Adhyaya 37
Devadāru (Dāruvana) Forest: The Delusion of Ritual Pride, the Liṅga Crisis, and the Teaching of Jñāna–Pāśupata Yoga
ऋषींच्या प्रश्नाला उत्तर देताना सूत सांगतो—शिव विष्णूला स्त्रीवेषात सोबत घेऊन देवदारु/दारुवनात प्रवेश करतो आणि बाह्य कर्मकांडाची आसक्ती व तपोअहंकार उघडा पाडतो. गृहस्थांमध्ये मोह पसरतो; क्रुद्ध ऋषी दिगंबर भिक्षुरूप शिवाला शाप देतात; लिंगाचे पडणे/उखडणे घडून भयंकर अपशकुन दिसतात. भयभीत ऋषी ब्रह्माकडे जातात; ब्रह्मा महादेवाची ओळख करून देऊन निरपेक्ष तत्त्व सांगतो—रुद्रच गुणांत व्याप्त होऊन अग्नि/ब्रह्मा/विष्णुरूपाने प्रकटतो आणि सहधर्मिणी रूपाने नारायणतत्त्वही उलगडते; शैव–वैष्णव ऐक्य दृढ होते. ब्रह्मा लिंगनिर्मिती व पूजा, शतरुद्रीय पठण आणि वैदिक शैव मंत्रांनी प्रायश्चित्त सांगतो. नंतर शिव देवीसह प्रकटतो; ऋषी स्तुती करून दर्शन घेतात व नित्य उपासनेचा मार्ग विचारतात. शिव उपदेश करतो—शुद्ध ज्ञानाविना योग अपूर्ण; योगयुक्त सांख्य मोक्षदायी; आणि ज्ञानयोगनिष्ठांसाठी गुप्त पाशुपत व्रत विधान आहे. शेवटी ध्यान-विचार, देवीचे तेजस्वी प्राकट्य, शिव–शक्ती ऐक्यबोध आणि पाठ-श्रवणाचे पुण्यफळ प्रतिपादित होते।
Shlokas
Verse 1
इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे षट्त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कथं दारुवनं प्राप्तो भगवान् गोवृषध्वजः / मोहयामास विप्रेन्द्रान् सूत वक्तुमिहार्हसि
ऋषी म्हणाले—हे सूत! गोवृषध्वज भगवान (शिव) दारुवनात कसे आले? आणि तेथील श्रेष्ठ ब्राह्मणांना त्यांनी कशा प्रकारे मोहग्रस्त केले? हे येथे सांगणे तुला योग्य आहे.
Verse 2
सूत उवाच पुरा दारुवन् रम्ये देवसिद्धनिषेविते / सपुत्रदारा मुनयस्तपश्चेरुः सहस्रशः
सूत म्हणाला—पूर्वी देव व सिद्धांनी सेविलेल्या रम्य दारुवनात, पुत्र व पत्नींसह हजारो मुनी तपश्चर्या करीत होते.
Verse 3
प्रवृत्तं विविधं कर्म प्रकुर्वाणा यथाविधि / यजन्ति विविधैर्यज्ञैस्तपन्ति च महर्षयः
विविध प्रवृत्त-कर्मांत रत होऊन, विधिपूर्वक ते आचरत, ते महर्षी नानाविध यज्ञांनी यजन करीत आणि तपही करीत.
Verse 4
तेषां प्रवृत्तिविन्यस्तचेतसामथ शूलधृक् / ख्यापयन् स महादोषं ययौ दारुवनं हरः
त्यांची चित्ते प्रवृत्तीकर्मातच गुंतलेली पाहून, शूलधारी हर (शिव) त्यांचा महान दोष उघड करण्यासाठी दारुवनास गेला.
Verse 5
कृत्वा विश्वगुरुं विष्णुं पार्श्वे देवो महेश्वरः / ययौ निवृत्तविज्ञानस्थापनार्थं च शङ्करः
विश्वगुरु विष्णूंना आपल्या पार्श्वभागी ठेवून देव महेश्वर निघाले; आणि शंकर निवृत्ति-ज्ञान स्थापण्यासाठी प्रस्थित झाले।
Verse 6
आस्थाय विपुलं वेशमूनविंशतिवत्सरः / लीलालसो महाबाहुः पीनाङ्गश्चारुलोचनः
भव्य वेश धारण करून ते वीस वर्षांखालील तरुणासारखे दिसले—लीलालस, महाबाहु, पीनांग व चारुलोचन।
Verse 7
चामीकरवपुः श्रीमान् पूर्णचन्द्रनिभाननः / मत्तमातङ्गगामनो दिग्वासा जगदीश्वरः
सुवर्णकांती देह, श्रीसम्पन्न, पूर्णचंद्रासारखा मुख; मदमत्त हत्तीच्या गतीने चालणारे, दिगंबर—ते जगदीश्वर आहेत।
Verse 8
कुशेशयमयीं मालं सर्वरत्नैरलङ्कृताम् / दधानो भगवानीशः समागच्छति सस्मितः
कमळफुलांची, सर्व रत्नांनी अलंकृत अशी माळ धारण करून भगवान ईश मंदस्मिताने समोर आले।
Verse 9
यो ऽनन्तः पुरुषो योनिर्लोकानामव्ययो हरिः / स्त्रीवेषं विष्णुरास्थाय सो ऽनुगच्छति शूलिनम्
जो अनंत पुरुष, लोकांचा योनि-कारण, अव्यय हरि—तोच विष्णु स्त्रीवेष धारण करून शूलधारी शिवाच्या मागोमाग जातो।
Verse 10
सम्पूर्णचन्द्रवदनं पीनोन्नतपयोधरम् / शुचिस्मितं सुप्रसन्नं रणन्नुपुरकद्वयम्
तिचे मुख पूर्णचंद्रासारखे, स्तन परिपूर्ण व उन्नत होते। शुद्ध मंद स्मित व प्रसन्न मुखमंडळासह तिचे दोन्ही नूपुर झंकारत होते।
Verse 11
सुपीतवसनं दिव्यं श्यामलं चारुलोचनम् / उदारहंसचलनं विलासि सुमनोहरम्
ती दिव्य व तेजस्वी पिवळ्या वस्त्रांनी शोभत होती; श्यामवर्ण, सुंदर नेत्रांची. उदार हंसासारखी चाल, विलासमय आणि मन मोहून टाकणारी होती।
Verse 12
एवं स भगवानीशो देवदारुवने हरः / चचार हरिणा भिक्षां मायया मोहयन् जगत्
अशा रीतीने भगवान ईश, हर, देवदारुवनात हरिणासह भिक्षेसाठी विचरत राहिले आणि आपल्या मायेनें जगाला मोहवित राहिले।
Verse 13
दृष्ट्वा चरन्तं विश्वेशं तत्र तत्र पिनाकिनम् / मायया मोहिता नार्यो देवदेवं समन्वयुः
इकडे तिकडे विचरणाऱ्या पिनाकधारी विश्वेश्वराला पाहून, मायेनें मोहिलेल्या स्त्रिया देवाधिदेवाच्या मागे लागल्या।
Verse 14
विस्त्रस्तवस्त्राभरणास्त्यक्त्वा लज्जां पतिव्रताः / सहैव तेन कामार्ता विलासिन्यश्चरन्तिहि
वस्त्रे व अलंकार विस्कटलेले, लज्जा टाकून—पतिव्रता असूनही—त्या विलासिनी स्त्रिया कामार्त होऊन त्याच्यासहच विचरत होत्या।
Verse 15
ऋषीणां पुत्रका ये स्युर्युवानो जितमानसाः / अन्वगच्छन् हृषीकेशं सर्वे कामप्रपीडिताः
ऋषींचे तरुण पुत्र, मन जिंकूनही, इंद्रियांचे स्वामी हृषीकेशाच्या मागोमाग गेले; परंतु सर्वजण कामवेगाने पीडित होते।
Verse 16
गायन्ति नृत्यन्ति विलासबाह्या नारीगणा मायिनमेकमीशम् / दृष्ट्वा सपत्नीकमतीवकान्त- मिच्छन्त्यथालिङ्गनमाचरन्ति
गात-नाचत, लीलामय हावभावांनी स्त्रीगण त्या एक मायावी ईश्वराला पाहतात। पत्नीसमवेतही अत्यंत कान्तिमान प्रभूला पाहून त्या आलिंगनाची इच्छा करतात आणि तसेच करू लागतात।
Verse 17
पदे निपेतुः स्मितमाचरन्ति गायन्ति गीतानि मुनीशपुत्राः / आलोक्य पद्मापतिमादिदेवं भ्रूभङ्गमन्ये विचरन्ति तेन
कोणी त्यांच्या चरणांशी लोटांगण घाली, कोणी भक्तिभावाने हसत; मुनीश्वरांचे पुत्र स्तुतिगीते गाऊ लागले। आणि आदिदेव पद्मापतीला पाहून काही जण भुवया वाकड्या करून, त्या प्रचंड दर्शनाने व्याकुळ होऊन इकडे-तिकडे फिरू लागले।
Verse 18
आसामथैषामपि वासुदेवो मायी मुरारिर्मनसि प्रविष्टः / करोति भोगान् मनसि प्रवृत्तिं मायानुभूयन्त इतिव सम्यक्
यांच्याही मनात वासुदेव—मुरारि, मायाधारी—प्रविष्ट होऊन भोगांचे अनुभव आणि मनाची प्रवृत्ती निर्माण करतो. अशा रीतीने ते मायेचा योग्य विधानानुसार पूर्ण अनुभव घेतात।
Verse 19
विभाति विश्वामरभूतभर्ता स माधवः स्त्रीगणमध्यविष्टः / अशेषशक्त्यासनसंनिविष्टो यथैकशक्त्या सह देवदेवः
संपूर्ण विश्व, देव आणि भूतांचे धारक माधव, शक्तिगणांच्या मध्यभागी विराजमान होऊन तेजस्वी दिसतात। ते अशेष शक्तींच्या आसनावर स्थित आहेत, जसे देवदेव एक परम शक्तीसह प्रतिष्ठित असतो।
Verse 20
करोति नृत्यं परमप्रभावं तदा विरूढः पुनरेव भूयः / ययौ समारुह्य हरिः स्वभावं तदीशवृत्तामृतमादिदेवः
तेव्हा त्याने परम-प्रभावयुक्त नृत्य केले; आणि पुन्हा उभा राहून आदिदेव हरि आपल्या स्वाभाविक स्वरूपावर आरूढ होऊन निघून गेला, मागे ईश्वरचरित्राचे अमृततुल्य आख्यान ठेवून।
Verse 21
दृष्ट्वा नारीकुलं रुद्रं पुत्राणामपि केशवम् / मोहयन्तं मुनिश्रेष्ठाः कोपं संदधिरे भृशम्
रुद्र स्त्रीसमूहाला मोहित करीत आहे आणि केशव त्यांच्या स्वतःच्या पुत्रांनाही भ्रमित करीत आहे असे पाहून, श्रेष्ठ मुनी अत्यंत क्रोधाने संतप्त झाले।
Verse 22
अतीव परुषं वाक्यं प्रोचुर्देवं कपर्दिनम् / शेषुश्च शापैर्विविधैर्मायया तस्य मोहिताः
त्यांनी कपर्दिन देवाला अत्यंत कठोर वचन बोलले; आणि इतरही त्याच्या मायेमुळे मोहित होऊन विविध शापांनी (त्याच्यावर) आघात करू लागले।
Verse 23
तपांसि तेषां सर्वेषां प्रत्याहन्यन्त शङ्करे / यथादित्यप्रकाशेन तारका नभसि स्थिताः
शंकरासमोर त्या सर्वांची तपस्या निष्फळ झाली—जशी आकाशातील तारे सूर्यप्रकाशाने झाकोळले जातात।
Verse 24
ते भग्नतपसो विप्राः समेत्य वृषभध्वजम् / को भवानिति देवेशं पृच्छन्ति स्म विमोहिताः
तपस्या भंग पावलेले ते विप्र एकत्र येऊन वृषभध्वज (शिव) यांच्याकडे गेले आणि मोहग्रस्त होऊन देवेशाला विचारू लागले—“आपण कोण?”
Verse 25
सो ऽब्रवीद् भगवानीशस्तपश्चर्तुमिहागतः / इदानीं भार्यया देशे भवद्भिरिह सुव्रताः
तेव्हा भगवान ईशाने म्हटले: 'मी येथे तपश्चर्या करण्यासाठी आलो आहे. हे उत्तम व्रत आचरणारे ऋषीहो, आता मी माझ्या पत्नीसह याच ठिकाणी तुमच्या समक्ष राहीन.'
Verse 26
तस्य ते वाक्यमाकर्ण्य भृग्वाद्या मुनिपुङ्गवाः / ऊचुर्गृहीत्वा वसनं त्यक्त्वा भार्यां तपश्चर
त्यांचे ते वचन ऐकून भृगु इत्यादी श्रेष्ठ मुनी म्हणाले: 'तपस्वी वस्त्र धारण कर, पत्नीचा त्याग कर आणि तपश्चर्या कर.'
Verse 27
अथोवाच विहस्येशः पिनाकी नीललोहितः / संप्रेक्ष्य जगतो योनिं पार्श्वस्थं च जनार्दनम्
तेव्हा पिनाकधारी, नीललोहित भगवान ईशाने जगाची योनी (माया) आणि आपल्या बाजूला उभ्या असलेल्या जनार्दनाकडे पाहून हसून म्हटले.
Verse 28
कथं भवद्भिरुदितं स्वभार्यापोषणोत्सुकैः / त्यक्तव्या मम भार्येति धर्मज्ञैः शान्तमानसैः
'तुम्ही स्वतः आपल्या पत्नींचे पालनपोषण करण्यात मग्न आहात, तरीही धर्मज्ञ आणि शांत मनाचे असूनही 'माझी पत्नी त्याज्य आहे' असे तुम्ही कसे म्हणू शकता?'
Verse 29
ऋषय ऊचुः व्यभिचाररता नार्यः संत्याज्याः पतिनेरिताः / अस्माभिरेषा सुभगा तादृशी त्यागमर्हति
ऋषी म्हणाले: 'व्यभिचारात मग्न असलेल्या स्त्रियांचा पतीने त्याग करावा असे सांगितले आहे. आमच्या मते ही सुंदरी सुद्धा तशीच आहे, म्हणून ती त्यागास पात्र आहे.'
Verse 30
महादेव उवाच न कदाचिदियं विप्रा मनसाप्यन्यमिच्छति / नाहमेनामपि तथा विमुञ्चामि कदाचन
महादेव म्हणाले—हे विप्रांनो, ही कधीही मनानेसुद्धा दुसऱ्याची इच्छा करत नाही; आणि मीही तिला कधीच सोडत नाही।
Verse 31
ऋषय ऊचुः दृष्ट्वा व्यभिचरन्तीह ह्यस्माभिः पुरुषाधम / उक्तं ह्यसत्यं भवता गम्यतां क्षिप्रमेव हि
ऋषी म्हणाले—हे पुरुषाधमा, येथे तुला व्यभिचार करताना पाहून आम्ही सर्व जाणले; तू असत्य बोललास, म्हणून त्वरित निघून जा।
Verse 32
एवमुक्ते महादेवः सत्यमेव मयेरितम् / भवतां प्रतिभात्येषेत्युक्त्वासौ विचचार ह
असे म्हटल्यावर महादेव म्हणाले—मी जे बोललो ते सत्यच आहे; तुम्हाला तसेच वाटत असेल—असे म्हणून ते पुढे निघून गेले।
Verse 33
सो ऽगच्छद्धरिणा सार्धं मुनिन्द्रस्य महात्मनः / वसिष्ठस्याश्रमं पुण्यं भिक्षार्थो परमेश्वरः
मग परमेश्वर भिक्षेसाठी हरिणासह मुनिवर वसिष्ठांच्या पवित्र आश्रमास गेले।
Verse 34
दृष्ट्वा समागतं देवं भिक्षमाणमरुन्धती / वसिष्ठस्य प्रिया भार्या प्रत्युद्गम्य ननाम नम्
भिक्षा मागत देव आलेले पाहून वसिष्ठांची प्रिय पत्नी अरुंधती स्वागतासाठी पुढे गेली आणि आदराने नमस्कार केला।
Verse 35
प्रक्षाल्य पादौ विमलं दत्त्वा चासनमुत्तमम् / संप्रेक्ष्य शिथिलं गात्रमभिघातहतं द्विजैः / संधयामास भैषज्यैर्विष्णा वदना सती
सतीने त्यांचे पाय स्वच्छ धुऊन उत्तम आसन अर्पण केले. द्विजांच्या प्रहारांनी शिथिल झालेली अंगे पाहून, विष्णुसम तेजस्वी मुख असलेल्या सतीने औषधोपचारांनी ती अंगे सांधून निरोगी केली.
Verse 36
चकार महतीं पूजां प्रार्थयामास भार्यया / को भवान् कुत आयातः किमाचारो भवानिति / उवाच तां महादेवः सिद्धानां प्रवरो ऽस्म्यहम्
त्यांनी महान पूजा केली आणि पत्नीसमवेत नम्र प्रार्थना केली—“आपण कोण? कुठून आला आहात? आपला आचार कोणता?” तेव्हा महादेव म्हणाले—“मी सिद्धांमध्ये श्रेष्ठ आहे.”
Verse 37
यदेतन्मण्डलं शुद्धं भाति ब्रह्ममयं सदा / एषैव देवता मह्यं धारयामि सदैव तत्
हे जे शुद्ध मंडल सदैव ब्रह्ममय होऊन प्रकाशते—तेच माझे आराध्य देवता; मी त्याचेच निरंतर धारण (ध्यान) करीत असतो.
Verse 38
हत्युक्त्वा प्रययौ श्रीमाननुगृह्य पतिव्रताम् / ताडयाञ्चक्रिरे दण्डैर्लोष्टिभिर्मुष्टिभिद्विजाः
ती कठोर वचने बोलून, पतिव्रतेवर अनुग्रह करून, श्रीमान तेथून निघून गेले. मग द्विजांनी दंडांनी, ढेकळांनी आणि मुठींनी मारहाण सुरू केली.
Verse 39
दृष्ट्वा चरन्तं गिरिशं नग्नं विकृतलक्षणम् / प्रोचुरेतद् भवांल्लिङ्गमुत्पाटयतु दुर्मते
गिरीश नग्न अवस्थेत, विकृत लक्षणांसह फिरताना पाहून ते म्हणाले—“हा दुर्मती आपले लिंग उपटून टाको!”
Verse 40
तानब्रवीन्महायोगी करिष्यामीति शङ्करः / युष्माकं मामके लिङ्गे यदि द्वेषो ऽभिजायते
महायोगी शंकर त्यांना म्हणाला—“मी ते करीन. माझ्या लिंगाविषयी तुमच्यात जर द्वेष उत्पन्न झाला तर…”
Verse 41
इत्युक्त्वोत्पाटयामास भगवान् भगनेत्रहा / नापश्यंस्तत्क्षणेनेशं केशवं लिङ्गमेव च
असे बोलून भगवान् भगनेत्रहाने त्या क्षणीच ते उपटून टाकले. त्या क्षणात त्यांना ना केशव दिसला, ना काहीच—फक्त लिंगच उरले.
Verse 42
तदोत्पाता बभूवुर्हि लोकानां भयशंसिनः / न राजते सहस्रांशुश्चचाल पृथिवी पुनः / निष्प्रभाश्च ग्रहाः सर्वे चुक्षुभे च महोदधिः
तेव्हा लोकांना भय दाखविणारे भयंकर अपशकुन झाले. सहस्रकिरण सूर्य तेजाने न उजळला; पृथ्वी पुन्हा हादरली; सर्व ग्रह निस्तेज झाले; आणि महासागर खवळला.
Verse 43
अपश्यच्चानुसूयात्रेः स्वप्नं भार्या पतिव्रता / कथयामास विप्राणां भयादाकुलितेक्षणा
अत्रींची पतिव्रता पत्नी अनुसूया हिने एक स्वप्न पाहिला; आणि भयाने व्याकुळ नजरेने तिने ब्राह्मण ऋषींना तो सांगितला.
Verse 44
तेजसा भासयन् कृत्स्नं नारायणसहायवान् / भिक्षमाणः शिवो नूनं दृष्टो ऽस्माकं गृहेष्विति
“खरोखरच आमच्या घरांत शिव भिक्षा मागत आलेले दिसले—आपल्या तेजाने सर्वत्र प्रकाश पसरवीत, आणि नारायणाला सहचर करून.”
Verse 45
तस्या वचनमाकर्ण्य शङ्कमाना महर्षयः / सर्वे जग्मुर्महायोगं ब्रह्माणं विश्वसंभवम्
तिचे वचन ऐकून संशयग्रस्त झालेले महर्षी सर्वजण एकत्र होऊन महायोगी, विश्वोत्पत्तिकारक ब्रह्म्याजवळ गेले।
Verse 46
उपास्यमानममलैर्योगिभिर्ब्रह्मवित्तमैः / चतुर्वेदैर्मूर्तिमद्भिः सावित्र्या सहितं प्रभुम्
मी त्या प्रभु-ईश्वरास नमस्कार करतो, ज्यांची उपासना निर्मळ योगी—ब्रह्मविद्येचे श्रेष्ठ जाणकार—करतात; जे चतुर्वेदमूर्ती असून सावित्री (गायत्री) सहित विराजमान आहेत।
Verse 47
आसीनमासने रम्ये नानाश्चर्यसमन्विते / प्रभासहस्रकलिले ज्ञानैश्वर्यादिसंयुते
ते रम्य आसनावर विराजमान होते, नानाविध अद्भुतांनी अलंकृत; सहस्र तेजांच्या प्रभेने परिपूर्ण, ज्ञान-ऐश्वर्यादी दिव्य गुणांनी युक्त।
Verse 48
विभ्राजमानं वपुषा सस्तितं शुभ्रलोचनम् / चतुर्मुखं महाबाहुं छन्दोमयमजं परम्
ते देहकांतीने उजळून निघालेले, स्थिर व सुस्थित, शुभ्र तेजस्वी नेत्रांचे; चतुर्मुख, महाबाहु—छंदोमय, अज व परम तत्त्व होते।
Verse 49
विलोक्य वेदपुरुषं प्रसन्नवदनं शुभम् / शिरोभिर्धरणीं गत्वा तोषयामासुरीश्वरम्
वेदपुरुषाचे शुभ, प्रसन्न मुख पाहून तिने मस्तक नतमस्तक करून भूमीला स्पर्श केला आणि अशा रीतीने सर्वेश्वरास संतुष्ट केले।
Verse 50
तान् प्रसन्नमना देवश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्मुखः / व्याजहार मुनिश्रेष्ठाः किमागमनकारणम्
तेव्हा प्रसन्नचित्त, चतुर्मूर्ती व चतुर्मुख देव ब्रह्मदेवांनी त्या मुनिश्रेष्ठांना विचारले—“तुमच्या आगमनाचे कारण काय?”
Verse 51
तस्य ते वृत्तमखिलं ब्रह्मणः परमात्मनः / ज्ञापयाञ्चक्रिरे सर्वे कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम्
मग त्यांनी मस्तकी अंजली धरून, परमात्मस्वरूप ब्रह्मदेवांना त्याच्याविषयी घडलेला सर्व वृत्तांत पूर्णपणे निवेदिला.
Verse 52
ऋषय ऊचुः कश्चिद् दारुवनं पुण्यं पुरुषो ऽतीवशोभनः / भार्यया चारुसर्वाङ्ग्या प्रविष्टो नग्न एव हि
ऋषी म्हणाले—“एक अत्यंत शोभिवंत पुरुष, सर्वांगसुंदरी पत्नीसमवेत, पवित्र दारुवनात प्रविष्ट झाला; आणि तो खरोखर नग्नच होता.”
Verse 53
मोहयामास वपुषा नारीणां कुलमीश्वरः / कन्यकानां प्रिया चास्य दूषयामास पुत्रकान्
त्या ईश्वराने आपल्या रूपाने स्त्रियांच्या कुलांना मोहित केले; आणि कन्यांचा प्रिय होऊन त्याने त्यांच्या पुत्रांनाही दूषित केले.
Verse 54
अस्माभिर्विविधाः शापाः प्रदत्ताश्च पराहताः / ताडितो ऽस्माभिरत्यर्थं लिङ्गन्तु विनिपातितम्
आम्ही नानाविध शाप दिले व प्रहार केले; आणि अत्यंत जोराने ताडून लिंगालाही पाडून टाकले.
Verse 55
अन्तर्हितश्च भगवान् सभार्यो लिङ्गमेव च / उत्पाताश्चाभवन् घोराः सर्वभूतभयङ्कराः
तेव्हा भगवान् सहधर्मिणीसह आणि ते लिंगही अंतर्धान पावले. मग सर्व भूतांना भयभीत करणारे घोर उत्पात प्रकट झाले.
Verse 56
क एष पुरुषो देव भीताः स्म पुरुषोत्तम / भवन्तमेव शरणं प्रपन्ना वयमच्युत
हे देव! हा पुरुष कोण आहे? हे पुरुषोत्तम! आम्ही भयभीत झालो आहोत. हे अच्युत! आम्ही केवळ तुम्हालाच शरण मानून तुमच्या चरणी आलो आहोत.
Verse 57
त्वं हि वेत्सि जगत्यस्मिन् यत्किञ्चिदपि चेष्टितम् / अनुग्रहेण विश्वेश तदस्माननुपालय
या जगतात जे काही हालचाल व प्रयत्न आहेत ते सर्व तुम्हालाच ज्ञात आहेत. म्हणून हे विश्वेश्वर, कृपेनं आम्हांला रक्षण करा.
Verse 58
विज्ञापितो मुनिगणैर्विश्वात्मा कमलोद्भवः / ध्यात्वा देवं त्रिशूलाङ्कं कृताञ्जलिरभाषत
मुनिगणांनी विनंती केल्यावर कमलयोनी, विश्वात्मा ब्रह्मदेवांनी त्रिशूलचिन्हांकित देव शंकरांचे ध्यान केले आणि हात जोडून बोलले.
Verse 59
ब्रह्मोवाच हा कष्टं भवतामद्य जातं सर्वार्थनाशनम् / धिग्बलं धिक् तपश्चर्या मिथ्यैव भवतामिह
ब्रह्मा म्हणाले—हाय! आज तुमच्यावर सर्व प्रयोजनांचा नाश करणारी मोठी आपत्ती आली आहे. धिक् बलाला! धिक् तपश्चर्येला! इथे तुमच्यासाठी हे सर्व व्यर्थ ठरले.
Verse 60
संप्राप्य पुण्यसंस्कारान्निधीनां परमं निधिम् / उपेक्षितं वृथाचारैर्भवद्भिरिह मोहितैः
पुण्यसंस्कारांनी निधींत परम निधी प्राप्त करूनही, येथे मोहग्रस्त तुम्ही व्यर्थ व निष्फळ आचरणात रमून तिची उपेक्षा केली आहे।
Verse 61
काङ्क्षन्ते योगिनो नित्यं यतन्तो यतयो निधिम् / यमेव तं समासाद्य हा भवद्भिरुपेक्षितम्
ज्या निधीची सतत प्रयत्नशील यति-योगी नित्य आकांक्षा करतात, त्याच्याच साक्षात् प्राप्तीनंतरही—हाय—तुम्ही त्याची उपेक्षा केली आहे।
Verse 62
यजन्ति यज्ञैर्विविधैर्यत्प्राप्त्यैर्वेदवादिनः / महानिधिं समासाद्य हा भवद्भिरुपेक्षितम्
ज्याच्या प्राप्तीसाठी वेदवादी विविध यज्ञ करतात, त्या महानिधीला प्राप्त करूनही—हाय—तुम्ही तिची उपेक्षा केली आहे।
Verse 63
यं समासाद्य देवानैमैश्वर्यमखिलं जगत् / तमासाद्याक्षयनिधिं हा भवद्भिरुपेक्षितम्
ज्याला प्राप्त करून देवांनी अखिल जगताचे ऐश्वर्य मिळविले, त्या अक्षय निधिरूप प्रभूला प्राप्त करूनही—हाय—तुम्ही उपेक्षा केली आहे।
Verse 64
यत्समापत्तिजनितं विश्वेशत्वमिदं मम / तदेवोपेक्षितं दृष्ट्वा निधानं भाग्यवर्जितैः
समापत्तिजन्य माझे हे विश्वेश्वरत्व, तेच निधान भाग्यवर्जित लोक उपेक्षित करतात—हे पाहून खेद होतो।
Verse 65
यस्मिन् समाहितं दिव्यमैश्वर्यं यत् तदव्ययम् / तमासाद्य निधिं ब्राह्म हा भवद्भिर्वृथाकृतम्
ज्यामध्ये दिव्य ऐश्वर्य एकवटलेले व स्थिर आहे, जे अव्यय आहे—तो निधी प्राप्त करूनही, हे ब्राह्मण, हाय! तुम्ही व्यर्थ आचरण केले; कारण त्यात खरे शरणागमन झाले नाही।
Verse 66
एष देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः / न तस्य परमं किञ्चित् पदं समधिगम्यते
हा देव महादेव—खरोखरच महेश्वर—असा जाणावा. त्याचे कोणतेही परम, त्याहून उच्च पद पूर्णपणे प्राप्त किंवा समजून घेता येत नाही।
Verse 67
देवतानामृषीणां च पितॄणां चापि शाश्वतः / सहस्रयुगपर्यन्ते प्रलये सर्वदेहिनाम् / संहरत्येष भगवान् कालो भूत्वा महेश्वरः
देवता, ऋषी आणि पितरांसह सर्व देहधारी—हजार युगांच्या शेवटी येणाऱ्या प्रलयकाळी—हा शाश्वत भगवान महेश्वर काळरूप होऊन सर्वांना आपल्या मध्ये संहरतो।
Verse 68
एष चैव प्रजाः सर्वाः सृजत्येकः स्वतेजसा / एष चक्री च वज्री च श्रीवत्सकृतलक्षणः
तो एकटाच आपल्या स्वतेजाने सर्व प्रजांची सृष्टी करतो. तोच चक्रधारी व वज्रधारी आहे, आणि त्याच्या वक्षस्थळी शुभ श्रीवत्सचिन्ह आहे।
Verse 69
योगी कृतयुगे देवस्त्रेतायां यज्ञ उच्यते / द्वापरे भगवान् कालो धर्मकेतुः कलौ युगे
कृतयुगात देव ‘योगी’ म्हणून कथिला जातो, त्रेतायुगात ‘यज्ञ’ म्हणून स्मरला जातो. द्वापरात भगवान ‘काल’ आहे, आणि कलियुगात तो ‘धर्मकेतू’—धर्माचा ध्वज—म्हणून प्रसिद्ध आहे।
Verse 70
रुद्रस्य मूर्तयस्तिस्त्रो याभिर्विश्वमिदं ततम् / तमो ह्यग्नी रजो ब्रह्मा सत्त्वं विष्णुरिति प्रभुः
रुद्राच्या तीन मूर्ती आहेत, ज्यांनी हे सर्व विश्व व्यापले आहे। तमोगुणात तोच अग्नी, रजोगुणात तोच ब्रह्मा, आणि सत्त्वगुणात तोच विष्णु—तोच प्रभु आहे।
Verse 71
मूर्तिरन्या स्मृता चास्य दिग्वासा वै शिवा ध्रुवा / यत्र तिष्ठति तद् ब्रह्म योगेन तु समन्वितम्
त्यांची आणखी एक मूर्ती स्मरणात आहे—दिग्वासा, ध्रुव, मंगलमय शिव। जिथे ते स्थित असतात, तेच ब्रह्म; योगाने संयुक्त व अनुभूत।
Verse 72
या चास्य पार्श्वगा भार्या भवद्भिरभिवीक्षिता / सा हि नारायणो देवः परमात्मा सनातनः
आणि जी त्यांच्या बाजूस उभी असलेली भार्या, जी तुम्ही आत्ताच पाहिली—तीच देव नारायण, तोच सनातन परमात्मा आहे।
Verse 73
तस्मात् सर्वमिदं जातं तत्रैव च लयं व्रजेत् / स एव मोहयेत् कृत्स्नं स एव परमा गतिः
त्याच्यापासून हे सर्व उत्पन्न झाले आणि त्याच्यातच लय पावते। तोच सर्वांना मोहात पाडतो आणि तोच परम गती—श्रेष्ठ आश्रय—आहे।
Verse 74
सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् / एकशृङ्गो महानात्मा पुराणो ऽष्टाक्षरो हरिः
तो पुरुष सहस्रशीर्ष, सहस्रनेत्र आणि सहस्रपाद आहे। तो एकशृंग, महानात्मा, पुरातन हरि—अष्टाक्षर मंत्रस्वरूप आहे।
Verse 75
चतुर्वेदश्चतुर्मूर्तिस्त्रिमूर्तिस्त्रिगुणः परः / एकमूर्तिरमेयात्मा नारायण इति श्रुतिः
तो चतुर्वेदस्वरूप आहे; तो चतुर्मूर्ती आहे; तो त्रिमूर्तीही आहे आणि त्रिगुणांच्या पलीकडील परमेश्वर आहे. अनेक रूपांनी प्रकटला तरी त्याचे मूलस्वरूप एकच—अमेय आत्मस्वरूप. म्हणून श्रुती म्हणते—‘तो नारायण आहे।’
Verse 76
ऋतस्य गर्भो भगवानापो मायातनुः प्रभुः / स्तूयते विविधैर्मन्त्रैर्ब्राह्मणैर्धर्ममोक्षिभिः
भगवान ऋताचा गर्भ आहे; तोच आपः (दिव्य जल) आहे; मायामय तन धारण करणारा प्रभु ईश्वर आहे. धर्म व मोक्षपरायण ब्राह्मण विविध वैदिक मंत्रांनी त्याची स्तुती करतात.
Verse 77
संहृत्य सकलं विश्वं कल्पान्ते पुरुषोत्तमः / शेते योगामृतं पीत्वा यत् तद् विष्णोः परं पदम्
कल्पान्ती पुरुषोत्तम सर्व विश्व संहृत करतो; योगामृत पिऊन तो त्या परम अवस्थेत शयन करतो—तेच विष्णूचे परम पद, परम धाम आहे.
Verse 78
न जायते न म्रियते वर्धते न च विश्वसृक् / मूलप्रकृतिरव्यक्ता गीयते वैदिकैरजः
ते जन्मत नाही, मरत नाही, वाढत नाही, आणि ते विश्वस्रष्टाही नाही. वैदिक ऋषी त्याला ‘अज’ व ‘अव्यक्त मूलप्रकृती’ म्हणून गातात.
Verse 79
ततो निशायां वृत्तायां सिसृक्षुरखिलञ्जगत् / अजस्य नाभौ तद् बीजं क्षिपत्येष महेश्वरः
मग रात्रि व्यतीत झाल्यावर, अखिल जगत सृष्टी करण्याच्या इच्छेने हा महेश्वर ते बीज अज (ब्रह्मा) यांच्या नाभीत क्षेपित करतो.
Verse 80
तं मां वित्त महात्मानं ब्रह्माणं विश्वतो मुखम् / महान्तं पुरुषं विश्वमपां गर्भमनुत्तमम्
मला त्या महात्मा ब्रह्मरूपाने जाण—जो विश्वतोमुख (सर्वमुख) ईश्वर आहे; जो महान् पुरुष स्वतः हे विश्व आहे, आणि ‘अपां गर्भ’ म्हणजे जलांचा अनुत्तम गर्भ, सृष्टीचा परम उगम आहे।
Verse 81
न तं विदाथ जनकं मोहितास्तस्य मायया / देवदेवं महादेवं भूतानामीश्वरं हरम्
त्याच्या मायेमुळे मोहित होऊन तुम्ही त्या जनकाला ओळखत नाही—त्या हराला, जो देवांचा देव, महादेव, आणि सर्व भूतांचा ईश्वर-स्वामी आहे।
Verse 82
एष देवो महादेवो ह्यनादिर्भगवान् हरः / विष्णुना सह संयुक्तः करोति विकरोति च
हा देवच महादेव आहे—अनादि भगवान् हर। विष्णूसह संयुक्त होऊन तो सृष्टी करतो आणि परिवर्तन/संहारही करतो।
Verse 83
न तस्य विद्यते कार्यं न तस्माद् विद्यते परम् / स वेदान् प्रददौ पूर्वं योगमायातनुर्मम
त्याच्यासाठी कोणतेही कर्तव्यकर्म नाही, आणि त्याच्यापेक्षा पर काहीही श्रेष्ठ नाही। आदिकाळी त्यानेच वेद प्रदान केले—तो, ज्याची देह माझी योगमाया (दिव्य प्रकटशक्ती) आहे।
Verse 84
स मायी मायया सर्वं करोति विकरोति च / तमेव मुक्तये ज्ञात्वा व्रजेत शरणं भवम्
तो मायावी प्रभू आपल्या मायेद्वारे सर्व काही निर्माणही करतो आणि रूपांतरितही करतो। त्यालाच मोक्षाचे साधन जाणून, भव (शिव) याच्या शरण जावे।
Verse 85
इतीरिता भगवता मरीचिप्रमुखा विभुम् / प्रणम्य देवं ब्रह्माणं पृच्छन्ति स्म सुदुः खिताः
भगवानांच्या उपदेशाने मरीचि-प्रमुख मुनी त्या विभू देव ब्रह्म्याला नमस्कार करून, अतिशय दुःखी होऊन त्यांना प्रश्न विचारू लागले।
Verse 86
मुनय ऊचुः कथं पश्येम तं देवं पुनरेव पिनाकिनम् / ब्रूहि विश्वामरेशान त्राता त्वं शरणैषिणाम्
मुनी म्हणाले—आम्ही त्या पिनाकधारी देवाला (शिवाला) पुन्हा कसे पाहू? हे विश्वातील देवांचे ईश, सांगा; आपण शरण आलेल्यांचे रक्षक आहात।
Verse 87
पितामह उवाच यद् दृष्टं भवता तस्य लिङ्गं भुवि निपातितम् / तल्लिङ्गानुकृतीशस्य कृत्वा लिङ्गमनुत्तमम्
पितामह (ब्रह्मा) म्हणाले—तुम्ही भूमीवर पडलेले जे ईशाचे (शिवाचे) लिंग पाहिले, त्याच लिंगाच्या अनुकरणाने एक अनुत्तम लिंग तयार करा…
Verse 88
पूजयध्वं सपत्नीकाः सादरं पुत्रसंयुताः / वैदिकैरेव नियमैर्विविधैर्ब्रह्मचारिणः
पत्नींसह व पुत्रांसह आदराने पूजन करा; आणि ब्रह्मचारी विविध वैदिक नियम-व्रतांनुसारच आचरण करो।
Verse 89
संस्थाप्य शाङ्करैर्मन्त्रैरृग्यजुः सामसंभवैः / तपः परं समास्थाय गृणन्तः शतरुद्रियम्
ऋग्-यजुः-सामोत्पन्न शांकर मंत्रांनी विधिपूर्वक स्थापना करून, त्यांनी परम तप आचरले आणि रुद्रस्तुतीसाठी शतरुद्रीयाचे पठण केले।
Verse 90
समाहिताः पूजयध्वं सपुत्राः सह बन्धुभिः / सर्वे प्राञ्जलयो भूत्वा शूलपाणिं प्रपद्यथ
चित्त एकाग्र करून, पुत्रांसह व बंधुजनांसह शूलपाणी प्रभूची पूजा करा. तुम्ही सर्वांनी हात जोडून त्यांच्याच शरण जावे.
Verse 91
ततो द्रक्ष्यथ देवेशं दुर्दर्शमकृतात्मभिः / यं दृष्ट्वा सर्वमज्ञानमधर्मश्च प्रणश्यति
मग तुम्ही देवेश्वराचे दर्शन घ्याल; असंयत अंतःकरणांना तो दुर्दर्श आहे. ज्याचे दर्शन होताच सर्व अज्ञान व अधर्म नष्ट होतो.
Verse 92
ततः प्रणम्य वरदं ब्रह्माणममितौजसम् / जग्मुः संहृष्टमनसो देवदारुवनं पुनः
मग वरद, अमित तेजस्वी ब्रह्मदेवांना प्रणाम करून, ते हर्षित मनाने पुन्हा देवदारुवनाकडे गेले.
Verse 93
आराधयितुमारब्धा ब्रह्मणा कथितं यथा / अजानन्तः परं देवं वीतरागा विमत्सराः
ब्रह्माने सांगितल्याप्रमाणे त्यांनी आराधना सुरू केली; परम देवाला अजून न ओळखता देखील ते आसक्तिरहित व मत्सररहित होते.
Verse 94
स्थण्डिलेषु विचित्रेषु पर्वतानां गुहासु च / नदीनां च विविक्तेषु पुलिनेषु शुभेषु च
विविध एकांत स्थंडिलांवर, पर्वतांच्या गुहांत, तसेच नद्यांच्या शुभ व निर्जन वाळवंटांवर (निवास करून साधना करावी)।
Verse 95
शैवालभोजनाः केचित् केचिदन्तर्जलेशयाः / केचिदभ्रावकाशास्तु पादाङ्गुष्ठाग्रविष्ठिताः
काही जण शैवालच अन्न मानतात, काही जण पाण्यात आत शयन करतात; काही उघड्या आकाशाखाली राहतात, आणि काही मोठ्या पायाच्या अंगठ्याच्या टोकावर समतोल साधून उभे राहतात।
Verse 96
दन्तो ऽलूखलिनस्त्वन्ये ह्यश्मकुट्टास्तथा परे / शाकपर्णाशिनः केचित् संप्रक्षाला मरीचिपाः
काही जण फक्त दातांनी चावूनच निर्वाह करतात, काही उखळात कुटून; तर काही दगडांनी दळून. काही शाक-पर्णांवर जगतात, काही नीट धुऊन खातात, आणि काही सूर्यकिरणांचेच पान करून तप करतात।
Verse 97
वृक्षमूलनिकेताश्च शिलाशय्यास्तथा परे / कालं नयन्ति तपसा पूजयन्तो महेश्वरम्
काही वृक्षांच्या मुळाशी निवास करतात, तर काही उघड्या शिळेलाच शय्या मानतात; ते तपस्येत काळ घालवीत महेश्वर (शिव) यांची उपासना करतात।
Verse 98
ततस्तेषां प्रसादार्थं प्रपन्नार्तिहरो हरः / चका भगवान् बुद्धिं प्रबोधाय वृषध्वजः
मग त्यांच्या कृपेकरिता, शरणागतांचे दुःख हरून नेणारा हर त्यांच्या बुद्धीला जागवू लागला; वृषध्वज भगवानांनी विवेकाचा प्रकाश प्रबुद्ध केला।
Verse 99
देवः कृतयुगे ह्यस्मिन् शृङ्गे हिमवतः शुभे / देवदारुवनं प्राप्तः प्रसन्नः परमेश्वरः
या कृतयुगात प्रसन्न परमेश्वर देव हिमवताच्या शुभ शिखरावर येऊन देवदारुवनात आले।
Verse 100
भस्मपाण्डुरदिग्धाङ्गो नग्नो विकृतलक्षणः / उल्मुकव्यग्रहस्तश्च रक्तपिङ्गललोचनः
त्याचे अंग भस्माने लिप्त होऊन धूसर झाले होते; तो नग्न होता आणि त्याची बाह्य लक्षणे विचित्र तपस्वी-रूपाची होती. हातात उल्मुक (अग्निशलाका) धरून, रक्त-पिंगल नेत्रांनी तो उग्र वैरागी भासत होता.
Verse 101
क्वचिच्च हसते रौद्रं क्वचिद् गायति विस्मितः / क्वचिन्नृत्यति शृङ्गारी क्वचिद्रौति मुहुर्मुहुः
कधी तो रौद्र भावाने हसतो, कधी विस्मयाने गातो. कधी शृंगारभावाने नाचतो, आणि कधी पुन्हा पुन्हा रडू लागतो.
Verse 102
आश्रमे ऽभ्यागतो भिक्षां याचते च पुनः पुनः / मायां कृत्वात्मनो रूपं देवस्तद् वनमागतः
आश्रमात आला आणि पुन्हा पुन्हा भिक्षा मागू लागला. आपल्या स्वरूपाचे मायेनें धारण करून तो देव त्या वनात आला.
Verse 103
कृत्वा गिरिसुतां गौरीं पार्श्वेदेवः पिनाकधृक् / सा च पूर्ववद् देवेशी देवदारुवनं गता
पिनाकधारी शिव—तेथे पार्श्वदेव म्हणून प्रसिद्ध—यांनी गिरिसुता गौरी प्रकट केली. आणि ती देवेशी देवीही पूर्वीप्रमाणे देवदारुवनात गेली.
Verse 104
दृष्ट्वा समागतं देवं देव्या सह कपर्दिनम् / प्रणेमुः शिरसा भूमौ तोषयामासुरीश्वरम्
देवीसह कपर्दिन् (शिव) देव आलेले पाहून त्यांनी मस्तक भूमीवर ठेवून प्रणाम केला आणि अशा रीतीने देवांचा ईश्वर संतुष्ट केला.
Verse 105
वैदिकैर्विविधैर्मन्त्रैः सूक्तैर्माहेश्वरैः शुभैः / अथर्वशिरसा चान्ये रुद्राद्यैर्ब्रह्मभिर्भवम्
विविध वैदिक मंत्रांनी व शुभ माहेश्वर सूक्तांनी, तसेच इतरांनी अथर्वशिरस् आणि रुद्रादि मंत्र व ब्रह्मसूक्तांनी भव (शिव) याची उपासना केली।
Verse 106
नमो देवादिदेवाय महादेवाय ते नमः / त्र्यम्बकाय नमस्तुभ्यं त्रिशूलवरधारिणे
देवाधिदेव महादेवाला नमस्कार; हे त्र्यम्बक, उत्तम त्रिशूल धारण करणाऱ्या, तुला प्रणाम।
Verse 107
नमो दिग्वाससे तुभ्यं विकृताय पिनाकिने / सर्वप्रणतदेहाय स्वयमप्रणतात्मने
हे दिग्वास (आकाशवस्त्रधारी), हे अद्भुत पिनाकधारी, तुला नमस्कार; ज्याच्या देहापुढे सर्व नतमस्तक होतात, पण ज्याचे आत्मस्वरूप कुणापुढेही नमत नाही, त्याला प्रणाम।
Verse 108
अन्तकान्तकृते तुभ्यं सर्वसंहरणाय च / नमो ऽस्तु नृत्यशीलाय नमो भैरवरूपिणे
हे अंतकाचा अंत करणाऱ्या व सर्वसंहार करणाऱ्या, तुला नमस्कार; नृत्यशीलाला नमो, भैरवरूप धारण करणाऱ्याला नमो।
Verse 109
नरनारीशरीराय योगिनां गुरवे नमः / नमो दान्ताय शान्ताय तापसाय हराय च
नर-नारी उभय देह धारण करणाऱ्या, योगींच्या गुरूला नमस्कार; दान्त, शान्त, तपस्वी हराला पुन्हा पुन्हा प्रणाम।
Verse 110
विभीषणाय रुद्राय नमस्ते कृत्तिवाससे / नमस्ते लेलिहानाय शितिकण्ठाय ते नमः
भयावह रुद्राला नमस्कार; हे कृत्तिवास (चर्मवस्त्रधारी) तुला प्रणाम। हे ज्वलंत अग्निरूपा, तुला नमस्कार; हे नीलकंठा, पुन्हा पुन्हा तुला वंदन।
Verse 111
अघोरघोररूपाय वामदेवाय वै नमः / नमः कनकमालाय देव्याः प्रियकराय च
अघोर आणि घोर—दोन्ही रूपधारी वामदेवाला निश्चयच नमस्कार. तसेच कनकमालालाही नमस्कार, जो देवीला प्रिय असून तिला आनंद देणारा आहे.
Verse 112
गङ्गासलिलधाराय शम्भवे परमेष्ठिने / नमो योगाधिपतये ब्रह्माधिपतये नमः
ज्यांच्यावर गंगेच्या जलधारेचा प्रवाह उतरतो त्या परमेष्ठी शंभूला नमस्कार. योगाधिपतीला नमस्कार; ब्रह्माधिपतीला नमस्कार.
Verse 113
प्राणाय च नमस्तुभ्यं नमो भस्माङ्गरागिने / नमस्ते घनवाहाय दंष्ट्रिणे वह्निरेतसे
प्राणस्वरूप तुला नमस्कार; भस्मलेपन केलेल्या अंगधारी प्रभो, तुला नमस्कार. मेघवाहनाला नमस्कार; दंष्ट्रिधारी, ज्यांचे बीज अग्नितेज आहे, त्यांना नमस्कार.
Verse 114
ब्रह्मणश्च शिरो हर्त्रे नमस्ते कालरूपिणे / आगतिं ते न जनीमो गतिं नैव च नैव च / विश्वेश्वर महादेव यो ऽसि सो ऽसि नमो ऽस्तु ते
ब्रह्म्याचे शिर हरिणाऱ्या, कालरूप प्रभो, तुला नमस्कार. तुझी आगमनगती आम्हांस कळत नाही, तसेच गमनगतीही नाहीच. हे विश्वेश्वर, हे महादेव—तू जो आहेस तोच आहेस; तुला नमस्कार असो.
Verse 115
नमः प्रमथनाथाय दात्रे च शुभसंपदाम् / कपालपाणये तुभ्यं नमो मीढुष्टमाय ते / नमः कनकलिङ्गाय वारिलिङ्गाय ते नमः
प्रमथनाथा, शुभसंपत्तीचा दाता, तुला नमस्कार। कपालहस्तधारी तुला नमो नमः; हे वरद, परम कृपाळू! कनकलिंगाला नमः; वारिलिंगरूप तुला नमः।
Verse 116
नमो वह्न्यर्कलिङ्गाय ज्ञानलिङ्गाय ते नमः / नमो भुजङ्गहाराय कर्णिकारप्रियाय च / किरीटिने कुण्डलिने कालकालाय ते नमः
अग्नी-सूर्यलिंगरूप तुला नमः; ज्ञानलिंगरूप तुला नमः। भुजंगहारधारी व कर्णिकारपुष्पप्रिय तुला नमस्कार। किरीटधारी, कुंडलधारी—काळाचाही काळ, तुला नमः।
Verse 117
वामदेव महेशान देवदेव त्रिलोचन / क्षम्यतां यत्कृतं मोहात् त्वमेव शरणं हि नः
हे वामदेव, हे महेशान, हे देवदेव, हे त्रिलोचन! मोहामुळे जे काही केले, ते क्षमा असो. तूच खरोखर आमचा एकमेव आश्रय आहेस.
Verse 118
चरितानि विचित्राणि गुह्यानि गहनानि च / ब्रह्मादीनां च सर्वेषां दुर्विज्ञेयो ऽसि शङ्कर
हे शंकर! तुझे चरित्रे विलक्षण, गूढ व अतिगहन आहेत; ब्रह्मा आदी सर्व देवांनाही तू दुर्विज्ञेय आहेस.
Verse 119
अज्ञानाद् यदि वा ज्ञानाद् यत्किञ्चित्कुरुते नरः / तत्सर्वं भगवानेन कुरुते योगमायया
अज्ञानाने वा ज्ञानाने—मनुष्य जे काही करतो, ते सर्व भगवंतच आपल्या योगमायेने घडवितो.
Verse 120
एवं स्तुत्वा महादेवं प्रहृष्टेनान्तरात्मना / ऊचुः प्रणम्य गिरिशं पश्यामस्त्वां यथा पुरा
अशा रीतीने महादेवाची स्तुती करून, अंतःकरण आनंदाने भरून ते गिरिशाला नमस्कार करून म्हणाले—“हे प्रभो, पूर्वी जसे दर्शन दिले तसेच आम्हाला दर्शन द्या।”
Verse 121
तेषां संस्तवमाकर्ण्य सोमः मोमविभूषणः / स्वमेव परमं रूपं दर्शयामास शङ्करः
त्यांची स्तुती ऐकून, मस्तकी चंद्रकला भूषण असलेल्या शंकरांनी त्यांना आपलेच परम स्वरूप प्रकट करून दाखविले।
Verse 122
तं ते दृष्ट्वाथ गिरिशं देव्या सह पिनाकिनम् / यथा पूर्वं स्थिता विप्राः प्रणेमुर्हृष्टमानसाः
नंतर देवीसह पिनाकधारी गिरिशाला पाहून, पूर्वी जसे उभे होते तसेच राहून ते ब्राह्मण ऋषी हर्षित मनाने नमस्कार करू लागले।
Verse 123
ततस्ते मुनयः सर्वे संस्तूय च महेश्वरम् / भृग्वङ्गिरोवसिष्ठास्तु विश्वामित्रस्तथैव च
त्यानंतर त्या सर्व मुनींनी महेश्वराची स्तुती केली—भृगु, अंगिरस, वसिष्ठ आणि तसेच विश्वामित्रही।
Verse 124
गौतमो ऽत्रिः सुकेशश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः / मरीचिः कश्यपश्चापि संवर्तश्च महातपाः / प्रणम्य देवदेवेशमिदं वचनमब्रुवन्
गौतम, अत्रि, सुकेश, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, मरीचि, कश्यप आणि संवर्त—हे महातपस्वी—देवदेवेशाला नमस्कार करून असे बोलले।
Verse 125
कथं त्वां देवदेवेश कर्मयोगेन वा प्रभो / ज्ञानेन वाथ योगेन पूजयामः सदैव हि
हे देवदेवेश, परम प्रभो! आम्ही तुला सदैव कसे पूजू—कर्मयोगाने, ज्ञानाने, की योगाने?
Verse 126
केन वा देवमार्गेण संपूज्यो भगवानिह / किं तत् सेव्यमसेव्यं वा सर्वमेतद् ब्रवीहि नः
इथे भगवंताची परिपूर्ण पूजा कोणत्या देवमार्गाने करावी? काय सेवनीय आणि काय टाळावे—हे सर्व आम्हाला सांगा.
Verse 127
देवदेव उवाच एतद् वः संप्रवक्ष्यामि गूढं गहनमुत्तमम् / ब्रह्मणे कथितं पूर्वमादावेव महर्षयः
देवदेव म्हणाले—हे महर्षींनो! मी तुम्हाला हे परम, गूढ व गहन उत्तम तत्त्व सांगतो; जे आदिकाळी पूर्वी ब्रह्माला कथिले होते.
Verse 128
सांख्ययोगो द्विधा ज्ञेयः पुरुषाणां हि साधनम् / योगेन सहितं सांख्यं पुरुषाणां विमुक्तिदम्
सांख्य आणि योग—देहधारी पुरुषांसाठी साधन म्हणून हे दोन प्रकारे जाणावे; परंतु योगयुक्त सांख्य पुरुषांना मुक्ती देणारे आहे.
Verse 129
न केवलेन योगेन दृश्यते पुरुषः परः / ज्ञानं तु केवलं सम्यगपवर्गफलप्रदम्
केवळ योगाने परम पुरुषाचे दर्शन होत नाही; परंतु सम्यक् स्थिर झालेले शुद्ध ज्ञानच अपवर्गरूपी मुक्तिफळ देते.
Verse 130
भवन्तः केवलं योगं समाश्रित्य विमुक्तये / विहाय सांख्यं विमलमकुर्वन्त परिश्रमम्
मोक्षासाठी तुम्ही केवळ योगाचाच आश्रय घेतला; निर्मळ, निरंजन सांख्य सोडून तुम्ही फक्त परिश्रमच केला।
Verse 131
एतस्मात् कारणाद् विप्रानृणां केवलधर्मिणाम् / आगतो ऽहमिमं देशं ज्ञापयन् मोहसंभवम्
याच कारणामुळे, हे विप्रहो—केवळ धर्मनिष्ठ जनांनो—मोहाचा उद्गम कळविण्यास मी या देशी आलो आहे।
Verse 132
तस्माद् भवद्भिर्विमलं ज्ञानं कैवल्यसाधनम् / ज्ञातव्यं हि प्रयत्नेन श्रोतव्यं दृश्यमेव च
म्हणून तुम्ही निर्मळ ज्ञान—कैवल्याचे साधन—प्रयत्नाने जाणून घ्या; ते श्रवणाने ग्रहण करावे आणि स्वानुभवाने प्रत्यक्ष पाहावेही।
Verse 133
एकः सर्वत्रगो ह्यात्मा केवलश्चितिमात्रकः / आनन्दो निर्मलो नित्यं स्यादेतत् सांख्यदर्शनम्
आत्मा एकच, सर्वत्र व्यापलेला व एकाकी—केवळ चैतन्यमात्र; तो आनंदस्वरूप, निर्मळ व नित्य आहे—हेच सांख्यदर्शन आहे।
Verse 134
एतदेव परं ज्ञानमेष मोक्षो ऽत्र गीयते / एतत् कैवल्यममलं ब्रह्मभावश्च वर्णितः
हेच परम ज्ञान आहे; हाच मोक्ष येथे गाईला आहे। हेच अमल कैवल्य असून यालाच ब्रह्मभाव असेही वर्णिले आहे।
Verse 135
आश्रित्य चैतत् परमं तन्निष्ठास्तत्परायणाः / पश्यन्ति मां महात्मानो यतयो विश्वमीश्वरम्
या परम तत्त्वाचा आश्रय घेऊन, त्यात निष्ठावान व त्यातच परायण झालेले महात्मा यती मला—संपूर्ण विश्वाचा व्यापी व नियंता ईश्वर—दर्शन करतात।
Verse 136
एतत् तत् परमं ज्ञानं केवलं सन्निरञ्जनम् / अहं हि वेद्यो भगवान् मम मूर्तिरियं शिवा
हेच परम ज्ञान आहे—एकमेव, शुद्ध व निरंजन। जाणण्याजोगा भगवान मीच आहे; आणि ही शिवा माझीच मूर्ती (प्रकट रूप) आहे।
Verse 137
बहूनि साधनानीह सिद्धये कथितानि तु / तेषामभ्यधिकं ज्ञानं मामकं द्विजपुङ्गवाः
सिद्धीसाठी येथे अनेक साधने सांगितली आहेत; पण हे द्विजश्रेष्ठांनो, त्या सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ माझे हे ज्ञान आहे।
Verse 138
ज्ञानयोगरताः शान्ता मामेव शरणं गताः / ये हि मां भस्मनिरता ध्यायन्ति सततं हृदि
जे ज्ञानयोगात रत, शांत आणि केवळ माझ्या शरण गेले आहेत—जे भस्मधारणात तत्पर होऊन हृदयात सतत माझे ध्यान करतात।
Verse 139
मद्भक्तिपरमा नित्यं यतयः क्षीणकल्मषाः / नाशयाम्यचिरात् तेषां घोरं संसारसागरम्
जे यती नित्य माझ्या भक्तीत परायण आहेत आणि ज्यांचे कल्मष क्षीण झाले आहेत—त्यांच्यासाठी मी लवकरच हा घोर संसारसागर नष्ट करतो।
Verse 140
प्रशान्तः संयतमना भस्मोद्धूलितविग्रहः / ब्रह्मचर्यरतो नग्नो व्रतं पाशुपतं चरेत्
प्रशांत व संयत मनाने, देहावर पवित्र भस्म धारण करून; ब्रह्मचर्यात रत, नग्न—म्हणजे आसक्तिरहित—होऊन पाशुपत व्रत आचरावे।
Verse 141
निर्मितं हि मया पूर्वं व्रतं पाशुपतं परम् / गुह्याद् गुह्यतमं सूक्ष्मं वेदसारं विमुक्तये
हे परम पाशुपत व्रत मीच पूर्वकाळी निर्माण केले—गुह्याहूनही अधिक गुह्य, साधनेत सूक्ष्म, वेदसार, आणि अंतिम मुक्तीसाठी।
Verse 142
यद् वा कौपीनवसनः स्याद् वैकवसनो मुनिः / वेदाभ्यासरतो विद्वान् ध्यायेत् पशुपतिं शिवम्
किंवा कौपीन धारण करावा, अथवा एकवस्त्रधारी मुनि व्हावा; वेदाभ्यासात रत विद्वानाने पशुपती शिवाचे ध्यान करावे।
Verse 143
एष पाशुपतो योगः सेवनीयो मुमुक्षुभिः / भस्मच्छन्नैर्हि सततं निष्कामैरिति विश्रुतिः
हा पाशुपत योग आहे; मुमुक्षूंनी तो श्रद्धेने सेवावा. परंपरेनुसार भस्मधारी व निष्काम साधकांनी तो सतत आचरावा.
Verse 144
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः / बहवो ऽनेन योगेन पूता मद्भावमागताः
राग, भय व क्रोधरहित—माझ्यात तन्मय व माझ्या शरणी—अनेकांनी ह्याच योगाने शुद्ध होऊन माझा भाव, म्हणजे माझे स्वरूप, प्राप्त केले.
Verse 145
अन्यानि चैव शास्त्राणि लोके ऽस्मिन् मोहनानितु / वेदवादविरुद्धानि मयैव कथितानि तु
या लोकी इतरही शास्त्रे आहेत, जी मोह उत्पन्न करणारी व वेदवादाच्या विरुद्ध आहेत; तरीही तीही माझ्याच द्वारा कथित आहेत।
Verse 146
वामं पाशुपतं सोमं लाकुलं चैव भैरवम् / असेव्यमेतत् कथितं वेदवाह्यं तथेतरम्
वाम, पाशुपत, सोम, लाकुल आणि भैरव—हे मार्ग वेदबाह्य व सदाचारविरोधी असल्याने असेव्य (अनुसरणीय नाहीत) असे सांगितले आहेत।
Verse 147
वेदमुर्तिरहं विप्रा नान्यशास्त्रार्थवेदिभिः / ज्ञायते मत्स्वरूपं तु मुक्त्वा वेदं सनातनम्
हे विप्रांनो, मी वेदमूर्ती आहे. जे केवळ इतर शास्त्रांचे अर्थ जाणतात, त्यांना माझे स्वरूप कळत नाही; सनातन वेद सोडून तर मुळीच नाही।
Verse 148
स्थापयध्वमिदं मार्गं पूजयध्वं महेश्वरम् / अचिरादैश्वरं ज्ञानमुत्पत्स्यति न संशयः
हा मार्ग स्थापन करा आणि महेश्वराची पूजा करा. लवकरच ईश्वरप्रदत्त ज्ञान उत्पन्न होईल—यात संशय नाही।
Verse 149
मयि भक्तिश्च विपुला भवतामस्तु सत्तमाः / ध्यातमात्रो हि सान्निध्यं दास्यामि मुनिसत्तमाः
हे सत्तमांनो, तुमच्यात माझ्याविषयी विपुल भक्ती असो. हे मुनिश्रेष्ठांनो, केवळ स्मरण-ध्यानानेच मी तुम्हाला माझे सान्निध्य देईन।
Verse 150
इत्युक्त्वा भगवान् सोमस्तत्रैवान्तरधीयत / तो ऽपि दारुवने तस्मिन् पूजयन्ति स्म शङ्करम् / ब्रह्मचर्यरताः शान्ता ज्ञानयोगपरायणाः
असे बोलून भगवान् सोम तेथेच अंतर्धान पावले. आणि तेही त्या दारुवनात शंकराची पूजा करीत राहिले—ब्रह्मचर्यरत, शांतचित्त व ज्ञानयोगपरायण.
Verse 151
समेत्य ते महात्मानो मुनयो ब्रह्मवादिनः / वितेनिरे बहून् वादान्नध्यात्मज्ञानसंश्रयान्
एकत्र येऊन ते महात्मे मुनि—ब्रह्मवादिन—अध्यात्मज्ञानावर आधारलेले अनेक वाद-विवाद (चर्चा) मांडू लागले.
Verse 152
किमस्य जगतो मूलमात्मा चास्माकमेव हि / को ऽपि स्यात् सर्वभावानां हेतुरीश्वर एव च
या जगाचे मूळ काय? आणि आत्मा खरोखर आपलाच आहे काय? सर्व भावांचा हेतु कोण असू शकतो? तो केवळ ईश्वरच आहे.
Verse 153
इत्येवं मन्यमानानां ध्यानमार्गावलम्बिनाम् / आविरासीन्महादेवी देवी गिरिवरात्मजा
ध्यानमार्गाचा आधार घेतलेल्या त्यांच्या मनात असे विचार येताच महादेवी—श्रेष्ठ पर्वताची कन्या—त्यांच्यासमोर प्रकट झाली.
Verse 154
कोटिसूर्यप्रतीकाशा ज्वालामालासमावृता / स्वभाभिर्विमलाभिस्तु पूरयन्ती नभस्तलम्
ती कोटी सूर्यांसारखी प्रकाशमान, ज्वालामालांनी सर्वत्र वेढलेली; आणि आपल्या निर्मळ प्रभांनी आकाशमंडळ भरून टाकीत होती.
Verse 155
तामन्वपश्यन् गिरिजाममेयां ज्वालासहस्रान्तरसन्निविष्टाम् / प्रणेमुरेकामखिलेशपत्नीं जानन्ति ते तत् परमस्य बीजम्
सहस्र ज्वालांच्या अंतरात स्थित त्या अमेय गिरिजेला पाहून त्यांनी अखिलेश्वराच्या एकमेव पत्नीस नमस्कार केला. जे तत्त्व जाणतात, ते तिच्यात परमाचे परम बीज ओळखतात.
Verse 156
असमाकमेषा परमेशपत्नी गतिस्तथात्मा गगनाभिधाना / पश्यन्त्यथात्मानमिदं च कृत्स्नं तस्यामथैते मुनयश्च विप्राः
हीच आमची परम गती—परमेश्वराची पत्नी—‘गगना’ या नावाने प्रसिद्ध, आणि तीच आत्मा आहे. तिच्यातच हे मुनि व ब्राह्मण आत्म्याला आणि समग्र जगाला पूर्णपणे पाहतात.
Verse 157
निरीक्षितास्ते परमेशपत्न्या तदन्तरे देवमशेषहेतुम् / पश्यन्ति शंभुं कविमीशितारं रुद्रं बृहन्तं पुरुषं पुराणम्
परमेश्वरपत्नीच्या दृष्टिक्षेपात असतानाच, त्या अंतरात त्यांनी सर्व कारणांचा कारण असलेल्या देवाला पाहिले—शंभू, कवी-ऋषी व अधीश्वर; रुद्र, महान, आद्य पुराण पुरुष।
Verse 158
आलोक्य देवीमथ देवमीशं प्रणेमुरानन्दमवापुरग्र्यम् / ज्ञानं तदैशं भगवत्प्रसादा- दाविर्बभौ जन्मविनाशहेतु
देवी आणि ईश्वर देव यांना पाहून त्यांनी प्रणाम केला व परम आनंद प्राप्त केला. मग भगवंताच्या कृपेने दिव्य ज्ञान प्रकट झाले—जे पुनर्जन्माचा नाश करणारे आहे.
Verse 159
इयं हि सा जगतो योनिरेका सर्वात्मिका सर्वनियामिका च / माहेश्वरीशक्तिरनादिसिद्धा व्योमाभिधाना दिवि राजतीव
हीच जगताची एकमेव योनी—सर्वात्मरूप आणि सर्वनियामक. ही अनादिसिद्ध माहेश्वरी शक्ती ‘व्योमा’ या नावाने प्रसिद्ध, जणू स्वर्गात राजासनावर विराजमान होऊन तेजस्वी भासते.
Verse 160
अस्या महत्परमेष्ठी परस्ता- न्महेश्वरः शिव एको ऽथ रुद्रः / चकार विश्वं परशक्तिनिष्ठां मायामथारुह्य स देवदेवः
या महत् व परमेष्ठीच्या पलीकडे परत: एकच महेश्वर—शिव, तोच रुद्र—स्थित आहे। पराशक्तिनिष्ठ मायेवर आरूढ होऊन त्या देवदेवाने विश्वाची निर्मिती केली।
Verse 161
एको देवः सर्वभूतेषु गूढो मायी रुद्रः सकलो निष्कलश्च / स एव देवी न च तद्विभिन्न- मेतज्ज्ञात्वा ह्यमृतत्वं व्रजन्ति
एकच देव सर्वभूतांत गूढ आहे—मायाधारी रुद्र, सगुणही आणि निर्गुणही। तोच देवी (शक्ती) आहे व तिच्यापासून भिन्न नाही। हे जाणून लोक अमरत्वास पोहोचतात।
Verse 162
अन्तर्हितो ऽभूद् भगवानथेशो देव्या भर्गः सह देवादिदेवः / आराधयन्ति स्म तमेव देवं वनौकसस्ते पुनरेव रुद्रम्
मग भगवान ईश—तेजस्वी भर्ग, देवाधिदेव—देवीसह अंतर्हित झाले। तेव्हा वनवासी लोक पुन्हा त्याच देव रुद्राचीच आराधना करू लागले।
Verse 163
एतद् वः कथितं सर्वं देवदेवविचेष्टितम् / देवदारुवने पूर्वं पुराणे यन्मया श्रुतम्
देवदेवाच्या या सर्व लीला मी तुम्हाला सांगितल्या, ज्या पूर्वी पुराणात देवदारुवनाच्या प्रसंगात मी ऐकल्या होत्या।
Verse 164
यः पठेच्छृणुयान्नित्यं मुच्यते सर्वपातकैः / श्रावयेद् वा द्विजान् शान्तान् स याति परमां गतिम्
जो नित्य याचे पठण करतो किंवा ऐकतो तो सर्व पातकांतून मुक्त होतो; आणि जो शांत द्विजांना हे श्रवण करवितो तो परम गतीस जातो।
Frequently Asked Questions
Their minds are said to be fixed on outward action and austerity-as-status; the episode exposes that ritual correctness and tapas, without inner discernment and surrender, can become moha (delusion) rather than liberation.
It states that yoga alone does not yield realization of the Supreme; liberation is granted by perfectly established knowledge (jñāna). Sāṃkhya-style discernment, when joined with yogic discipline, becomes liberating.
Brahmā presents Rudra as pervading the universe through guṇa-forms (including Viṣṇu as sattva) and explicitly identifies the consort at Śiva’s side as Nārāyaṇa, grounding a strong unity theology rather than sectarian separation.
The sages are instructed to fashion an imitation liṅga, establish worship with Vedic Śaiva mantras, practice austerity, and recite the Śatarudrīya, culminating in renewed darśana and the arising of Īśvara-given knowledge.
A secret, liberative discipline emphasizing restraint, ash-bearing, celibacy, minimal clothing/possessions, and constant meditation on Paśupati—presented as Pāśupata Yoga supportive of the yoga of knowledge.