सेहे वसुंधरा । भयापहो राजपुत्र: पाउ्चालानां यशस्कर:

तेव्हा हर्षाने आविष्ट झालेल्या त्या पाञ्चालांचा उन्मादित भार जणू ही वसुंधरा सहन करू शकली नाही. त्याच वेळी अशी वाणी झाली—“हा राजपुत्र पाञ्चालांचा भय हरून त्यांचा यशोवृद्धी करणारा होईल.”

Verse 43

राज्ञ: शोकापहो जात एष द्रोणवधाय वै । इत्युवाच महद्‌ भूतमदृश्यं खेचरं तदा

तेव्हा आकाशचारी एक अदृश्य महाभूत म्हणाले—“हा बालक राजाचा शोक दूर करण्यासाठी जन्मला आहे; खरोखरच हा द्रोणवधासाठीच आला आहे.”

Verse 44

कुमारी चापि पाज्चाली वेदीमध्यात्‌ समुत्थिता । सुभगा दर्शनीयड्री स्वसितायतलोचना

त्यानंतर वेदीच्या मध्यातून एक कुमारीही प्रकट झाली—पाञ्चाली. ती सौभाग्यवती व अत्यंत दर्शनीय होती; तिचे अंगप्रत्यंग मनोहर होते आणि तिचे नेत्र मोठे, दीर्घ व सुंदर होते.

Verse 45

श्यामा पद्मपलाशाक्षी नीलकुज्चितमूर्थजा । ताम्रतुज़्नखी सुभ्रूश्षारूपीनपयोधरा

ब्राह्मण म्हणाला— तिचा वर्ण श्याम होता. तिचे नेत्र उमललेल्या कमळाच्या पाकळ्यांसारखे भासत. केस काळे व कुरळे होते. नखे उठावदार व तांबूस-लाल होती. भुवया अत्यंत सुडौल होत्या आणि तिचे उरोज पीन व मनोहर होते.

Verse 46

मानुषं विग्रहं कृत्वा साक्षादमरवर्णिनी । नीलोत्पलसमो गन्धो यस्या: क्रोशात्‌ प्रधावति

मानवी देह धारण करून ती साक्षात् दिव्य तेजाने उजळून निघाली होती— जणू देवीच प्रकट झाली. तिच्या अंगांतून नीलकमळासारखा सुगंध निघून एक कोसपर्यंत सर्व दिशांना वेगाने पसरत असे.

Verse 47

या बिभर्ति परं रूप॑ यस्या नास्त्युपमा भुवि । देवदानवयक्षाणामीप्सितां देवरूपिणीम्‌

ब्राह्मण म्हणाला— तिने परम सुंदर रूप धारण केले होते; पृथ्वीवर तिच्यासारखी उपमा नव्हती. देव, दानव आणि यक्षही त्या देवोपम कन्येला मिळविण्याची इच्छा धरत.

Verse 48

तां चापि जातां सुश्रोणीं वागुवाचाशरीरिणी । सर्वयोषिद्धरा कृष्णा निनीषु: क्षत्रियान्‌ क्षयम्‌

सुंदर कटिप्रदेश असलेल्या त्या नवजात कन्येच्या प्रकट होताच आकाशवाणी झाली— “हिचे नाव कृष्णा आहे. ही सर्व युवतींमध्ये श्रेष्ठ आहे आणि क्षत्रियांचा संहार करण्यासाठीच प्रकट झाली आहे.”

Verse 49

सुरकार्यमियं काले करिष्यति सुमध्यमा । अस्या हेतो: कौरवाणां महतदुत्पत्स्यते भयम्‌,“यह सुमध्यमा समयपर देवताओंका कार्य सिद्ध करेगी। इसके कारण कौरवोंको बहुत बड़ा भय प्राप्त होगा"

ही सुमध्यमा योग्य काळी देवतांचे कार्य सिद्ध करील; हिच्यामुळे कौरवांना महान भय उत्पन्न होईल.

Verse 50

तच्छुत्वा सर्वपाञ्चाला: प्रणेदु: सिंहसड्घवत्‌ । न चैतान्‌ हर्षसम्पूर्णानियं सेहे वसुंधरा

ती घोषणा ऐकून सर्व पाञ्चाल सिंहसमूहाप्रमाणे गर्जना करू लागले. हर्षाने परिपूर्ण झालेल्या त्यांच्या प्रचंड वेगास जणू पृथ्वीही सहन करू शकली नाही.

Verse 51

तो दृष्टवा पार्षती याजं प्रपेदे वै सुतार्थिनी । न वै मदन्यां जननीं जानीयातामिमाविति

ती दोन्ही संतती पाहून पुत्राची इच्छा धरणारी पृषताची सून पार्षती ऋषि याज यांच्या शरणास गेली व म्हणाली—“भगवन्, अशी कृपा करा की हे दोघे माझ्यावाचून दुसरी कोणतीही जननी ओळखू नयेत.”

Verse 52

तथेत्युवाच तं याजो राज्ञ: प्रियचिकीर्षया । तयोश्व नामनी चक्रुर्द्धिजा: सम्पूर्णमानसा:

राजाला प्रिय व्हावे या हेतूने याज म्हणाले—“तथास्तु।” मग द्विजांनी मनःकामना पूर्ण झाल्याने त्या दोघांचे नामकरण केले.

Verse 53

धृष्टत्वादत्यमर्षित्वाद्‌ झुम्नादुत्सम्भवादपि | धृष्टद्युम्न: कुमारो<यं द्रुपदस्य भवत्विति

द्विज म्हणाले—“धृष्टपणा, तीव्र अमर्ष आणि द्युम्न (तेज) यांसह उत्पन्न झाल्यामुळे हा द्रुपदाचा कुमार ‘धृष्टद्युम्न’ म्हणून प्रसिद्ध होवो.”

Verse 54

कृष्णेत्येवाब्रुवन्‌ कृष्णां कृष्णाभूत्‌ सा हि वर्णत: । तथा तन्मिथुनं जज्ञे द्रपदस्य महामखे

त्यांनी कन्येचे नाव ‘कृष्णा’ ठेवले; कारण वर्णाने ती श्याम होती. अशा रीतीने द्रुपदाच्या महान् यज्ञात ती जुळी संतती उत्पन्न झाली.

Verse 55

धृष्टद्युम्न॑ तु पाउ्चाल्यमानीय स्वं निवेशनम्‌ । उपाकरोदस्त्रहेतोर्भारद्वाज: प्रतापवान्‌

Then the mighty Bhāradvāja’s son, Droṇa—foreseeing that destiny’s ordained course cannot be averted—brought the Pāñcāla prince Dhṛṣṭadyumna to his own dwelling. For the sake of imparting the science of weapons, he rendered him a great service by training him in martial lore. Droṇa performed this generous act also to safeguard his own reputation, even though the future consequences were fraught with danger.

Verse 56

अमोक्षणीयं दैवं हि भावि मत्वा महामति: । तथा तत्‌ कृतवान्‌ द्रोण आत्मकीर्त्यनुरक्षणात्‌

The Brahmin said: Knowing that what is ordained by destiny and about to occur cannot be averted, the great-minded Droṇa acted accordingly. For the sake of safeguarding his own fame, he performed that deed—an act presented as generous, yet also shaped by concern for reputation.

Verse 166

(ब्राह्मण उवाच श्रुत्वा जतुगृहे वृत्तं ब्राह्मणा: सपुरोहिता: । पाज्चालराजं द्रुपदमिदं वचनमन्रुवन्‌ ।।

Vaiśampāyana said: Hearing what had happened in the house of lac, the visiting brāhmaṇa, together with other brāhmaṇas and their priests, spoke to Drupada, king of the Pāñcālas: “The sons of Dhṛtarāṣṭra, after consulting with their ministers, formed a most difficult and wicked resolve—to destroy the Pāṇḍavas. Sent by Duryodhana, a servant named Purocana went to Vāraṇāvata and built a great house of lac. There, when the Pāṇḍavas were living in full trust along with Pṛthā (Kuntī), Purocana set it on fire at midnight. That vile and cruel man himself was also burned in the blaze. When Dhṛtarāṣṭra, son of Ambikā, heard the report that the Pāṇḍavas had been burned, he rejoiced with his kinsmen—though outwardly he staged a show of grief. With a heart secretly pleased and only a little sorrow displayed, he ordered Vidura: ‘O wise one, perform the piṇḍa-and-water rites for the Pāṇḍavas. Today it is as though Pāṇḍu has died again for me, since the Pāṇḍavas have perished. Therefore go to the Bhāgīrathī (Gaṅgā) and carry out the funerary offerings. Alas, by the force of fate they have gone to Yama’s abode.’ Saying this, Dhṛtarāṣṭra and Śakuni wept loudly. Bhīṣma, hearing the news, performed the proper post-funeral rites. Such was the dreadful deed contrived by the evil-minded for the destruction of the Pāṇḍavas—an act the speakers had never before seen or even heard of. On hearing these words, the great-minded Yajñasena (Drupada) was consumed by grief, as a father grieves for the loss of his own son. Summoning his officials and kinsmen, he spoke in compassion and sorrow: “Ah, Arjuna’s beauty! Ah, his steadiness! Ah, his valor and training! Day and night I think of Arjuna. And now he, with his brothers and mother, has been consumed by fire—what could be more astonishing? Yet Time is hard to overstep. My vow has become false; what shall I say to the world? Inward grief burns me day and night. I honored the blameless sages Yāja and Upayāja and begged for two children: a son who would slay Bhāradvāja’s son (Droṇa), and a daughter destined for Arjuna. The world knows this, and Yāja himself declared it. By the rite for obtaining a son, he brought forth Dhṛṣṭadyumna and Kṛṣṇā (Draupadī), both my delight. What shall I do now, if the Pāṇḍavas with Pṛthā are destroyed?” The brāhmaṇa continued: Having spoken thus, Drupada lamented in extreme distress. Seeing him grieve, the Pāñcāla preceptor—virtuous and fully learned—said: “The Pāṇḍavas are devoted to dharma and to the guidance of elders. Such men do not perish, nor do they fall into defeat. I have perceived this truth; hear it, O king. Brāhmaṇas affirm it, and I have heard it in the Vedas. Long ago, from Bṛhaspati’s mouth, Paulomī heard of the power of Upāśruti: by her, Indra—though hidden—was shown within the knot of a lotus-stalk. Likewise I have heard Upāśruti concerning the Pāṇḍavas: they are alive somewhere, without doubt. “I have seen auspicious signs: the Pāṇḍavas will surely come here. Hear the means by which they will come. For kṣatriyas, the best mode of giving a maiden is the svayaṃvara. Therefore, O best of kings, have a svayaṃvara proclaimed in the city. Whether the Pāṇḍavas are far away, nearby, or even (as people say) in heaven—on hearing of the svayaṃvara they will gather here, without doubt. Proclaim it quickly; do not delay.” Hearing the priest’s counsel, Drupada was pleased and had Draupadī’s svayaṃvara announced. It would take place in the month of Puṣya, under Rohiṇī, in the bright fortnight, on an auspicious lunar day—seventy-five days from then. Devas, gandharvas, yakṣas, and ascetic ṛṣis would surely come to see it. “Your sons are especially handsome; Pāñcālī may choose any of them, or perhaps the middle one—who can know the supreme ordinance of Prajāpati? If it pleases you, O brāhmaṇī (Kuntī), go there with your sons. Pāñcāla is ever prosperous; King Yajñasena is devoted to brāhmaṇas and true to his vows; the citizens and brāhmaṇas there love guests and will offer invitations unasked. I too will go with my students; if you approve, let us all travel together.” Vaiśampāyana said: Having spoken this much, the brāhmaṇa fell silent.