Adhyaya 35

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चतुस्त्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच अन्यत् पवित्रं विपुलं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् / रुद्रकोटिरिति ख्यातं रुद्रस्य परमेष्ठिनः

अशा रीतीने श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागातील चौतिसावा अध्याय समाप्त झाला. सूत म्हणाले—त्रैलोक्यात प्रसिद्ध असे आणखी एक पवित्र व विशाल तीर्थ आहे; परमेश्वर रुद्राचे ते ‘रुद्रकोटी’ म्हणून ख्यात आहे।

Verse 2

पुरा पुण्यतमे काले देवदर्शनतत्पराः / कोटिब्रह्मर्षयो दान्तास्तं देशमगमन् परम्

प्राचीन काळी, अत्यंत पुण्यमय वेळी, देवदर्शनास तत्पर, संयमी व दान्त असे कोट्यवधी ब्रह्मर्षी त्या परम पवित्र देशास गेले.

Verse 3

अहं द्रक्ष्यामि गिरिशं पूर्वमेव पिनाकिनम् / अन्यो ऽन्यं भक्तियुक्तानां व्याघातो जायते किल

“मी सर्वप्रथम गिरिश—पिनाकधारी शिव—यांचे दर्शन घेईन; कारण असे म्हणतात की भक्तियुक्त लोकांतही परस्परांचा अडथळा होऊ शकतो.”

Verse 4

तेषां भक्तिं तदा दृष्ट्वा गिरिशो योगिनां गुरुः / कोटिरूपो ऽभवद् रुद्रो रुद्रकोटिस्ततः स्मृतः

त्यांची भक्ति पाहून त्या वेळी योगिनांचे गुरु गिरिश रुद्र कोटिरूप झाले. म्हणूनच ते ‘रुद्रकोटी’ म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 5

ते स्म सर्वे महादेवं हरं गिरिगुहाशयम् / पश्यन्तः पार्वतीनाथं हृष्टपुष्टधियो ऽभवन्

तेव्हा ते सर्वजण महादेव—हर, गिरिगुहेत वास करणारा, पार्वतीनाथ—यांचे दर्शन घेऊन हर्षित झाले; त्यांची बुद्धी पुष्ट व उन्नत झाली।

Verse 6

अनाद्यन्तं महादेवं पूर्वमेवाहमीश्वरम् / दृष्टवानिति भक्त्या ते रुद्रन्यस्तधियो ऽभवन्

“मी पूर्वीच अनाद्यंत महादेव—ईश्वर—यांचे दर्शन घेतले आहे।” असे म्हणत ते भक्तीने रुद्रचरणी पूर्ण समर्पितचित्त झाले।

Verse 7

अथान्तरिक्षे विमलं पश्यन्ति स्म महत्तरम् / ज्योतिस्तत्रैव ते सर्वे ऽभिलषन्तः परं पदम्

मग त्यांनी अंतरिक्षात विशाल, निर्मळ तेज पाहिले; आणि परम पदाची आकांक्षा धरून तेथेच त्या सर्वोच्च धामावर मन स्थिर केले।

Verse 8

एतत् सदेशाध्युषितं तीर्थं पुण्यतमं शुभम् / दृष्ट्वा रुद्रं समभ्यर्च्य रुद्रसामीप्यमाप्नुयात्

हे तीर्थ सत्पुरुषांनी अधिष्ठित, अत्यंत पुण्य व शुभ आहे. येथे रुद्राचे दर्शन घेऊन विधिपूर्वक पूजन केल्यास रुद्रसामीप्य प्राप्त होते।

Verse 9

अन्यच्च तीर्थप्रवरं नाम्ना मधुवनं स्मृतम् / तत्र गत्वा नियमवानिन्द्रस्यार्धासनं लभेत्

याशिवाय ‘मधुवन’ नावाचे आणखी एक श्रेष्ठ तीर्थ सांगितले आहे. तेथे जाऊन नियमपालन करणारा यात्रेकरू इंद्राच्या अर्धासनाचा भाग मिळवतो।

Verse 10

अथान्यत्पुष्पनगरी देशः पुण्यतमः शुभः / तत्र गत्वा पितॄन् पूज्य कुलानां तारयेच्छतम्

यानंतर पुष्पनगरी नावाचा आणखी एक परम पुण्य व शुभ देश आहे. तेथे जाऊन पितरांची विधिपूर्वक पूजा केली असता आपल्या कुलाच्या शंभर पिढ्या तरतात.

Verse 11

कालञ्जरं महातीर्थं लोके रुद्रो महेश्वरः / कालं जरितवान् देवो यत्र भक्तिप्रियो हरः

कालंजर हे लोकी महातीर्थ म्हणून प्रसिद्ध आहे; तेथे रुद्र महेश्वरांनी स्वतः काळालाही क्षीण केले. त्या स्थानी भक्तिप्रिय हर भक्तांवर विशेष प्रसन्न होतात.

Verse 12

श्वेतो नाम शिवे भक्तो राजर्षिप्रवरः पुरा / तदाशीस्तन्नमस्कारः पूजयामास शूलिनम्

प्राचीन काळी श्वेत नावाचे एक श्रेष्ठ राजर्षी होते, ते शिवभक्त होते. त्यांनी आशीर्वाद-वचने व नमस्कारांसह शूलधारी प्रभूची पूजा केली.

Verse 13

संस्थाप्य विधिना लिङ्गं भक्तियोगपुरः सरः / जजाप रुद्रमनिशं तत्र संन्यस्तमानसः

विधीनुसार लिंगाची स्थापना करून, भक्तियोगाने महिमावंत झालेल्या त्या सरोवराजवळ, मन पूर्ण अर्पण करून त्यांनी अखंड रुद्रमंत्राचा जप केला.

Verse 14

स तं कालो ऽथ दीप्तात्मा शूलमादाय भीषणम् / नेतुमभ्यागतो देशं स राजा यत्र तिष्ठति

मग दीप्त तेजस्वी काळाने भयानक शूल उचलला आणि ज्या ठिकाणी तो राजा होता, त्याला नेण्यासाठी तेथे येऊन पोहोचला.

Verse 15

वीक्ष्य राजा भयाविष्टः शूलहस्तं समागतम् / कालं कालकरं घोरं भीषणं चण्डदीधितिम्

शूलहस्त, कालकर, घोर व भीषण, प्रचंड तेजाने दिपणारा काळ येताना पाहून राजा भयाने व्याकुळ झाला।

Verse 16

उबाभ्यामथ हस्ताभ्यां स्पृट्वासौ लिङ्गमैश्वरम् / ननाम शिरसा रुद्रं जजाप शतरुद्रियम्

मग त्याने दोन्ही हातांनी ईश्वराचे अधिष्ठित लिंग स्पर्शिले, शिर झुकवून रुद्राला नमस्कार केला आणि शतरुद्रियाचा जप केला।

Verse 17

जपन्तमाह राजानं नमन्तमसकृद् भवम् / एह्येहीति पुरः स्थित्वा कृतान्तः प्रहसन्निव

राजा जप करीत आणि भव (शिव) यांना वारंवार नमस्कार करीत असता, कृतान्त (मृत्यू) समोर उभा राहून जणू उपहासाने हसत म्हणाला—“ये, ये!”

Verse 18

तमुवाच भयाविष्टो राजा रुद्रपरायणः / एकमीशार्चनरतं विहायान्यं निषूदय

भयाने ग्रासलेला, रुद्रपरायण राजा त्याला म्हणाला—“जो ईश्वरपूजेत रत आहे त्याला सोड; दुसऱ्याला नष्ट कर।”

Verse 19

इत्युक्तवन्तं भगवानब्रवीद् भीतमानसम् / रुद्रार्चनरतो वान्यो मद्वशे को न तिष्ठति

असे बोलणाऱ्या भयभीत मनाच्या राजाला भगवान म्हणाले—“रुद्रार्चनात रत असो वा अन्यत्र आसक्त असो—माझ्या वशात कोण नाही?”

Verse 20

एवमुक्त्वा स राजानं कालो लोकप्रकालनः / बबन्ध पाशै राजापि जजाप शतरुद्रियम्

असे बोलून लोकनियामक काळाने राजाला पाशांनी बांधले; तरीही राजा अखंड शतरुद्रीयाचा जप करीत राहिला।

Verse 21

अथान्तरिक्षे विमलं दीप्यमानं तेजोराशिं भूतभर्तुः पुराणम् / ज्वालामालासंवृतं व्याप्य विश्वं प्रादुर्भूतं संस्थितं संददर्श

मग आकाशमध्यात त्याने निर्मळ, दीप्तिमान तेजोराशी पाहिली—भूतांचा धारक त्या पुरातनाचा आद्य वैभव—ज्वालामालांनी वेढलेली, विश्वभर व्यापलेली, सहसा प्रकट होऊन स्थिर उभी होती।

Verse 22

तन्मध्ये ऽसौ पुरुषं रुक्मवर्णं देव्या देवं चन्द्रलेखोज्ज्वलाङ्गम् / तेजोरूपं पश्यति स्मातिहृष्टो मेने चास्मन्नाथ आगच्छतीति

त्या तेजाच्या मध्यभागी त्याने सुवर्णवर्ण पुरुष पाहिला—देवीसह देव—ज्यांचे अवयव चंद्ररेखेप्रमाणे उज्ज्वल होते। ते तेजोरूप पाहून तो अत्यंत हर्षित झाला आणि म्हणाला—“आपले नाथ नक्की येत आहेत।”

Verse 23

आगच्छन्तं नातिदूरे ऽथ दृष्ट्वा कालो रुद्रं देवदेव्या महेशम् / व्यपेतभीरखिलेशैकनाथं राजर्षिस्तं नेतुमभ्याजगाम

मग काळाने देवदेवीचे पती महेश रुद्र जवळच येताना पाहिले. भयशून्य, सर्व ईशांचा एकमेव नाथ पाहून राजर्षी त्यांना सामोरे जाण्यास पुढे गेला।

Verse 24

आलोक्यासौ भगवानुग्रकर्मा देवो रुद्रो भूतभर्ता पुराणः / एकं भक्तं मत्परं मां स्मरन्तं देहीतीमं कालमूचे ममेति

त्याला पाहून उग्रकर्मा भगवान—भूतांचा धारक तो पुरातन देव रुद्र—त्याच क्षणी काळाला म्हणाला: “हा एक भक्त मला दे; जो माझ्यात परायण असून माझे स्मरण करतो—हा माझा आहे।”

Verse 25

श्रुत्वा वाख्यं गोपतेरुग्रभावः कालात्मासौ मन्यमानः स्वभावम् / बद्ध्वा भक्तं पुनरेवाथ पाशैः क्रुद्धो रुद्रमभिदुद्राव वेगात्

गोपतीचे वचन ऐकून तो उग्र, काळस्वरूप, आपल्या स्वभावालाच परम मानू लागला. मग भक्ताला पुन्हा पाशांनी बांधून क्रोधाने रुद्राकडे मोठ्या वेगाने धावला.

Verse 26

प्रेक्ष्यायान्तं शैलपुत्रीमथेशः सो ऽन्वीक्ष्यान्ते विश्वमायाविधिज्ञः / सावज्ञं वै वामपादेन मृत्युं श्वेतस्यैनं पश्यतो व्याजघान

तेव्हा विश्वमायेची विधी जाणणाऱ्या ईशाने शैलपुत्री (पार्वती) येताना पाहिली. आणि श्वेत पाहत असतानाच, त्याने मृत्युला तुच्छ मानून वाम पायाने ठेचून पाडले.

Verse 27

ममार सो ऽतिभीषणो महेशपादघातितः / रराज देवतापतिः सहोमया पिनाकधृक्

महेशाच्या पादाघाताने तो अतिभीषण मृत्यू नष्ट झाला. तेव्हा देवतापती, पिनाकधारी शिव, उमे सहित तेजाने उजळून निघाले.

Verse 28

निरीक्ष्य देवमीश्वरं प्रहृष्टमानसो हरम् / ननाम साम्बमव्ययं स राजपुङ्गवस्तदा

ईश्वर-देव हर यांना पाहून त्या राजश्रेष्ठाचे मन आनंदाने भरून आले; तेव्हा त्याने अव्यय साम्ब—उमे सहित शिव—यांना नमस्कार केला.

Verse 29

नमो भवाय हेतवे हराय विश्वसंभवे / नमः शिवाय धीमते नमो ऽपवर्गदायिने

हे कारणस्वरूप भव, नमस्कार. हे विश्वसम्भव हर, प्रणाम. हे धीमान शिव, नमो नमः. हे अपवर्ग—मोक्ष—दाते, तुला वंदन.

Verse 30

नमो नमो नमो ऽस्तु ते महाविभूतये नमः / विभागहीनरूपिणे नमो नराधिपाय ते

आपणांस वारंवार नमस्कार—आपल्या महाविभूतीस नमः। विभागरहित स्वरूपधारी आपणांस नमः; सर्वभूतांचे अधिपती आपणांस नमस्कार।

Verse 31

नमो ऽस्तु ते गणेश्वर प्रपन्नदुः खनाशन / अनादिनित्यभूतये वराहशृङ्गधारिणे

हे गणेश्वर, आपणांस नमस्कार—शरणागतांचे दुःख नाश करणाऱ्या। अनादि-नित्य स्वरूपास नमः; वराहशृंग धारण करणाऱ्या प्रभूस नमस्कार।

Verse 32

नमो वृषध्वजाय ते कपालमालिने नमः / नमो महानटाय ते नमो वृषध्वजाय ते

वृषध्वज प्रभूस नमस्कार; कपालमाला धारण करणाऱ्यास नमः। महानट—महानृत्यकर्त्यास नमस्कार; पुन्हा वृषध्वजास नमस्कार।

Verse 33

अथानुगृह्य शङ्करः प्रणामतत्परं नृपम् / स्वगाणपत्यमव्ययं सरूपतामथो ददौ

मग अनुग्रह करून शंकरांनी प्रणामात तत्पर त्या नृपाला आपल्या गणांत अविनाशी पद दिले, आणि आपल्या सदृश रूपताही प्रदान केली।

Verse 34

सहोमया सपार्षदः सराजपुङ्गवो हरः / मुनीशसिद्धवन्दितः क्षणाददृश्यतामगात्

उमेसह, पार्षदांनी वेढलेला, राजांमध्ये श्रेष्ठ हर—मुनीश्रेष्ठ व सिद्धांनी वंदित होऊन—क्षणात अदृश्य झाला।

Verse 35

काले महेशाभिहते लोकनाथः पितामहः / अयाचत वरं रुद्रं सजीवो ऽयं भवत्विति

महादेवाने काळाचा संहार केल्यावर लोकनाथ पितामह ब्रह्म्याने रुद्राकडे वर मागितला—“हा पुन्हा सजीव होवो.”

Verse 36

नास्ति कश्चिदपीशान दोषलेशो वृषध्वज / कृतान्तस्यैव भवता तत्कार्ये विनियोजितः

हे ईशान, हे वृषध्वज! तुझ्यात दोषाचा लेशही नाही; कृतांतानेच तुला आपल्या कार्यासाठी नियुक्त केले आहे.

Verse 37

स देवदेववचनाद् देवदेवेश्वरो हरः / तथास्त्वित्याह विश्वात्मा सो ऽपि तादृग्विधो ऽभवत्

देवांच्या वचनाने देवदेवेश्वर हर (शिव) प्रवृत्त झाला. विश्वात्म्याने म्हटले—“तथास्तु”; आणि तोही तसाच झाला.

Verse 38

इत्येतत् परमं तीर्थं कालञ्जरमिति श्रुतम् / गत्वाभ्यर्च्य महादेवं गाणपत्यं स विन्दति

असे हे ‘कालंजर’ नावाचे परम तीर्थ श्रुत आहे. तेथे जाऊन महादेवाची अर्चना केल्यास गाणपत्य (शिवगणत्व) प्राप्त होते.