Brahman in the Rig Veda

ममतापुत्र दीर्घतमस दहाव्या युगात परिपक्व झाला; ‘अपाम्’—जल-तत्त्व—याचा शोध घेणाऱ्या यतींच्या हेतुकरिता ब्रह्मा सारथी होतो.

तुझ्या चालण्यात व थांबण्यात, जागृत बलाच्या त्या महान वेगात, टाचेनं वा चाबकानं वा तुला जे काही लागलं—त्या सर्व आघातांना मी अध्वर-यज्ञांत स्रुचा (हविर्लाडू) प्रमाणे हवि करून, ब्रह्म (वाणी-शक्ती) यांच्या बळाने तुझ्यासाठी पवित्र अर्पण करतो.

हीच ती शक्ति आहे; जिच्यामुळे गौ (चेतनेचा तेजस्वी किरण), आवरणात वेढली गेली असता, आपल्या आकांक्षेच्या हाकेला मोजून रचते, आणि ध्वसना—दोन दळण-पाषाणांवर—आश्रित राहते. तीच विद्युत्-झळाळीसारखी प्रकट होऊन, आपल्या चित्ति (जागृती)ंनी मर्त्याला…

अचल आधारात वेगाने जाणारा प्राण—जीव—स्थित आहे; तो हालचाल करणारा असूनही, वसतींच्या मध्यभागी ध्रुव व दृढ आहे. जीव आपल्या स्वधा (स्व-नियम)ांनी मृताच्या आतही संचारतो; अमर्त्य मर्त्यासह एकाच योनीत युक्त आहे.

ही वेदी पृथ्वीचा परम अंत आहे; हा यज्ञ जगताची नाभी आहे. हा सोम वृष्ण-स्वरूप अश्वाचे रेतस् (बीज) आहे; हे ब्रह्म वाणीचे परम व्योम (उच्चतम आकाश) आहे.

ऋच् (मंत्र) अक्षर—अविनाशी—यात प्रतिष्ठित आहे; परम व्योमन्, त्या सर्वोच्च विस्तीर्ण आकाशात, जिथे सर्व देव अधिष्ठित होतात. जो ते जाणत नाही—तो ऋचेने काय करील? पण जे ते जाणतात, तेच येथे सम्यक् सामंजस्याने एकत्र जमतात.

अप्रतिहत तो सर्व धन जिंकतो—शत्रूचेही आणि आपल्या स्वजनांचेही—जो गरजेच्या वेळी ब्राह्मणासाठी विस्तीर्ण अवकाश (वरिवः) करतो. जो राजा ब्रह्म-तेज/ब्राह्मणाचा सन्मान करतो, त्या राजाचे देव रक्षण करतात.

सोमधारी ब्राह्मण वाणी घडवितात—परिवत्सरभर व्यापणारे ब्रह्म निर्माण करीत. अध्वर्यु अंतर्गत उष्णतेने तप्त, परिश्रमाने घामेजलेले, प्रकट होतात—जे पूर्वी सर्वांसाठी गुप्त होते; तसेच प्रेरणेचा ऋतु आला की गूढ शक्ती उलगडून दिसतात.

दक्षिणा—सद्विवेक व यज्ञदानाची शक्ती—प्रवाहात सोडली जाते; शुष्मवान् (बलवान) सिद्धीच्या आसनापाशी येतो. जागृत व सतर्क राहून तो द्रुह व रक्षस् यांपासून रक्षण करतो. हरितवर्ण सोम आपला तेजस्वी अलंकार घडवितो; आणि चमु (पात्र) यावर ब्रह्माला…

तो प्रेरक बलाने पुढे सरकतो—जणू जनांसाठी क्षेत्र जिंकणारा; गर्जनध्वनीसह त्याच्यावर चिकटलेला आसुरी वर्ण—अंधार—तो झटकून टाकतो. आवरणरूप वव्रि तो सोडून पित्याच्या सिद्ध-निवासाकडे जातो; आपल्या देह-स्वरूपानेच तो शुद्धीचे निर्मळ वस्त्र, पावन…

अद्रि (सोमदगड) यांनी पिळला जाऊन तो (सोम) गभस्ति—ग्रहण करणाऱ्या हातांत—पवित्र होऊन वाहतो; वृषभासारखा पराक्रमी होतो, आणि नभस् (आकाशीय विस्तार/महिमा) याने मति (चेतना) कंपित करून जागृतीकडे नेतो. तो आनंदित होतो; नासत्य (अश्विन) यांच्याजवळ येतो…

सहस (बल) यांच्या पर्वतीय बळाने वाढलेला द्युक्ष (दीप्तिमान) याच्या भोवती ते मधु (मधुर रस/आनंद) त्याच्या हर्म्य (गृह) मधील सक्षणि (धारण-स्थान) येथे ओततात. ज्याच्यात सुहुत (सु-आहुती) च्या ऊधन (स्तन/उत्स) मधून पिणाऱ्या गावः (गायी—किरण) आपल्या…

ते सर्व मिळून त्याला, भुरिजोः (प्रचुर बळ) असलेल्या रथाप्रमाणे, पुढे हाकतात—अदितीच्या कुशीत असलेल्या दहा स्वसारः (दहा भगिनी). तो येऊन, गोर् (किरण/गाय) यांच्या अपीच्यं (गुप्त) पद (आसन/स्थान) कडे ढकलत पुढे सरकतो; कारण मतुथाः (बुद्धिमान…

श्येन (बाज) जसा आपली योनि—आपले निवासस्थान—शोधतो, तसा तो धिया (अंतर्दृष्टी) ने घडविलेले सदन (आसन) शोधतो; सुवर्णमय विश्रांती-स्थान देवाला अभिप्रेत आहे. प्रिय गिरा (स्तुती-वाणी) ने ते त्याला बर्हिष् (यज्ञ-तृण) वर प्रवृत्त करतात; यज्ञिय…

दिवःचा अरुष (तांबूसवर्ण) कवी—वृषभ, त्रिपृष्ठ (त्रि-पृष्ठ/त्रि-आधारयुक्त), किरणांचा शोध घेत—दूरवर स्पष्ट प्रकट होतो. सहस्र निती (हजार मार्गदर्शने) घेऊन तो पुढेच पुढे जातो; रेभ (गायक) जसा, तसा तो पूर्वीच्या अनेक उषांमध्ये उजळून निघतो.

तो स्वतःसाठी तीक्ष्ण, तेजस्वी रूप घडवितो; त्याचा वर्ण अधिकच प्रखर होतो. जिथे तो शयित होता, समृता (सम्यक्-संयोजन) ने पूर्ण झाल्यावर, तिथे तो स्रिधः (विघ्नकारी/सामंजस्यभंग करणारे) यांना रोखतो. तो स्वधया (स्व-अंतर्नियम/स्वशक्ती) ने अप्सु…

कळपांबरोबर फिरणाऱ्या बैलासारखा तो गर्जना करतो; त्याने आपल्या तेजस्विता सूर्यावर अधिष्ठित केल्या आहेत. दिव्य, सु-पंखांचा (सुपर्ण) सामर्थ्यस्वरूप खाली पृथ्वीवर दृष्टि टाकतो; सोम आपल्या क्रतु (सचेत संकल्प)ाने सर्व बाजूंनी जन्मे व समस्त…

तो—दानासाठी, अजेयासाठी—आकांक्षी होऊन, पुढे सरकत, समृद्ध हविर्द्रव्यांनी वेदी मोजून स्थिर करतो. तूर्वयाण (वेगाने प्रेरित), गूर्तवचस् (सम्यक-सत्य वाणीचा) असा तो, याच सहाय्यापासून अंधारात कर्माच्या नव्या जन्माची स्थापना व्हावी म्हणून…

ज्या आवाहनांत मनासारखी तीक्ष्ण शक्ती धावते, तेथे विप्र (प्रेरित ऋषी) शच्या (कार्यसाधक शक्ती) ने जिंकून वेगाने पुढे झेपावतात. जो तुविनृम्ण (महापुरुषार्थी) आपल्या शर्या (प्रेरक किरणां) ने दिशा आपल्या गभस्त (हस्त-ग्रह) मध्ये मिसळून स्थिर…

हृदयाने घडवलेल्या मनाच्या वेगांमध्ये जेव्हा ब्राह्मण—सखे—एकत्र यजन करतात, तेव्हा येथे खरोखर वेदज्ञ तुला मागे टाकतात; ब्रह्म-वाणी धारण करणारे आचार्य तुझ्यात मुक्तपणे संचार करतात.