शिव in the Rig Veda

हे जराबोध (Jarābodha), ते नीट जाण. प्रत्येक ‘विशे’ (कुळ/जनसमूह) साठी, ‘यज्ञिय’ (पूजनीय) याच्यासाठी, रुद्रासाठी दर्शनमय ‘स्तोम’ (स्तुती) रच.

दूरदृष्टीचा, अतिदानी, परम सामर्थ्यवान रुद्रासाठी आम्ही कोणते वचन उच्चारू—जे हृदयातच स्वतः शांती होऊन बसेल?

जशी अदिती आमच्यासाठी कार्य करो—आमच्या पशु-प्राणांसाठी व नर-शक्तीसाठी कल्याण, आमच्या गायींसाठी कल्याण; तसेच, हे रुद्रा, आमच्या तोक (संतती) साठीही तुझे रुद्रिय—आरोग्यदायी कृपा—असो.

मित्र व वरुण जसे आमच्यासाठी जाणून धारण करतात; रुद्र जसा सम्यक् चेतना जागृत करतो; आणि सर्व देवशक्ती जशा एकमताने संमती देऊन एकत्र कार्य करतात—तसेच आमच्यासाठी होवो.

प्रेरित स्तोत्राचा अधिपती, प्रज्ञेचा अधिपती, जीवनरसाच्या शीतल प्रवाहरूप औषधाचा वैद्य असलेल्या रुद्राकडून—शांती व कल्याण देणारी कृपा, ते सुम्न आम्ही मागतो.

ते दिव् (स्वर्ग) येथून जन्मले—उन्नत, वृषभासारख्या शक्ती; रुद्राचे तरुण वीर, असुर (प्राणबलाचे अधिपती), अरेपस् (निर्दोष/कलंकहीन)। ते पावक, शुचि—सूर्यासारखे दीप्त; सत्वान (घन सार) यांनी परिपूर्ण—चमकत्या द्रप्स (बिंदू) सारखे—आपल्या घोर…

या ‘मती’ (विचार-आहुती) आम्ही रुद्रासाठी पुढे अर्पितो—तवस्वी, कपर्दिन्, क्षयद्वीर (वीरबलसमृद्ध निवासाचा स्वामी); द्विपद व चतुष्पद यांना शांती लाभो, आणि या ग्रामात सर्व पुष्टि अखंड, अनातुर राहो.

हे रुद्रा! आमच्यावर कृपा कर; आणि आमच्यासाठी आनंदमय कल्याण घडव. वीरसमृद्ध निवासाचा स्वामी! नमस्कारपूर्वक आम्ही तुझी सेवा-उपासना करतो. आमचा पिता मनु यज्ञाने ज्या शांतीचा व ज्या मंगलाचा शोध घेत होता—हे रुद्रा! तुझ्या मार्गदर्शनात आम्ही तेच…

हे रुद्रा, मीढ्व (उदार दाता), वीरसमृद्ध निवासाचा स्वामी! देवयज्या (देवपूजक यज्ञ) द्वारा आम्ही तुझी सुमती/सद्भावना प्राप्त करो. तुझ्या कृपेची आकांक्षा धरून, आमच्या कुळांकडे नक्की ये. अरीष्टवीर (अक्षत वीर्य-बल) होऊन, हविसह आम्ही तुला आवाहन…

आम्ही तीव्र रुद्राला—यज्ञसाधक, वङ्कु (अंतर्मुख/वक्रगामी), कवी—सहाय्यासाठी अंतःकरणातून हाक देतो. त्याचा दैवी रोष आमच्यापासून दूर फेकला जावो; आम्ही तर त्याचीच सुमती (प्रकाशमय सद्भावना) निवडतो व स्वीकारतो.

आम्ही नमस्कारपूर्वक त्या तेजस्वी रूपाचे आवाहन करतो—दिव्य रुद्राचे, अरुणवर्ण वराहाचे, जटाधारीचे। जो आपल्या हातात श्रेष्ठ भेषज (औषधे) धारण करतो, तो आम्हाला शरण, कवच आणि रक्षणाचे आच्छादन प्रदान करो.

हे वचन मरुतांच्या पित्याला उद्देशून उच्चारले जाते—मधुराहूनही अधिक मधुर, रुद्रासाठी बलवर्धक। हे अमृत (अमर), मर्त्यांना लाभणारे पोषण आम्हालाही दे; आमच्या आत्मस्वरूपावर, आमच्या बालकावर, आणि आमच्या संतति-परंपरेवर कृपा कर.

आमची महान शक्ती पाडू नकोस, आमचा लहान आरंभही नाही; जे वाढत आहे त्यालाही मारू नकोस, आणि जे वाढले आहे त्यालाही नाही. आमच्या पित्याचा वध करू नकोस, मातेलाही नाही; हे रुद्र, आमच्या प्रिय देहांना इजा करू नकोस.

हे रुद्रा! आमच्या बालकात, आमच्या संततीत आम्हाला इजा करू नकोस; आमच्या प्राणातही इजा करू नकोस. आमच्या गायींत, आमच्या अश्वांत आम्हाला हानी करू नकोस. क्रोधानेही उद्दीप्त होऊन आमच्या वीरांचा वध करू नकोस; हवि धारण करणारे आम्ही, सदैव तुला हाक…

आम्ही—रक्षणाची अपेक्षा करणारे—त्याला नमस्कार अर्पिला आहे; मरुतांसह रुद्र आमचा हाक ऐको. मित्र व वरुण ते आमच्यासाठी महिमावंत करो; आणि अदिती, सिंधु, पृथ्वी तसेच द्यौ (स्वर्ग)ही त्याचे धारण व समर्थन करो.

हे तीव्र-उत्साही मरुतांनो, रक्षित सोमरस व जपलेली हवि पुढे आणा; कृपाळू वैद्य-रुद्रासाठी यज्ञ वाहून न्या. दिव्य तेजस्वी प्रभूची, त्याच्या वीरांसह, स्तुती करा—हे मरुत दोन लोकांच्या मध्ये शक्तींनी भरलेल्या भात्यासारखे स्थिर उभे आहेत.

कारण तूच दसम (अद्भुत) आहेस; तू वृषण-बल उफाळून देतोस, आणि एखाद्या दुर्बल मर्त्याची त्वचाही दृढ करतोस. हे शूरा! तू मर्त्याला सर्व बाजूंनी वेढून झाकतोस, रक्षण करतोस. इंद्रा! हे वचन मी तुझ्यासाठी बोलतो—दिव्/द्यौः (आकाश) साठीही, आणि स्वयशस्वी…

हे अग्ने, तू रुद्र आहेस; महादिवाचा असुर—महान अधिपती. तू मारुत-शर्धाचा स्वामी, वृद्धीत समर्थ आहेस. तू अरुण वाऱ्यांसह चालतोस, शांती देणारा; तू पूषन् आहेस—विधात्याचे (कर्म-नियोजकाचे) रक्षण तू आपल्या आत्मबलाने करतोस.

हे मरुतांचे पिता, तुझे सुम्न (अनुग्रह) आमच्याकडे येवो; सूर्याच्या दर्शनापासून आम्हाला दूर करू नकोस. आमच्यात वीर-बल फोफावो; हे रुद्र, आम्ही प्रजांसह पुढे पुढे जन्म घेऊ—खऱ्या विकासात.

हे रुद्रा! तुझ्याच दत्त, परम शांती देणाऱ्या भेषजांनी (औषधोपचारांनी) मी शंभर हिवाळे (वर्षे) पार करीन. आमच्यापासून द्वेष दूर कर; संकट दूर कर; आणि सर्व बाजूंनी घाव घालणाऱ्या रेंगाळत्या व्याधींनाही हुसकावून लाव.