Adhyaya 36
Tīrtha-Māhātmya: Mahālaya, Kedāra, Rivers and Fords, and Devadāru Forest (Akṣaya-Karma Doctrine)
मागील अध्यायानंतर सूत तीर्थमाहात्म्याचा उपदेश पुढे नेतात. महालय हे महादेवाचे अत्यंत गुप्त पवित्र स्थान असून तेथे रुद्राचे पादचिन्ह संशय करणाऱ्यांसाठी चिन्ह म्हणून सांगितले आहे. पुढे केदार, प्लक्षावतरण, कनखल, महातीर्थ, श्रीपर्वत, गोदावरी, कावेरी आणि अनेक घाट-तीर्थांची क्रमवार यात्रा येते; स्नान, तर्पण, श्राद्ध, दान, होम, जप इत्यादी कर्मे व त्यांची फळे—पापनाश, स्वर्ग, ब्रह्मलोक, श्वेतद्वीप, रुद्रसामीप्य, योगसिद्धी, अक्षय पुण्य—वर्णिली आहेत. शुचिता, संयम, अलोभ आणि ब्रह्मचर्य यांवर स्थित साधकालाच तीर्थफळ मिळते, असे स्पष्ट केले आहे. शेवटी देवदारु वनात महादेव वर देतात—त्या स्थळाची नित्य पवित्रता, उपासकांना गणपत्यत्व, आणि तेथे देहत्याग केल्यास पुनर्जन्मातून मुक्ती; तीर्थस्मरणानेही पाप नष्ट होतात. उपसंहारात ‘जिथे शिव किंवा विष्णु आहेत तिथे गंगा व सर्व तीर्थे आहेत’ असे सांगून शैव-वैष्णव समन्वय अधोरेखित केला आहे.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच इदनमन्यते परं स्थानं गुह्याद् गुह्यतमं महत् / महादेवस्य देवस्य महालयमिति श्रुतम्
अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागातील पस्तीसावा अध्याय समाप्त झाला. सूत म्हणाले—हे परम स्थान मानले जाते, गुह्याहूनही अधिक गुह्य व महान; परंपरेने यास देव महादेवाचे ‘महालय’ असे म्हणतात.
Verse 2
तत्र देवादिदेवेन रुद्रेण त्रिपुरारिणा / शिलातले पदं न्यस्तं नास्तिकानां निदर्शनम्
तेथे देवाधिदेव त्रिपुरारि रुद्राने शिळेच्या पाटावर आपले पदचिन्ह ठेवले—नास्तिकांसाठी स्पष्ट निदर्शन म्हणून।
Verse 3
तत्र पुशुपताः शान्ता भस्मोद्धूलितविग्रहाः / उपासते महादेवं वेदाध्ययनतत्पराः
तेथे शांत पाशुपत भक्त—ज्यांचे देह पवित्र भस्माने धूसर झाले आहेत—वेदाध्ययनात तत्पर राहून महादेवाची उपासना करतात।
Verse 4
स्नात्वा तत्र पदं शार्वं दृष्ट्वा भक्तिपुरः सरम् / नमस्कृत्वाथ शिरसा रुद्रसामीप्यमाप्नुयात्
तेथे स्नान करून, शार्वाचे पवित्र पदचिन्ह व भक्तिपुरासमोरचे सरोवर पाहून, मस्तक झुकवून नमस्कार करावा; त्यामुळे रुद्रसामीप्य प्राप्त होते।
Verse 5
अन्यच्च देवदेवस्य स्थानं शंभोर्महात्मनः / केदारमिति विख्यातं सिद्धानामालयं शुभम्
आणखीही, देवदेव महात्मा शंभूचे एक पवित्र स्थान आहे, जे ‘केदार’ म्हणून विख्यात आहे—सिद्धांचे शुभ आलय।
Verse 6
तत्र स्नात्वा महादेवमभ्यर्च्य वृषकेतनम् / पीत्वा चैवोदकं शुद्धं गाणपत्यमवाप्नुयात्
तेथे स्नान करून, वृषकेतु (वृषध्वज) महादेवाची अर्चना करावी, आणि ते शुद्ध जलही प्राशन करावे; त्यामुळे गाणपत्य पद प्राप्त होते।
Verse 7
श्राद्धदानादिकं कृत्वा ह्यक्ष्यं लभते फलम् / द्विजातिप्रवरैर्जुष्टं योगिभिर्यतमानसैः
श्राद्ध, दान इत्यादी कर्मे करून मनुष्य निश्चयच अक्षय फल प्राप्त करतो. ते पुण्य श्रेष्ठ द्विजांच्या व संयमित मनाच्या योगीजनांच्या संगतीने पुष्ट व प्रतिष्ठित होते.
Verse 8
तीर्थं प्लक्षावतरणं सर्वपापविनाशनम् / तत्राभ्यर्च्य श्रीनिवासं विष्णुलोके महीयते
प्लक्षावतरण हे तीर्थ सर्व पापांचा नाश करणारे आहे. तेथे श्रीनिवासाची पूजा केल्यास तो विष्णुलोकात मान पावतो.
Verse 9
अन्यं मगधराजस्य तीर्थं स्वर्गगतिप्रदम् / अक्षयं विन्दति स्वर्गं तत्र गत्वा द्विजोत्तमः
मगधराजाच्या प्रदेशात आणखी एक तीर्थ आहे, जे स्वर्गगती देणारे आहे. तेथे जाऊन श्रेष्ठ द्विज अक्षय स्वर्ग प्राप्त करतो.
Verse 10
तीर्थं कनखलं पुण्यं महापातकनाशनम् / यत्र देवेन रुद्रेण यज्ञो दक्षस्य नाशितः
कनखल तीर्थ अत्यंत पुण्यदायक व महापातकनाशक आहे; जिथे देव रुद्रांनी दक्षाचा यज्ञ नष्ट केला होता.
Verse 11
तत्र गङ्गामुपस्पृश्य शुचिर्भावसमन्वितः / मुच्यते सर्वपापैस्तु ब्रह्मलोकं लभेन्मृतः
तेथे गंगेचे उपस्पर्शन (आचमन-स्पर्श) करून मनुष्य शुद्ध व पवित्र भावयुक्त होतो. तो सर्व पापांतून मुक्त होऊन मृत्यूनंतर ब्रह्मलोक प्राप्त करतो.
Verse 12
महातीर्थमिति ख्यातं पुण्यं नारायणप्रियम् / तत्राभ्यर्च्य हृषीकेशं श्वेतद्वीपं निगच्छति
हे पुण्य तीर्थ ‘महातीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध असून नारायणास अत्यंत प्रिय आहे। तेथे हृषीकेशाची आराधना करून साधक श्वेतद्वीपाला प्राप्त होतो।
Verse 13
अन्यच्च तीर्थप्रवरं नाम्ना श्रीपर्वतं शुभम् / तत्र प्राणान् परित्यज्य रुद्रस्य दयितो भवेत्
याशिवाय आणखी एक श्रेष्ठ व शुभ तीर्थ ‘श्रीपर्वत’ नावाने आहे। तेथे प्राणत्याग केल्यास तो रुद्र (शिव) यांचा प्रिय होतो।
Verse 14
तत्र सन्निहितो रुद्रो देव्या सह महेश्वरः / स्नानपिण्डादिकं तत्र कृतमक्षय्यमुत्तमम्
तेथे देवीसह रुद्र—महेश्वर—साक्षात् उपस्थित आहेत। म्हणून तेथे केलेले स्नान, पिंडदान इत्यादी सर्व कर्म उत्तम व अक्षय पुण्य देणारे ठरते।
Verse 15
गोदावरी नदी पुण्या सर्वपापविनाशनी / तत्र स्नात्वा पितॄन् देवांस्तर्पयित्वा यथाविधि / सर्वपापविसुद्धात्मा गोसहस्रफलं लभेत्
गोदावरी नदी पुण्य असून सर्व पापांचा नाश करणारी आहे। तेथे स्नान करून, विधिपूर्वक पितरांना व देवांना तर्पण केल्यास मनुष्य सर्व पापांपासून शुद्ध होऊन सहस्र गोदानाचे फळ प्राप्त करतो।
Verse 16
पवित्रसलिला पुण्या कावेरी विपुला नदी / तस्यां स्नात्वोदकं कृत्वा मुच्यते सर्वपातकैः / त्रिरात्रोपोषितेनाथ एकरात्रोषितेन वा
कावेरी ही विशाल नदी पवित्र जलाची व पुण्यदायिनी आहे। तिच्यात स्नान करून उदक-क्रिया (जलार्पण) केल्यास सर्व पातकांपासून मुक्ती मिळते—तीन रात्री उपवास केला तरी किंवा एक रात्र व्रतनिवास केला तरी।
Verse 17
द्विजातीनां तु कथितं तीर्थानामिह सेवनम् / यस्य वाङ्मनसो शुद्धे हस्तपादौ च संस्थितौ / अलोलुपो ब्रह्मचारो तीर्थानां फलमाप्नुयात्
द्विजांसाठी येथे तीर्थसेवनाचा विधी सांगितला आहे. ज्याची वाणी व मन शुद्ध, हात-पाय संयमी, जो लोभमुक्त ब्रह्मचारी—तो निश्चयाने तीर्थयात्रेचे फळ प्राप्त करतो.
Verse 18
स्वामितीर्थं महातीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् / तत्र सन्निहितो नित्यं स्कन्दो ऽमरनमस्कृतः
स्वामीतीर्थ हे महातीर्थ त्रैलोक्यात विख्यात आहे. तेथे अमरांनी नित्य नमस्कारलेला स्कंद सदैव सन्निहित असतो.
Verse 19
स्नात्वा कुमारधारायां कृत्वा देवादितर्पणम् / आराध्य षण्मुखं देवं स्कन्देन सह मोदते
कुमारधारेत स्नान करून व देवादी तर्पण करून, जो षण्मुख देवाची विधिपूर्वक आराधना करतो, तो स्कंदासह आनंदित होतो.
Verse 20
नदी त्रैलोक्यविख्याता ताम्रपर्णोति नामतः / तत्र स्नात्वा पितॄन् भक्त्या तर्पयित्वा यथाविधि / पापकर्तॄनपि पितॄस्तारयेन्नात्र संशयः
ताम्रपर्णी नावाची नदी त्रैलोक्यात विख्यात आहे. तेथे स्नान करून व विधिपूर्वक भक्तीने पितरांचे तर्पण केल्यास, पापकर्मी पितरही तरतात—यात संशय नाही.
Verse 21
चन्द्रतीर्थमिति ख्यातं कावेर्याः प्रभवे ऽक्षयम् / तीर्थं तत्र भवेद् वस्तुं मृतानां स्वर्गतिर्ध्रुवा
कावेरीच्या उगमस्थानी चंद्रतीर्थ नावाचे अक्षय तीर्थ प्रसिद्ध आहे. जो तेथे देहत्याग करतो, त्याची स्वर्गगती निश्चित होते.
Verse 22
विन्ध्यपादे प्रपश्यन्ति देवदेवं सदाशिवम् / भक्त्या ये ते न पश्यन्ति यमस्य सदनं द्विजाः
विन्ध्यपाद येथे देवदेव सदाशिवांचे दर्शन होते. जे भक्तिभावाने तेथे त्यांचे दर्शन करतात, हे द्विजांनो, त्यांना यमाचे सदन दिसत नाही.
Verse 23
देविकायां वृषो नाम तीर्थं सिद्धनिषेवितम् / तत्र स्नात्वोदकं दत्वा योगसिद्धिं च विन्दति
देविका नदीवर ‘वृष’ नावाचे सिद्धांनी सेविलेले तीर्थ आहे. तेथे स्नान करून उदकदान केल्यास योगसिद्धीही प्राप्त होते.
Verse 24
दशाश्वमेधिकं तीर्थं सर्वपापविनाशनम् / दशानामश्वमेधानां तत्राप्नोति फलं नरः
‘दशाश्वमेधिक’ हे तीर्थ सर्व पापांचा नाश करणारे आहे. तेथे गेलेला मनुष्य दहा अश्वमेध यज्ञांचे सम फल प्राप्त करतो.
Verse 25
पुण्डरीकं महातीर्थं ब्राह्मणैरुपसेवितम् / तत्राभिगम्य युक्तात्मा पौण्डरीकफलं लभेत्
पुण्डरीक हे ब्राह्मणांनी सेविलेले महातीर्थ आहे. संयत व एकाग्र मनाने तेथे गेलेला ‘पौण्डरीक’ नावाचे पुण्यफळ प्राप्त करतो.
Verse 26
तीर्थेभ्यः परमं तीर्थं ब्रह्मतीर्थमिति श्रुतम् / ब्रह्माणमर्चयित्वा तु ब्रह्मलोके महीयते
तीर्थांमध्ये परम तीर्थ ‘ब्रह्मतीर्थ’ असे ऐकिवात आहे. तेथे ब्रह्मदेवाची अर्चना केल्यास मनुष्य ब्रह्मलोकी गौरवाने प्रतिष्ठित होतो.
Verse 27
सरस्वत्या विनशनं प्लक्षप्रस्त्रवणं शुभम् / व्यासतीर्थं परं तीर्थं मैनाकं च नगोत्तमम् / यमुनाप्रभवं चैव सर्वपापविशोधनम्
सरस्वतीचे विनशन-स्थान, प्लक्षाचे शुभ झरे, व्यासतीर्थ—परम तीर्थ—पर्वतश्रेष्ठ मैनाक आणि यमुनेचा उगमप्रदेश—हे सर्व तीर्थ सर्व पापांचे शोधन करणारे आहेत।
Verse 28
पितॄणां दुहिता देवी गन्धकालीति विश्रुता / तस्यां स्नात्वा दिवं याति मृतो जातिस्मरो भवेत्
पितरांची कन्या अशी ती देवी ‘गंधकाली’ म्हणून प्रसिद्ध आहे। तिच्या पवित्र जलात स्नान केल्याने स्वर्गप्राप्ती होते; आणि मृतही (तिच्या कृपेने) पूर्वजन्मस्मरणी होऊ शकतो।
Verse 29
कुबेरतुङ्गं पापघ्नं सिद्धचारणसेवितम् / प्राणांस्तत्र परित्यज्य कुबेरानुचरो भवेत्
कुबेरतुङ्ग हे पापघ्न तीर्थ आहे; तेथे सिद्ध व चारण सेवा करतात। जो तेथे प्राणत्याग करतो, तो कुबेराचा अनुचर होतो।
Verse 30
उमातुङ्गमिति ख्यातं यत्र सा रुद्रवल्लभा / तत्राभ्यर्च्य महादेवीं कोसहस्रफलं लभेत्
ते स्थान ‘उमातुङ्ग’ म्हणून ख्यात आहे, जिथे रुद्रवल्लभा (उमा) वास करते. तेथे महादेवीची अर्चना केल्यास लक्षगुण फळ मिळते।
Verse 31
भृगुतुङ्गे तपस्तप्तं श्राद्धं दानं तथा कृतम् / कुलान्युभयतः सप्त पुनातीति श्रुतिर्मम
भृगुतुङ्ग येथे तप केले जाते, तसेच श्राद्ध व दानही केले जाते. माझी ही श्रुती आहे की असे कर्म पितृ व मातृ—दोन्ही बाजूंनी—कुलाच्या सात पिढ्यांना पवित्र करतात।
Verse 32
काश्यपस्य महातीर्थं कालसर्पिरिति श्रुतम् / तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यं पापक्षयेच्छया
काश्यपाचे महातीर्थ परंपरेने ‘कालसर्पि’ म्हणून प्रसिद्ध आहे। तेथे पापक्षयाच्या इच्छेने नित्य श्राद्धकर्म अर्पण करावे।
Verse 33
दशार्णायां तथा दानं श्राद्धं होमस्तथा जपः / अक्षयं चाव्ययं चैव कृतं भवति सर्वदा
तसेच दशार्णा देशात केलेले दान, श्राद्ध, होम आणि जप—जे काही केले तरी—त्याचे फळ सर्वदा अक्षय व अव्यय होते।
Verse 34
तीर्थं द्विजातिभिर्जुष्टं नाम्ना वै कुरुजाङ्गलम् / दत्त्वा तु दानं विधिवद् ब्रह्मलोके महीयते
द्विजांनी सेविलेले ‘कुरुजाङ्गल’ नावाचे तीर्थ आहे। तेथे विधिपूर्वक दान दिल्यास दाता ब्रह्मलोकी सन्मानित होतो।
Verse 35
वैतरण्यां महातीर्थे स्वर्णवेद्यां तथैव च / धर्मपृष्ठे च सरसि ब्रह्मणः परमे शुभे
वैतरणीच्या महातीर्थात, तसेच स्वर्णवेदीत, आणि ब्रह्म्याचे परम शुभ ‘धर्मपृष्ठ’ नावाचे सरोवर येथे—(स्नान-पूजनाने महान पुण्य मिळते)।
Verse 36
भरतस्याश्रमे पुण्ये पुण्ये श्राद्धवटे शुभे / महाह्रदे च कौशिक्यां दत्तं भवति चाक्षयम्
पुण्य भरताश्रमात, शुभ ‘श्राद्धवट’ येथे, आणि कौशिकी नदीच्या महाह्रदात जे काही दान दिले जाते ते अक्षय होते।
Verse 37
मुञ्जपृष्ठे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता / हिताय सर्वभूतानां नास्तिकानां निदर्शनम्
मुञ्ज-गवताच्या पाठीवर धीमान महादेवांनी आपले पदचिन्ह ठेवले—ते सर्वभूतांच्या हितासाठी शुभ लक्षण असून नास्तिकांना बोध देणारे स्पष्ट प्रमाण आहे।
Verse 38
अल्पेनापि तु कालेन नरो धर्मपरायणः / पाप्मानमुत्सृजत्याशु जीर्णां त्वचमिवोरगः
अल्प काळातही धर्मपरायण मनुष्य लवकर पाप टाकून देतो—जसा सर्प जीर्ण त्वचा सोडतो।
Verse 39
नाम्ना कनकनन्देति तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् / उदीच्यां मुञ्जपृष्ठस्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम्
कनकनंदा नावाचे तीर्थ त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहे. ते मुञ्जपृष्ठाच्या उत्तरेस असून ब्रह्मर्षिगणांनी सेविलेले आहे।
Verse 40
तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति सशरीरा द्विजातयः / दत्तं चापि सदा श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम् / ऋणैस्त्रिभिर्नरः स्नात्वा मुच्यते क्षीणकल्मषः
तेथे स्नान केल्याने द्विजातयः देहासहित स्वर्गास जातात. तेथे केलेले श्राद्ध सदैव अक्षय फल देणारे म्हटले आहे. तेथे स्नान करून मनुष्य पापक्षय पावून देव-ऋषि-पितृ या त्रिविध ऋणांतून मुक्त होतो।
Verse 41
मानसे सरसि स्नात्वा शक्रस्यार्धासनं लभेत् / उत्तरं मानसं गत्वा सिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम्
मानस सरोवरात स्नान केल्याने शक्राच्या (इंद्राच्या) अर्धासनासमान पद मिळते. उत्तर मानसास गेल्यावर अनुत्तम सिद्धी प्राप्त होते।
Verse 42
तस्मान्निर्वर्तयेच्छ्राद्धं यथाशक्ति यथाबलम् / कामान् सलभते दिव्यान् मोक्षोपायं च विन्दति
म्हणून यथाशक्ती यथाबळ विधिपूर्वक श्राद्ध करावे; त्याने दिव्य इच्छांची सिद्धी होते आणि मोक्षाचा उपायही प्राप्त होतो।
Verse 43
पर्वतो हिमवान्नाम नानाधातुविभूषितः / योजनानां सहस्राणि सो ऽशीतिस्त्वायतो गिरिः / सिद्धचारणसंकीर्णो देवर्षिगणसेवितः
हिमवान् नावाचा एक पर्वत आहे, जो नानाविध धातूंनी विभूषित आहे. तो गिरि ऐंशी हजार योजन विस्तारलेला; तेथे सिद्ध-चारणांची गर्दी असून देवर्षिगण त्याची सेवा करतात।
Verse 44
तत्र पुष्करिणी रम्या सुषुम्ना नाम नामतः / तत्र गत्वा द्विजो विद्वान् ब्रह्महत्यां विमुञ्चति
तेथे ‘सुषुम्ना’ नावाची रम्य पुष्करिणी (पवित्र सरोवर) आहे. तेथे गेल्यावर विद्वान द्विज ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्त होतो।
Verse 45
श्राद्धं भवति चाक्षय्यं तत्र दत्तं महोदयम् / तारयेच्च पितॄन् सम्यग् दश पूर्वान् दशापरान्
तेथे केलेले श्राद्ध अक्षय होते आणि तेथे दिलेले दान महान् उदय (आध्यात्मिक उन्नती) देणारे ठरते. तो योग्य रीतीने पितरांना—दहा पूर्वीचे व दहा नंतरचे—तारतो।
Verse 46
सर्वत्र हिमवान् पुण्यो गङ्गा पुण्या समन्ततः / नद्यः समुद्रगाः पुण्याः समुद्रश्च विशेषतः
हिमवान सर्वत्र पुण्य आहे आणि गंगा सर्व बाजूंनी पुण्य आहे. समुद्राकडे जाणाऱ्या नद्या पुण्य आहेत आणि समुद्र तर विशेषतः पुण्य आहे।
Verse 47
बदर्याश्रममासाद्य मुच्यते कलिकल्मषात् / तत्र नारायणो देवो नरेणास्ते सनातनः
बदरी-आश्रमास पोहोचल्यावर मनुष्य कलियुगाच्या कल्मषांपासून मुक्त होतो. तेथे नरासह सनातन देव नारायण सदैव वास करतात.
Verse 48
अक्षयं तत्र दानं स्यात् जप्यं वापि तथाविधम् / महादेवप्रियं तीर्थं पावनं तद् विशेषतः / तारयेच्च पितॄन् सर्वान् दत्त्वा श्राद्धं समाहितः
तेथे केलेले दान अक्षय पुण्य देणारे ठरते आणि तेथे केलेला जपही अव्यय फल देतो. ते तीर्थ महादेवास प्रिय व विशेषतः पावन आहे. एकाग्रचित्ताने तेथे श्राद्ध केल्यास सर्व पितर तरतात.
Verse 49
देवदारुवनं पुण्यं सिद्धगन्धर्वसेवितम् / महादेवेन देवेन तत्र दत्तं महद् वरं
देवदारूवन पवित्र आहे; तेथे सिद्ध व गंधर्व सेवा करतात. तेथेच देव महादेवांनी महान वर प्रदान केला.
Verse 50
मोहयित्वा मुनीन् सर्वान् पुनस्तैः संप्रपूजितः / प्रसन्नो भगवानीशो मुनीन्द्रान् प्राह भावितान्
सर्व मुनींना प्रथम मोहात पाडून, नंतर त्यांच्याचकडून पुन्हा विधिपूर्वक पूजित होऊन, प्रसन्न भगवानीशांनी भावित मुनीश्रेष्ठांना संबोधिले.
Verse 51
इहाश्रमवरे रम्ये निवसिष्यथ सर्वदा / मद्भावनासमायुक्तास्ततः सिद्धिमवाप्स्यथ
या रम्य व श्रेष्ठ आश्रमात तुम्ही सदैव निवास कराल; आणि माझ्या भावनेच्या ध्यानाशी संयुक्त होऊन, पुढे सिद्धी प्राप्त कराल.
Verse 52
ये ऽत्र मामर्चयन्तीह लोके धर्मपरा जनाः / तेषां ददामि परमं गाणपत्यं हि शाश्वतम्
जे लोक येथे धर्मपरायण होऊन माझी पूजा करतात, त्यांना मी परम व शाश्वत गाणपत्य पद (गणांवरील अधिपत्य) प्रदान करतो।
Verse 53
अत्र नित्यं वसिष्यामि सह नारायणेन च / प्राणानिह नरस्त्यक्त्वा न भूयो जन्म विन्दति
मी येथे नारायणासह नित्य वास करीन. जो मनुष्य येथे प्राणत्याग करतो, त्याला पुन्हा जन्म मिळत नाही।
Verse 54
संस्मरन्ति च ये तीर्थं देशान्तरगता जनाः / तेषां च सर्वपापानि नाशयामि द्विजोत्तमाः
हे द्विजोत्तमांनो! जे लोक देशांतराला गेले असले तरी या तीर्थाचे स्मरण करतात, त्यांच्या सर्व पापांचा मी नाश करतो।
Verse 55
श्राद्धं दानं तपो होमः पिण्डनिर्वपणं तथा / ध्यानं जपश्च नियमः सर्वमत्राक्षयं कृतम्
येथे श्राद्ध, दान, तप, होम, पिंडनिर्वपण, तसेच ध्यान, जप व नियम—जे काही केले जाते ते सर्व अक्षय पुण्यदायी ठरते।
Verse 56
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन द्रष्टव्यं हि द्विजातिभिः / देवदारुवनं पुण्यं महादेवनिषेवितम्
म्हणून द्विजांनी सर्व प्रयत्नांनी त्या पुण्य देवदारुवनाचे दर्शन घ्यावे, जे महादेवाच्या निरंतर निवास-सेवेने पावन झाले आहे।
Verse 57
यत्रेस्वरो महादेवो विष्णुर्वा पुरुषोत्तमः / तत्र सन्निहिता गङ्गातीर्थान्यायतनानि च
जिथे ईश्वर महादेव म्हणून किंवा विष्णु पुरुषोत्तम म्हणून विराजमान असतो, तिथेच गंगा व तिची सर्व तीर्थे, तसेच पवित्र आयतन-धाम खरेच उपस्थित मानली जातात.
Frequently Asked Questions
Beyond bathing and offerings, it conditions tīrtha-fruit on inner discipline—purity of speech and mind, controlled limbs, freedom from greed, and brahmacarya—so the pilgrimage becomes a moral-yogic practice rather than mere travel.
It articulates samanvaya: sacredness is not confined to a sectarian map but inheres in divine presence itself, allowing Śaiva and Vaiṣṇava worship to be read as convergent paths within one sacral cosmology.
The footprint functions as a tangible ‘pramāṇa-like’ sign for skeptics, anchoring the invisible sanctity of the tīrtha in a visible marker while also emphasizing Rudra’s direct immanence in the landscape.