Shloka 5
Vasiṣṭhasya śokaḥ, Vipāśā–Śatadrū-nāmākaraṇam, Kalmāṣapādasya bhaya-prasaṅgaḥ (Ādi Parva 167)
प्रतिकर्तु नृपश्रेष्ठी यतमानो5डपि भारत । अभित: सो5थ कल्माषीं गड्कूले परिभ्रमन्,जनमेजय! नृपश्रेष्ठ द्रुपद द्रोणाचार्यसे बदला लेनेके लिये यत्न करनेपर भी उनके प्रभाव, विनय, शिक्षा एवं चरित्रका चिन्तन करके क्षात्रबलके द्वारा उन्हें परास्त करनेका कोई उपाय न जान सके। वे कृष्णवर्णा यमुना तथा गंगा दोनोंके तटोंपर घूमते हुए ब्राह्मणोंकी एक पवित्र बस्तीमें जा पहुँचे। वहाँ उन महाभाग नरेशने एक भी ऐसा ब्राह्मण नहीं देखा, जिसने विधिपूर्वक ब्रह्मचर्यका पालन करके वेद-वेदांगकी शिक्षा न प्राप्त की हो
pratikartuṁ nṛpaśreṣṭhī yatamāno ’pi bhārata | abhitaḥ so ’tha kalmāṣī gaṅgākūle paribhraman janamejaya |
हे भारत! प्रतिशोध घेण्यासाठी प्रयत्न करूनही त्या नृपश्रेष्ठाला केवळ क्षात्रबलाने विरोधकांना जिंकण्याचा कोणताही उपाय सापडला नाही; त्यांच्या प्रभाव, विनय, शिक्षण व चरित्राचे चिंतन त्याला थोपवत होते. मग, हे जनमेजया, कल्माषपाद गंगा व यमुना यांच्या तीरावर इकडे-तिकडे भटकत राहिला आणि अखेरीस ब्राह्मणांच्या एका पवित्र वस्तीला जाऊन पोहोचला. तेथे त्या महाभाग राजाने असा एकही ब्राह्मण पाहिला नाही की ज्याने विधिपूर्वक ब्रह्मचर्य पाळून वेद-वेदांगांचे अध्ययन केलेले नव्हते।
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
Royal power and retaliation have limits; disciplined conduct (brahmacarya), learning (Veda and Vedāṅgas), and character create a form of authority that cannot be easily subdued by force. The verse highlights reverence for spiritual discipline and the ethical superiority of self-restraint over aggression.
A king called Kalmāṣapāda, unable to find a way to defeat his opponents through kṣatriya strength, wanders along the Gaṅgā and arrives at a sacred brāhmaṇa settlement, where he observes the brāhmaṇas’ strict brahmacarya and complete Vedic training.