Adhyaya 40
Śrī Kāmākṣī–Mahātripurasundarī: Immanence of Śakti and Cosmic Administration (Lalitopākhyāna)
या अध्यायात ललितोपाख्यानातील हयग्रीव–अगस्त्य संवाद येतो. अगस्त्य विचारतो—भू-मंडळावर स्थित असूनही श्रीकामाक्षी महात्रिपुरसुंदरी परम सार्वभौम कशी? हयग्रीव सांगतो—देवी सर्व प्राण्यांच्या हृदयात वास करते आणि कर्मानुसार अचूक फल देते. त्रिपुरा इत्यादी शक्ती तिच्याच आविष्कार आहेत; ती महालक्ष्मी रूपाने पूर्वी ‘अंड-त्रय’ निर्माण करणारी आहे, म्हणून बहुपातळी विश्वरचना सूचित होते. तिथून अंबिका–पुरुषोत्तम अशी युग्मतत्त्वे उत्पन्न होतात; देवी इंदिरा–मुकुंद, पार्वती–परमेशान, सरस्वती–पितामह अशी कार्ययुगे ठरवते आणि ब्रह्माला सृष्टी, वासुदेवाला पालन, त्रिलोचन (शिव) याला संहार देऊन विश्वकारभार चालवते. पुढे दृष्टांतात पार्वती खेळकरपणे महेशाचे डोळे झाकते; डोळ्यांशी सूर्य-चंद्र जोडलेले असल्याने जग अंधारात जाते, वैदिक कर्म थांबते, आणि रुद्र काशीमध्ये प्रायश्चित्त-तपाचा आदेश देतो. अध्याय प्रकाश, यज्ञ-व्यवस्था व धर्मरक्षणातील दैवी जबाबदारी स्पष्ट करतो।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने एकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच श्रीकामकोष्ठपीठस्था महात्रिपुरसुन्दरी / कङ्कं विलासमकरोत्कामाक्षीत्यभिविश्रुता
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणाच्या उत्तरभागात, हयग्रीव–अगस्त्य संवादातील ललितोपाख्यानात एकोणचाळीसावा अध्याय। अगस्त्य म्हणाले— श्रीकामकोष्ठपीठावर विराजमान महात्रिपुरसुंदरी, ‘कामाक्षी’ म्हणून विख्यात, तिने ‘कङ्क’ नावाचा लीलाविलास केला.
Verse 2
श्रीकामाक्षीति सा देवी महात्रिपुरसुंदरी / भूमण्डलस्थिता देवी किं करोति महेश्वरी / एतस्याश्चरितं दिव्यं वद मे वदतां वर
ती महात्रिपुरसुंदरी देवी ‘श्रीकामाक्षी’ म्हणून ओळखली जाते। भूमंडळावर स्थित असूनही ती महेश्वरी देवी काय करते? हे वचनश्रेष्ठ, तिचे हे दिव्य चरित्र मला सांगावे.
Verse 3
हयग्रीव उवाच अत्र स्थितापि सर्वेषां हृदयस्था घटोद्भव / तत्तत्कर्मानुरूपं सा प्रदत्ते देहिनां फलम्
हयग्रीव म्हणाले— हे घटोद्भव (अगस्त्य), ती येथे स्थित असूनही सर्वांच्या हृदयात वास करते. ती देहधारी जीवांना त्यांच्या त्यांच्या कर्मानुसार फल देते.
Verse 4
यत्किञ्चिद्वर्तते लोके सर्वमस्या विचेष्टितम् / किञ्चिच्चिन्तयते कश्चित्स्वच्छन्दं विदधात्यसौ
जगात जे काही घडते ते सर्व तिच्याच लीलाचेष्टा आहे. कोणी जे काही चिंतितो, तेही ती देवी स्वेच्छेने घडवून आणते.
Verse 5
तस्या एवावतारास्तु त्रिपुराद्याश्च शक्तयः / इयमेव महालक्ष्मीः ससर्जाण्डत्रयं पुरा
तिच्याच अवतार त्रिपुरा इत्यादी शक्ती आहेत। हीच महालक्ष्मीने पूर्वी त्रिविध अंड (त्रिब्रह्मांड) निर्माण केले.
Verse 6
परत्रयाणामावासं शक्तीनां तिसृणामपि / एकस्मादण्डतो जातावंबिकापुरुषोत्तमौ
तीन पराशक्तींचेही जे निवासस्थान, ते अंबिका व पुरुषोत्तम एकाच अंडातून उत्पन्न झाले.
Verse 7
श्रीविरिञ्चौ ततो ऽन्यस्मादन्य स्माच्च गिराशिवौ / इन्दिरां योजयामास मुकुन्देन महेश्वरी / पार्वत्या परमेशानं सरस्वत्या पितामहम्
मग एका अंडातून श्री-विरिंच (ब्रह्मा) आणि दुसऱ्या अंडातून गिरा (सरस्वती) व शिव उत्पन्न झाले. महेश्वरीने इंदिराला मुकुंदाशी जोडले; पार्वतीला परमेशानाशी आणि सरस्वतीला पितामहाशी जोडले.
Verse 8
ब्रह्माणं सर्व लोकानां सृष्टिकार्ये न्ययुङ्क्त सा / वासुदेवं परित्राणे संहारे च त्रिलोचनम्
त्या देवीने ब्रह्माला सर्व लोकांच्या सृष्टीकार्याला नेमले; वासुदेवाला पालन-रक्षणासाठी आणि त्रिलोचन (शिव)ाला संहारासाठी.
Verse 9
ते सर्वे ऽपि महालक्ष्मीं ध्यायन्तः शर्मदां सदा / ब्रह्मलोके च वैकुण्ठे कैलासे च वसंत्यमी
ते सर्वजण सदैव कल्याणदायिनी महालक्ष्मीचे ध्यान करीत ब्रह्मलोक, वैकुंठ आणि कैलास येथे वास करतात.
Verse 10
कदाचित्पार्वती देवी कैलासशिखरे शुभे / विहरन्ती महेशस्य पिधानं नेत्रयोर्व्यधात्
एकदा शुभ कैलासशिखरावर विहार करणाऱ्या देवी पार्वतीने महेश्वरांचे दोन्ही नेत्र झाकून टाकले।
Verse 11
चन्द्रसूर्यौं यतस्तस्य नेत्रात्तस्माज्जगत्त्रयम् / अन्धकारावृतमभूदतेजस्कं समन्ततः
त्याच्या नेत्रांतूनच चंद्र-सूर्य उत्पन्न होत असल्याने, त्रैलोक्य सर्वत्र अंधकाराने आच्छादित होऊन तेजहीन झाले।
Verse 12
ततश्च सकला लोका स्त्यक्तदेवपितृक्तियाः / इति कर्त्तव्यतामूढा न प्रजानन्त किञ्चन
मग सर्व लोक देवपूजा व पितृकर्म सोडून कर्तव्याबाबत गोंधळले; त्यांना काहीच कळेना।
Verse 13
तद्दृष्ट्वा भगवान्रुद्रः पार्वतीमिदमब्रवीत् / त्वया पापं कृतं देवि मम नेत्रपिधानतः
हे पाहून भगवान रुद्र पार्वतीला म्हणाले—‘देवि, माझे नेत्र झाकून तू पाप केले आहेस।’
Verse 14
ऋषयस्त्यक्ततपसो हतसन्ध्याश्च वैदिकाः / सर्वं च वैदिकं कर्म त्वया नाशितमंबिके
ऋषींनी तप सोडले, वैदिकांची संध्या नष्ट झाली; अंबिके, तू सर्व वैदिक कर्माचा नाश केलास।
Verse 15
तस्मात्पापस्य शान्त्यर्थं तपः कुरु सुदुष्करम् / गत्वा काशीं व्रतं तत्र किञ्चित्कालं समाचर
म्हणून पापशांतीसाठी अत्यंत कठोर तप करा। काशीला जाऊन तेथे काही काळ व्रताचे आचरण करा।
Verse 16
पश्चात्काञ्चीपुरं गत्वा कामाक्षीं तत्र द्रक्ष्यसि / आराधयैतां नित्यां त्वं सर्वपापहरीं शिवाम्
नंतर कांचीपुरास जाऊन तू तेथे कामाक्षीचे दर्शन घेशील। सर्व पाप हरिणारी नित्य शिवा अशी तिची आराधना कर।
Verse 17
तुलसीमग्रतः कृत्त्वा कम्पाकूले तपः कुरु / इत्यादिश्य महादेवस्तत्रैवान्तरधीयत
तुळशी समोर ठेवून कम्पा नदीच्या तीरावर तप करा—असे सांगून महादेव तेथेच अंतर्धान पावले।
Verse 18
तथा कृतवतीशानी भर्तुराज्ञानुवर्तिनी / चिरेण तपसा क्लिष्टामनन्यहृदयां शिवाम्
पतीच्या आज्ञेचे पालन करणाऱ्या ईशानीने तसेच केले। दीर्घ तपाने क्लांत झाली तरी ती शिवावर अनन्य हृदय ठेवून राहिली।
Verse 19
अग्रतः कृतसांनिध्या कामाक्षी वाक्यमब्रवीत् / वत्से तपोभिरत्युग्रैरलं प्रीतास्मि सुव्रते
समोर प्रकट होऊन कामाक्षी म्हणाली—वत्से! तुझ्या अत्यंत उग्र तपाने आता पुरे; हे सुव्रते, मी प्रसन्न आहे.
Verse 20
उन्मील्य नयने पश्चात्पार्वती स्वपुरः स्थिताम् / बालार्कायुतसंकाशां सर्वाभरणभूषिताम्
मग पार्वतीने नेत्र उघडून पाहिले; आपल्या समोर उभी असलेली ती देवी बालसूर्यासारखी तेजस्वी व सर्व अलंकारांनी विभूषित होती।
Verse 21
किरीटहारकेयूरकटकाद्यैरलङ्कृताम् / पाशाङ्कुशेक्षुकोदण्डपञ्चबाणलसत्कराम्
ती किरीट, हार, केयूर, कटक इत्यादींनी अलंकृत होती; तिच्या करांमध्ये पाश, अंकुश, इक्षुधनुष्य व पाच बाण शोभत होते।
Verse 22
किरीटमुकुटोल्लासिचन्द्ररेखाविभूषणाम् / विधातृहरिरुद्रेशसदाशिवपदप्रदाम्
तिच्या किरीट-मुकुटावर चंद्ररेखा उजळून शोभत होती; ती विधाता, हरि, रुद्रेश व सदाशिव यांचे पद प्रदान करणारी होती।
Verse 23
सगुणं ब्रह्मतामाहुरनुत्तरपदाभिधाम् / प्रपञ्चद्वयनिर्माणकारिणीं तां परांबिकाम्
तिला सगुण ब्रह्मस्वरूपा, ‘अनुत्तर पद’ अशी संज्ञा असलेली, आणि द्विविध प्रपंचाची निर्मिती करणारी पराम्बिका असे म्हणतात।
Verse 24
तां दृष्ट्वाथ महाराज्ञीं महा नन्दपरिप्लुता / पुलकाचितसर्वाङ्गी हर्षेणोत्फुल्ललोचना
त्या महाराज्ञी देवीला पाहताच ती महान आनंदाने भरून गेली; तिच्या सर्वांगावर रोमांच उभे राहिले आणि हर्षाने नेत्र फुलले।
Verse 25
चण्डिकामङ्गलाद्यैश्च सहसा स्वसखीजनैः / प्रणिपत्य च साष्टाङ्गं कृत्वा चैव प्रदक्षिणाम्
ती चंडिका, मंगला इत्यादी सख्यांसह तत्क्षणी आली। तिने देवीला साष्टांग नमस्कार करून प्रदक्षिणा घातली।
Verse 26
बद्धाञ्जलिपुटा भूयः प्रणता स्वैक्यरूपिणी / तामाह कृपया वीक्ष्य महात्रिपुरसुंदरी
ती पुन्हा अंजली बांधून, एकात्मस्वरूपिणी होऊन नम्रपणे प्रणाम करू लागली. कृपेने पाहून महात्रिपुरसुंदरी तिला म्हणाली.
Verse 27
बाहुभ्यां संपरिष्वज्य सस्नेहमिदमब्रवीत् / वत्से लभस्व भर्तारं रुद्रं स्वमनसेप्सितम्
तिला दोन्ही बाहूंनी आलिंगन देऊन स्नेहाने म्हणाली— “वत्से, तुझ्या मनास प्रिय असा रुद्र पती म्हणून प्राप्त कर.”
Verse 28
लोके त्वमपि रक्षार्थं ममाज्ञाम नुवर्तय / अहं त्वमिति को भेदस्त्वमेवाहं न संशयः
“लोकाच्या रक्षणासाठी तूही माझ्या आज्ञेचे पालन कर. ‘मी’ आणि ‘तू’ यात भेद काय? निःसंशय तूच मी आहेस.”
Verse 29
किं पापं तव कल्याणि त्वं हि पापनिकृन्तनी / आमनन्ति हि योगीन्द्रास्त्वामेव ब्रह्मरूपिणीम्
“कल्याणी, तुझे पाप कसे असणार? तू तर पाप नष्ट करणारी आहेस. योगींद्र तुलाच ब्रह्मरूपिणी म्हणून मानतात.”
Verse 30
लीलामात्रमिदं वत्से परलोकविडंबनम् / इत्यूचिषीं महाराज्ञीमबिकां सर्वमङ्गला / भक्त्या प्रणम्य पश्यन्ती परां प्रीतिमुपाययौ
“वत्से, हे सर्व केवळ लीला आहे; परलोकाचे जणू विडंबनच,” असे म्हणत सर्वमंगला अबिकेने महाराणीला भक्तीने प्रणाम केला; तिला पाहत पाहत ती परम प्रीतीस प्राप्त झाली।
Verse 31
स्तुवत्यामेव पार्वत्यां तदानीमेव सापरा / प्रविष्टा हृदयं तस्याः प्रहृष्टाया महामुने
हे महामुने, पार्वती स्तुती करीत असतानाच त्याच क्षणी ती पराशक्ती, हर्षित झालेल्या देवीच्या हृदयात प्रविष्ट झाली।
Verse 32
अथ विस्मयमापन्ना चिन्तयन्ती मुहुर्मुहुः / स्वप्नः किमेष दृष्टो वा मया किमथ वा भ्रमः
मग ती विस्मयाने भरून वारंवार विचार करू लागली—हे स्वप्न आहे काय, की मी खरेच पाहिले, की हा निव्वळ भ्रम आहे?
Verse 33
इत्थं विमृश्य परितः प्रेरयामास लोचने / जयां च विजयां पश्चात्सख्यावालोक्य सस्मिते / प्रसन्नवदना सा तु प्रणते वदति स्म सा
असे विचार करून तिने चहूकडे नजर फिरवली. नंतर सख्या जया व विजया यांना पाहून ती हसली; प्रसन्नमुखी ती, त्यांनी प्रणाम केल्यावर, त्यांना बोलू लागली।
Verse 34
एतावन्तमलं कालं कुत्र याते युवां प्रिये / मया दृष्टां तु कामाक्षीं युवां चेत्किमपश्यतम्
प्रिये, इतका वेळ तुम्ही दोघी कुठे गेलात? मी तर कामाक्षी देवीचे दर्शन घेतले; तुम्ही सोबत असता तर तुम्हाला का दिसले नाही?
Verse 35
सख्यौ तु तद्वचः श्रुत्वा प्रहर्षोत्फुल्ललोचने / पुष्पाणि पूजनार्हाणि निधायाग्रे समूचतुः
त्या दोन्ही सखींनी ते वचन ऐकून हर्षाने फुललेल्या नेत्रांनी पूजेस योग्य पुष्पे पुढे ठेवली आणि नम्रपणे म्हणाल्या।
Verse 36
सत्यमेवाधुना दृष्टा ह्यावाभ्यामपि सा परा / न स्वप्नो न भ्रमो वापि साक्षात्ते हृदयं गता / इत्युक्त्वा पार्श्वयोस्तस्या निषण्णे विनयानते
“आता खरोखरच आम्हा दोघींनीही त्या परा देवीचे दर्शन घेतले; हे ना स्वप्न, ना भ्रम—ती साक्षात् तुझ्या हृदयात प्रवेशली आहे.” असे म्हणत त्या तिच्या दोन्ही बाजूंना विनयाने नतमस्तक होऊन बसल्या।
Verse 37
एकाम्रमूले भगवान्भवानीविरहार्तिमान् / गौरीसंप्राप्तये दध्यौ कामाक्षीं नियतेन्द्रियः
एकाम्र वृक्षाच्या मुळाशी भगवान् शिव भवानीच्या विरहाने व्याकुळ होऊन, इंद्रिये संयमित करून गौरीप्राप्तीसाठी कामाक्षी देवीचे ध्यान करू लागले।
Verse 38
तत्रापि कृतसांनिध्या श्रीविद्यादेवता परा / अचष्ट कृपया तुष्टा ध्यायन्तं निश्चलं शिवम्
तेथेही सान्निध्य प्रकट करून श्रीविद्येची परा देवता प्रसन्न होऊन कृपेने ध्यानस्थ, निश्चल शिवाकडे पाहू लागली।
Verse 39
अलं ध्यानेन कन्दर्पदर्पघ्न त्वं ममाज्ञया / अङ्गीकुरुष्व कन्दर्पं भूयो मच्छासने स्थितम्
“हे कंदर्पाचा दर्प नाश करणाऱ्या! आता ध्यान पुरे; माझ्या आज्ञेने पुन्हा माझ्या शासनात स्थित असलेल्या कंदर्पाला स्वीकार कर।”
Verse 40
एकाम्रसंज्ञे मत्पीठे त्विहैव निवसन्सदा / त्वमेवागत्य मत्प्रीत्यै संनिधौ मम सुव्रत / गौरीमनुगृहाण त्वं कंपानीरनिवासिनीम्
हे सुव्रत! एकाम्र नामाच्या माझ्या पीठावर तू इथेच सदैव निवास कर. माझ्या प्रीत्यर्थ तू स्वतः येऊन माझ्या सान्निध्यात राहून कंपा-तीरी निवास करणाऱ्या गौरीवर अनुग्रह कर.
Verse 41
तापद्वयं जहीह्याशु योगजं तद्वियोगजम् / इत्युक्त्वान्तर्दधे तस्य हृदये परमा रमा
‘योगजन्य आणि वियोगजन्य—हे दोन्ही ताप तू लवकरच दूर कर.’ असे म्हणत परम रमादेवी त्याच्या हृदयात अंतर्धान पावली.
Verse 42
शिवो व्युत्थाय सहसा धीरः संहृष्टमानसः / तस्या अनुग्रहं लब्ध्वा सर्वदेवनिषेवितः
क्षणात शिव उठून उभे राहिले—धीर आणि हर्षितचित्त. त्या देवीचा अनुग्रह मिळाल्याने ते सर्व देवांनी सेविले गेले.
Verse 43
हृदिध्यायंश्च तामेव महात्रिपुरसुन्दरीम् / यद्विलासात्समुत्पन्नं लयं याति च यत्र वै
तो हृदयात त्या महात्रिपुरसुंदरीचेच ध्यान करू लागला—जिच्या विलासातून सर्व उत्पन्न होते आणि जिच्यातच निश्चयाने लय पावते.
Verse 44
जगच्चराचरं चैतत्प्रपञ्चद्वितयात्मकम् / भूषयन्तीं शिवां कम्पामनुकंपार्द्रमानसाम्
हे चराचर जगत—द्विविध प्रपंचस्वरूप—करुणेने आर्द्र हृदय असलेल्या शिवा ‘कंपा’ने शोभून दिसते.
Verse 45
अङ्गीकृत्य तदा गौरी वैवाहिकविधानतः / आदाय वृषमारुह्य कैलासशिखरं ययौ
तेव्हा शिवाने वैवाहिक विधीनुसार गौरीचा स्वीकार केला; मग वृषभ घेऊन त्यावर आरूढ होऊन कैलासशिखराकडे प्रस्थान केले।
Verse 46
पुनरन्यं महप्राज्ञं समाकर्णय कुम्भज / आदिलक्ष्म्याः प्रभावं तु कथयामि तवानघ
हे कुम्भज, महाप्राज्ञा! पुन्हा एक अन्य प्रसंग नीट ऐक; हे अनघा, मी तुला आदिलक्ष्मीचा प्रभाव सांगतो।
Verse 47
सभायां ब्रह्मणो गत्वा समासेदुस्त्रिमुर्त्तयः / दिक्पालाश्च सुराः सर्वे सनकाद्याश्च योगिनः
ब्रह्माच्या सभेत जाऊन त्रिमूर्ती तेथे आसनस्थ झाले; दिक्पाल, सर्व देवगण आणि सनकादी योगीही तेथे जमले।
Verse 48
देवर्षयो नारदाद्या वशिष्ठाद्याश्च तापसाः / ते सर्वे सहितास्तत्र ब्रह्मणश्च कपर्दिनः / द्वयोः पञ्चमुखत्वेन भेदं न विविदुस्तदा
नारदादी देवर्षी आणि वसिष्ठादी तपस्वीही तेथे होते. ते सर्व ब्रह्मा व कपर्दी (शिव) यांच्यासह उपस्थित होते; त्या वेळी दोघांचे पंचमुख रूप पाहून त्यांच्यातील भेद कळला नाही।
Verse 49
अन्योन्यं पृष्टवन्तस्ते ब्रह्मा कः कश्चशङ्करः / तेषां संवदतां मध्ये क्षिप्रमन्तर्हितः शिवः
ते एकमेकांना विचारू लागले—‘ब्रह्मा कोण आणि शंकर कोण?’ त्यांच्या संभाषणाच्या मध्येच शिव तत्क्षणी अंतर्धान पावला।
Verse 50
तदा पञ्चमुखो ब्रह्मा सितो नारायणस्तयोः / उभयोरपि संवादस्त्वहं ब्रह्मेत्यजायत
तेव्हा पंचमुख ब्रह्मा आणि श्वेतवर्ण नारायण—या दोघांमध्ये “मीच ब्रह्मा आहे” असा संवाद उत्पन्न झाला.
Verse 51
अ५मन्नाभिकमलाज्जातस्त्वं यन्ममात्मजः / सृष्टिकर्ता त्वहं ब्रह्मा नामसाधर्म्यतस्तथा / त्वं च रुद्रश्च मे पुत्रौ सृष्टिकर्तुरुभौ युवाम्
तू माझा आत्मज आहेस, माझ्या नाभिकमलातून जन्मलेला; म्हणून सृष्टिकर्ता मी ब्रह्मा—नावाच्या साधर्म्यानेही तसेच. आणि तू व रुद्र—दोघेही माझे पुत्र; सृष्टिकर्त्याच्या रूपाने तुम्ही उभय आहात.
Verse 52
इति मायामोहितयोरुभयोरन्तरे तदा / तयोश्च स्वस्य माहात्म्यमहं ब्रह्मेति दर्शयन् / प्रादुरासीन्महाज्योतिस्तंभरूपो महेश्वरः
अशा रीतीने मायेने मोहित झालेल्या त्या दोघांच्या मध्ये, “मीच ब्रह्म आहे” असे स्वतःचे माहात्म्य दाखवित, स्तंभरूप महेश्वर महान ज्योतीस्वरूप प्रकट झाले.
Verse 53
ज्ञात्वैवैनं महेशानं विष्णुस्तूष्णीं ततः स्थितः / पञ्चवक्त्रस्ततो ब्रह्मा ह्यवमत्यैवमास्थितः / ब्रह्मणः शिरसामूर्ध्वं ज्योतिश्चक्रमभूत्पुरः
महेशानाला ओळखून विष्णू तेव्हा मौन धारण करून स्थिर राहिले. पण पंचवक्त्र ब्रह्मा अवमान करून तसाच ठाम राहिला. ब्रह्माच्या शिरांच्या वर समोर ज्योतीचे चक्र प्रकट झाले.
Verse 54
तन्मध्ये संस्थितो देवः प्रादुरासोमया सह / ऊर्ध्वमैक्षथ भूयस्तमवमत्य वचो ऽब्रवीत्
त्या ज्योतीच्या मध्यभागी देव उमा सहित प्रकट झाले. मग वर पाहून, त्याला तुच्छ मानत, ब्रह्मा वचन बोलला.
Verse 55
तन्निशम्य भृशं क्रोधमवाप त्रिपुरान्तकः / विष्णुमेवं तदालोक्य क्रोधेनैव विकारतः
ते ऐकून त्रिपुरारी (शिव) अत्यंत क्रोधित झाले. विष्णूकडे पाहून आणि त्या परिस्थितीमुळे क्रोधाने त्यांच्यात विकार उत्पन्न झाला.
Verse 56
तयोरेव समुत्पन्नो भैरवः क्रोधसंयुतः / मूर्धानमेकं चिच्छेद नखेनैव तदा विधेः / हाहेति तत्र सर्वे ऽपि क्रन्दन्तश्च पलायिताः
त्यांच्यातूनच क्रोधयुक्त भैरव उत्पन्न झाला. त्याने नखाच्या आघातानेच ब्रह्मदेवाचे एक मस्तक कापले. तेव्हा तेथे सर्वजण 'हाय हाय' करत पळून गेले.
Verse 57
अथ ब्रह्मकपालं तु नखलग्नं स भैरवः / भूयोभूयो धुनोति स्म तथापि न मुमोच तम्
तेव्हा ते ब्रह्मकपाल (ब्रह्मदेवाचे मस्तक) नखाला चिकटले. भैरवाने ते वारंवार झटकले, तरीही ते सुटले नाही.
Verse 58
तद्ब्रह्महत्यामुक्त्यर्थं चचार धरणीतले / पुण्यक्षेत्राणि सर्वाणि गङ्गाद्याश्च महानदीः
त्या ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्त होण्यासाठी त्यांनी पृथ्वीवर संचार केला. सर्व पुण्यक्षेत्रे आणि गंगादी महानद्यांना त्यांनी भेटी दिल्या.
Verse 59
न च ताभिर्विमुक्तो ऽभूत्कपाली ब्रह्महत्यया / विषण्णवदनो दीनो निःश्रीक इव लक्षितः / चिरेण प्राप्तवान्काञ्चीं ब्रह्मणा पूर्वमोषिताम्
त्या तीर्थांमुळेही कपाली (भैरव) ब्रह्महत्येपासून मुक्त झाला नाही. खिन्न वदन, दीन आणि निस्तेज होऊन, अखेरीस तो कांचीला पोहोचला, जिथे पूर्वी ब्रह्मदेव राहिले होते.
Verse 60
तत्र भिक्षामटन्नित्यं सेवमानः परा श्रियम् / पञ्चतीर्थे प्रतिदिनं स्नात्वा भूलक्षणाङ्किते
तेथे तो नित्य भिक्षेसाठी भ्रमण करून परम श्रीचे सेवन करीत असे. भूमिलक्षणांनी अंकित पंचतीर्थात तो दररोज स्नान करी.
Verse 61
कञ्चित्कालमुवासाथ प्रभ्रान्त इव बिल्वलः / काञ्चीक्षेत्रनिवासेन क्रमेण प्रयताशयः
काही काळ तो बिल्वलासारखा जणू भ्रमित होऊन तेथेच राहिला. कांचीक्षेत्रात निवास करत करत क्रमाने त्याचे अंतःकरण संयत झाले.
Verse 62
निर्धूतनिखिलातङ्कः श्रीदेवीं मनसा वान् / उत्तरे सेवितुं लक्ष्म्या वासुदेवेन दक्षिणे
सर्व भय-व्यथा झटकून त्याने मनाने श्रीदेवीला वंदन केले—उत्तरे लक्ष्मीसमवेत आणि दक्षिणे वासुदेवसमवेत सेवा करण्यासाठी.
Verse 63
श्रीकामकोष्ठमागत्य पुरस्तात्तस्य संस्थितः / आदिलक्ष्मीपदध्यानमाततान यतात्मवान्
श्रीकामकोष्ठात येऊन तो त्याच्या समोर उभा राहिला. संयतचित्त होऊन त्याने आदिलक्ष्मीच्या चरणांचे ध्यान दृढ केले.
Verse 64
यथा दीपो निवातस्थो निस्तरङ्गो यथांबुधिः / तथान्तर्वायुरोधेन न चचाला चलेश्वरः
जसा वाऱ्याविना ठिकाणी दीप हलत नाही, जसा तरंगरहित समुद्र स्थिर—तसा अंतःप्राणनिरोधाने चलेश्वर अचल झाला.
Verse 65
तैलधारावदच्छिन्नामनवच्छिन्नभैरवः / वितेने शैलतनयानाथश्रीध्यानसन्ततिम् / न ब्रह्मा नैव विष्णुर्वा न सिद्धः कपिलो ऽपि वा
तेलधारेप्रमाणे अखंड, अनवरत भैरवाने शैलतनया-नाथाचे श्रीध्यान-सातत्य विस्तारले। ब्रह्मा नाही, विष्णूही नाही, सिद्ध कपिलसुद्धा नाही।
Verse 66
नान्ये च सनकाद्या ये मुनयो वा शुकादयः / तया समाधिनिष्ठायां न समर्थाः कथञ्चन
सनकादी अन्य मुनि आणि शुकादी ऋषीही त्या प्रकारच्या समाधिनिष्ठेत कधीही समर्थ नव्हते।
Verse 67
अथ श्रीभावयोगेन श्रीभावं प्राप्तवाञ्शिवः / ततः प्रसन्ना श्रीदेवी प्रभामण्डलवर्तिनी / अर्धरात्रे पुरः स्थित्वा वाचं प्रोवाच वाङ्मयी
मग श्रीभावयोगाने शिव श्रीभावास प्राप्त झाले। तेव्हा प्रभामंडलात वसणारी प्रसन्न श्रीदेवी अर्धरात्री समोर उभी राहून वाणीमयी वचन बोलली।
Verse 68
श्रीकण्ठ सर्वपापघ्न किं पापं तव विद्यते / मद्रूपस्त्वं कथं देहः सेयं लोकविडम्बना
हे श्रीकंठ, तू सर्वपापघ्न आहेस; तुझ्यात पाप कसे असेल? तू माझ्याच स्वरूपाचा आहेस, मग हा देह कसा? ही तर लोकांची विडंबना आहे।
Verse 69
श्वोभूते ब्रह्महत्यायाः क्षणान्मुक्तो भविष्यसि / इत्युक्त्वान्तर्दधे तत्र महासिंहासनेश्वरी
‘उद्या होताच तू ब्रह्महत्येपासून क्षणात मुक्त होशील’ असे सांगून तेथे महासिंहासन-ईश्वरी अंतर्धान पावली।
Verse 70
भैरवो ऽपि प्रहृष्टात्मा कृतार्थः श्रीविलोकनात् / विनीय तं निशाशेषं श्रीध्यानैकपरायणः
भैरवही श्रीदर्शनाने कृतार्थ होऊन अत्यंत हर्षित झाला. उरलेली रात्र व्यतीत करून तो केवळ श्रीध्यानातच एकनिष्ठ राहिला.
Verse 71
प्रातः पञ्चमहातीर्थे स्नात्वा सन्ध्यामुपास्य च / पुनः पुनर्धूनुते स्म करलग्नं कपालकम्
सकाळी पंचमहातीर्थात स्नान करून व संध्या-उपासना करून, तो हातात धरलेले कपालपात्र पुन्हा पुन्हा झटकू लागला.
Verse 72
तथापि तत्तु नास्रंसत्स निर्वेदं परं गतः / स्वप्नः किमेष माया वा मानसभ्रान्तिरेव वा
तरीही ते (कपाल) सुटले नाही; तेव्हा तो परम निर्वेदास पोहोचला. तो विचार करू लागला—हे स्वप्न आहे का, माया आहे का, की केवळ मनाचा भ्रम?
Verse 73
मुहुरेवं विचिन्त्येशः शोकव्याकुलमानसः / स्वयमेव निगृह्याथ शोकं धीराग्रणीः शिवः
असे वारंवार विचार करून, शोकाने व्याकुळ झालेला ईश्वर शिव—धीरांचा अग्रणी—त्यांनी स्वतःच आपला शोक आवरला.
Verse 74
तुलसीमण्डलं नत्वा पूजयित्वा पुरः स्थितः / निगृहीतेन्द्रियग्रामः समाधिस्थो ऽभवत्पुनः
तुळशीमंडळाला नमस्कार करून, पूजा करून, समोर स्थिर उभा राहून—इंद्रियसमूह आवरून—तो पुन्हा समाधिस्थ झाला.
Verse 75
याममात्रे गते देवी पुनः सांनिध्यमागता / अलं समाधिना शम्भो निमज्जात्र सरोवरे
एक याम होताच देवी पुन्हा सान्निध्यात आली व म्हणाली— “हे शंभो, समाधी पुरे; या सरोवरात निमज्जन कर.”
Verse 76
इत्या दिश्य तिरो ऽधत्त सो ऽपि चिन्तामुपागमत् / इयं च माया स्वप्नो वा किं कर्त्तव्यं मयाथ वा
असे सांगून ती अंतर्धान पावली; तोही विचारात पडला— “ही माया की स्वप्न? आता मी काय करावे?”
Verse 77
श्वोभूते ब्रह्महत्यायाः क्षणान्मुक्तो भविष्यसि / इत्युक्तं श्रीपरादेव्या यामातीतमिदं दिनम्
श्रीपरादेवी म्हणाली— “उद्या होताच तू ब्रह्महत्येच्या दोषातून क्षणात मुक्त होशील”; आणि या दिवसाचा एक याम निघून गेला.
Verse 78
एवं सर्वं च मिथ्यैवेत्यधिकं चिन्तयावृतः / भगवान्व्यो मवाण्या तु निमज्जाप्स्विति गर्जितम्
‘हे सर्व मिथ्याच’ अशा अधिक चिंतेने तो ग्रासला; तेव्हा आकाशवाणी गर्जली— “हे भगवान, पाण्यात निमज्जन कर!”
Verse 79
श्रुत्वा शङ्कां समुत्सृज्य तत्त्वं निश्चित्य शङ्करः / निममज्ज सरस्यां तु गङ्गायां पुनरुत्थितः
हे ऐकून शंकरांनी शंका सोडली, तत्त्व निश्चित करून सरोवरातील गंगाजलात निमज्जन केले आणि पुन्हा वर आले.
Verse 80
तत्र काशीं समालोक्य किमेतदिति चिन्तयन् / स मुहुर्तं स्थितस्तूष्णीं नखलीनकपालकः
तेथे काशी पाहून “हे काय?” असा विचार करीत, नखांत कपाल धारण केलेला तो काही काळ मौन उभा राहिला।
Verse 81
ललाटन्त पमुद्वीक्ष्य तरणिं तरुणोन्दुभृत् / भिक्षार्थं नगरीमेनां प्रविवेश वशी शिवः
ललाटाच्या टोकापर्यंत दृष्टी उचलून, सूर्यसदृश तेजस्वी व तरुणचंद्रधारी वशी शिव भिक्षेसाठी या नगरीत प्रविष्ट झाले।
Verse 82
गृहाणि कानिचिद्गत्वा प्रतोल्यां पर्यटन्भवः / सो ऽपश्यदग्रतः काञ्चित्काञ्चीं श्रीदेवताकृतिम्
काही घरे गाठून, गल्लीबोळांत फिरत असताना भवाने पुढे एक कांची पाहिली, जी श्रीदेवीच्या मूर्तीसारखी भासत होती।
Verse 83
भिक्षां ज्योतिर्मयीं तस्मै दत्त्वा क्षिप्रं तिरोदधे / क्षणाद्ब्रह्मकपालं तत्प्रच्युतं तन्नखाग्रतः
तिने त्यांना ज्योतिर्मय भिक्षा देऊन तत्क्षणी अंतर्धान पावली; आणि क्षणातच ब्रह्मकपाल ते त्यांच्या नखाग्रातून गळून पडले।
Verse 84
तद्दृष्ट्वाद्भुतमीशानः कामाक्षी शीलमुत्तमम् / प्रसन्नवदनांभोजो बहु मेने मुहुः परम्
हे अद्भुत पाहून ईशानाने कामाक्षीचे उत्तम शील मान्य केले; प्रसन्न कमलमुख शिवाने तिला वारंवार परम श्रेष्ठ मानले।
Verse 85
पुरी काञ्ची पुरी पुण्या नदी कंपा नदी परा / देवता सैव कामाक्षीत्यासीत्संभावना पुरः
कांची ही पुण्यपुरी असून कंपा ही श्रेष्ठ नदी आहे; तेथे अधिष्ठात्री देवता ‘कामाक्षी’ या नावाने सदैव पूज्य व मान्य आहेत।
Verse 86
इत्थं देवीप्रभावेण विमुक्तः संकटाद्धरः / स्वस्थः स्वस्थानमगमच्छ्लाघमानः परां श्रियम्
अशा रीतीने देवीच्या प्रभावाने हर संकटातून मुक्त झाला; तो स्वस्थ होऊन आपल्या स्थानी गेला आणि परम श्रीचे स्तवन करू लागला।
Verse 87
पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि विलासं शृणु कुम्भज / प्रभावं श्रीमहादेव्याः कामदं शृण्वतां सदा
आता मी पुन्हा एक दुसरी लीला सांगतो; हे कुम्भज, ऐक. श्रीमहादेवीचा प्रभाव ऐकणाऱ्यांना सदैव इच्छित फल देणारा आहे।
Verse 88
अयोध्याधिपतिः श्रीमान्नाम्ना दशरथो नृपः / सन्तानरहितो ऽतिष्ठद्बहुकालं शुचाकुलः
अयोध्येचा अधिपती श्रीमान राजा दशरथ संतानरहित होता; तो दीर्घकाळ शोकाने व्याकुळ होऊन राहिला।
Verse 89
रहस्याहूय मतिमान्वशिष्ठं स्वपुरोहितम् / उवाचाचारसंशुद्धः सर्वशास्त्रार्थवेदिनम्
मग बुद्धिमान राजाने आपल्या पुरोहित वसिष्ठांना एकांतात बोलावून, आचाराने शुद्ध व सर्वशास्त्रार्थज्ञ त्यांना म्हणाला।
Verse 90
श्रीनाथ बहवो ऽतीताः कालानाधिगतः सुतः / संततेर्मम संतापः संततं वर्धतेतराम् / किं कुर्वे यदि संतानसंपत्स्यात्तन्निवेदय
हे श्रीनाथ! अनेक काळ लोटले, तरीही मला पुत्रप्राप्ती झाली नाही. संततीअभावी माझा संताप सतत अधिकाधिक वाढत आहे. मी काय करू? जर संतती-सम्पदा मिळू शकत असेल, तर तो उपाय मला निवेदित करा।
Verse 91
वशिष्ठ उवाच मम वंश महाराज रहस्यं कथयामि ते / अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची ह्यवन्तिका / एता पुण्यतमाः प्रोक्ताः पुरीणामुत्तमोत्तमाः
वशिष्ठ म्हणाले—हे महाराज! माझ्या वंशाचे गूढ रहस्य तुला सांगतो. अयोध्या, मथुरा, माया, काशी, कांची आणि अवंतिका—या नगरांमध्ये उत्तमोत्तम व परम पुण्यदायिनी पुर्या म्हणून सांगितल्या आहेत।
Verse 92
अस्याः सांनिध्यमात्रेण महात्रिपुरसुन्दरीम् / अर्चयन्ति ह्ययोध्यायां मनुष्या अधिदेवताम्
हिच्या केवळ सान्निध्यमात्रानेच अयोध्येत मनुष्य अधिदेवता महात्रिपुरसुंदरीची पूजा करतात।
Verse 93
नैतस्याः सदृशी काचिद्देवता विद्यते परा / एनामेवर्चयन्त्यन्ये सर्वे श्रीदेवतां नृप
हे नृप! हिच्यासारखी दुसरी कोणतीही परम देवता नाही. इतर सर्वजणही श्रीदेवता म्हणून हिचीच पूजा करतात।
Verse 94
ब्रह्मविष्णुमहेशाद्याः सस्त्रीकाः सर्वदा सदा / नारिकेलफलालीभिः पनसैः कदलीफलैः
ब्रह्मा, विष्णू, महेश इत्यादी देवगण आपल्या पत्नीसह सदैव नारळ, फणस व केळीच्या फळांच्या राशींनी (पूजन करतात)।
Verse 95
मध्वाज्यशर्कराप्राज्यैर्महापायसराशिभिः / सिद्धद्रव्यविशेषैश्च पूजयेत्त्रिपुरांबिकाम् / अभीष्टमचिरेणैव संप्रदास्यति सैव नः
मध, तूप व साखरेने परिपूर्ण महापायसाच्या राशी आणि सिद्ध द्रव्यांच्या विशेष अर्पणांनी त्रिपुरांबिकेची पूजा करावी। तीच देवी लवकरच आपले अभीष्ट प्रदान करील।
Verse 96
इत्युक्तवन्तमभ्यर्च्य गुरुमिष्टैरुपायनैः / स्वाङ्गजप्राप्तये भूयो विससर्ज विशांपतिः
असे सांगणाऱ्या गुरूंची प्रिय उपहारांनी अर्चना करून, पुत्रप्राप्तीसाठी राजाने त्यांना पुन्हा निरोप दिला।
Verse 97
ततो गुरूक्तरीत्यैव ललितां परमेश्वरीम् / अर्चयामास राजेन्द्रो भक्त्या परमया युतः
त्यानंतर गुरूंनी सांगितलेल्या विधीनुसार, परम भक्तीने युक्त राजेंद्राने परमेश्वरी ललितेची आराधना केली।
Verse 98
एवं प्रतिदिनं पूजां विधाय प्रीतमानसः / अयोध्यादेवताधामामशिषत्तत्र सङ्गतः
अशा रीतीने दररोज पूजा-विधान करून प्रसन्नचित्त होऊन, तो अयोध्येच्या देवताधामात तेथे संगत होऊन राहू लागला।
Verse 99
अर्धरात्रे व्यतीते तु निभृतोल्लासदीपिके / किञ्चिन्निद्रालसस्यास्य पुरतस्त्रिपुरांबिका
अर्धरात्र झाली तेव्हा, शांतपणे उजळणाऱ्या दीपकाच्या प्रकाशात, किंचित् निद्रालस असलेल्या त्याच्या समोर त्रिपुरांबिका प्रकट झाली।
Verse 100
पाशाङ्कुशधनुर्बाणपरिष्कृतचतुर्भुजा / सर्वशृङ्गारवेषाढ्या सर्वाभरणभूषिता / स्थित्वा वाचमुवाचेमां मन्दमिन्दुमतीसुतम्
पाश, अंकुश, धनुष्य व बाणांनी शोभित चतुर्भुजा, सर्व शृंगार-वेषांनी समृद्ध व सर्व अलंकारांनी भूषिता अशी देवी उभी राहून इंदुमतीपुत्रास मृदु वाणीने म्हणाली।
Verse 101
अस्ति पङ्क्तिरथ श्रीमन्पुत्रभाग्यं तवानघ / विश्वासघातकर्माणि संति पूर्वकृतानि ते
हे श्रीमान, हे अनघ! तुझ्यासाठी पुत्रभाग्याची एक रीत आहे; परंतु विश्वासघाताची कर्मे तुझ्याकडून पूर्वी केली गेलेली आहेत।
Verse 102
तादृशां कर्मणां शान्त्यै गत्वा काञ्चीपुरं वरम् / स्नात्वा कम्पासरस्यां च तत्र मां पश्य पावनीम्
अशा कर्मांची शांती व्हावी म्हणून श्रेष्ठ कांचीपुरास जा; आणि कम्पा सरोवरात स्नान करून तेथे मला—पावनीला—दर्शन दे।
Verse 103
मध्ये काञ्चीपुरस्य त्वं कन्दराकाशमध्यगम् / कामकोष्ठं विपाप्मापि सप्तद्वारबिलान्वितम्
कांचीपुराच्या मध्यभागी तू तो कामकोष्ठ पाहशील, जो गुहा-आकाशाच्या मध्यात स्थित, पापरहित आणि सात द्वारांच्या गुहांनी युक्त आहे।
Verse 104
साम्राज्यसूचकं पुंसां त्रयाणामपि सिद्धिदम् / प्राङ्मुखी तत्र वर्ते ऽहं महासिंहासनेश्वरी
ते स्थान पुरुषांसाठी साम्राज्याचे सूचक असून तिन्ही (पुरुषार्थांची) सिद्धी देणारे आहे; तेथे मी पूर्वाभिमुख होऊन महा-सिंहासनाची अधीश्वरी म्हणून विराजते।
Verse 105
महालक्ष्मीस्वरूपेण द्विभुजा पद्मधारिणी / चक्रेश्वरी महाराज्ञी ह्यदृश्या स्थूलचक्षुषाम्
ती महालक्ष्मीस्वरूपिणी, द्विभुजा व पद्मधारिणी आहे। चक्रेश्वरी महाराज्ञी स्थूलदृष्टीच्या लोकांना अदृश्य आहे।
Verse 106
ममाक्षिजा महागौरी वर्तते मम दक्षिणे / सौन्दर्यसारसीमा सा सर्वाभरणभूषिता
माझ्या नेत्रांपासून उत्पन्न महागौरी माझ्या उजवीकडे वर्तते। ती सौंदर्याची परम सीमा असून सर्व आभूषणांनी भूषित आहे।
Verse 107
मया च कल्पिताऽवासा द्विभुजा पद्मधारिणी / महालक्ष्मीस्वरूपेण किं वा कृत्यात्मना स्थिता
जिचा निवास मी कल्पिला आहे ती द्विभुजा, पद्मधारिणी आहे। ती महालक्ष्मीस्वरूपेण किंवा कृत्यात्मभावाने येथे स्थित आहे।
Verse 108
आपीठमौलिपर्यन्तं पश्य तस्तां ममांशजाम् / पातकान्याशु नश्यन्ति किं पुनस्तूपपातकम्
पादपीठापासून मस्तकावरील मुकुटापर्यंत माझ्या अंशजेला पाहा। पातके शीघ्र नष्ट होतात; मग उपपातक तर कितीसे!
Verse 109
कुवासना कुबुद्धिश्च कुतर्कनिचयश्च यः / कुदेहश्च कुभावश्च नास्तिकत्वं लयं व्रजेत्
ज्याच्यात कुवासना, कुबुद्धी व कुतर्कांचा संचय आहे, तसेच कुदेह व कुभाव आहे—त्याचे नास्तिकत्व लयास जावो।
Verse 110
कुरुष्व मे महापूजां सितामध्वाज्यपायसैः / विविधैर्भक्ष्यभोज्यैश्च पदार्थैः षड्रसान्वितैः
माझी महापूजा कर—साखर, मध, तूप व पायस यांनी; तसेच षड्रसयुक्त विविध भक्ष्य-भोज्य पदार्थांसह।
Verse 111
तत्रैव सुप्रसन्नाहं पूरयिष्यामि ते वरम् / उपदिश्येति सम्राज्ञी दिव्यमूर्तिस्तिरोदधे
तेथेच अत्यंत प्रसन्न होऊन मी तुझा वर पूर्ण करीन—असे उपदेश देऊन ती सम्राज्ञी दिव्य मूर्तीने अंतर्धान पावली।
Verse 112
राजापि सहसोत्थाय किमेतदिति विस्मितः / देवीमुद्बोध्य कौसल्यां शुभलक्षणलक्षिताम्
राजाही तत्क्षणी उठून ‘हे काय?’ असे म्हणत विस्मित झाला आणि शुभलक्षणांनी युक्त देवी कौसल्येला जागे करू लागला।
Verse 113
तस्यै तद्रात्रिवृत्तान्तं कथयामास सादरम् / तत्समा कर्ण्य सा देवी सन्तोषमभजत्तदा
त्याने आदराने त्या रात्रीचा सर्व वृत्तांत तिला सांगितला; ते सर्व ऐकून ती देवी तेव्हा संतुष्ट झाली।
Verse 114
प्राप्तहर्षो नृपः प्रातस्तया दयितया सह / अनीकसचिवोपेतः काञ्चीपुरमुपागमत्
सकाळी हर्षित झालेला राजा आपल्या प्रियेसह, सैन्य व सचिवांसह, कांचीपुरास गेला।
Verse 115
स्नात्वा कंपातरङ्गिण्यां दृष्ट्वा देवीं च पावनीम् / पञ्चतीर्थे ततः स्नात्वा देव्या कौसल्यया नृपः
कम्पातरंगिणीत स्नान करून पावनी देवीचे दर्शन घेऊन, नंतर पंचतीर्थात स्नान करून राजा देवी कौसल्येसह झाला।
Verse 116
गोभूवस्त्र हिरण्याद्यैस्तत्तीर्थक्षेत्रवासिनः / प्रीणयित्वा सपत्नीकस्तथा तद्भक्तिपूजकान्
गाय, भूमी, वस्त्र, सुवर्ण इत्यादी दान देऊन त्या तीर्थक्षेत्रातील लोकांना प्रसन्न केले; पत्नीसमवेत तेथील भक्त-पूजकांनाही संतुष्ट केले।
Verse 117
अथालयं समाविश्य महाभक्त्या नृपोत्तमः / प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा विनयेन समन्वितः
मग राजोत्तमाने महाभक्तीने मंदिरात प्रवेश केला; विनययुक्त होऊन तीन प्रदक्षिणा घातल्या।
Verse 118
ततः संनिधिमागत्य देव्या कौसल्यया सह / श्रीकामकोष्ठनिलयं महात्रिपुरसुन्दरीम्
त्यानंतर देवी कौसल्येसह सन्निधीला जाऊन, श्रीकामकोष्ठात निवास करणाऱ्या महात्रिपुरसुंदरीकडे पोहोचला।
Verse 119
त्रिमूर्तिजननीमंबां दृष्ट्वा श्रीचक्ररूपिणीम् / प्रणिपत्य तु साष्टाङ्गं भार्यया सह भक्तिमान्
त्रिमूर्तीची जननी, श्रीचक्ररूपिणी अंबेचे दर्शन घेऊन, भक्तिमान राजाने पत्नीसमवेत साष्टांग प्रणाम केला।
Verse 120
स्वपुरे त्रैपुरे धाम्नि पुरेक्ष्वाकुप्रवर्तिते / दुर्वासा सशिष्येण पूजार्थं पूर्वकल्पिते
स्वतःच्या त्रैपुर धामात, इक्ष्वाकुवंशाने प्रवर्तित त्या नगरीत, पूर्वनियोजित पूजेसाठी दुर्वासा मुनी शिष्यांसह आले।
Verse 121
दासीदासध्वजारोहगृहोत्सवसमन्विते / तत्र स्वगुरुणोक्तं च कृत्वा स्वात्मार्घपूजनम्
दासी-दास, ध्वजारोहण व गृहउत्सवांनी युक्त त्या ठिकाणी, स्वगुरूने सांगितल्याप्रमाणे करून, त्याने स्वात्मार्घ्यपूजन केले।
Verse 122
रात्रौ स्वप्ने तु यद्रूपं दृष्टवान्स्वपुरे महः / तदेवात्रापि संदध्यौ सन्निधौ राजसत्तमः
रात्री स्वप्नात स्वपुरात ज्या दिव्य रूपाचे दर्शन त्या महापुरुषास झाले, तेच रूप येथेही सन्निध असल्याचे राजश्रेष्ठाने निश्चित केले।
Verse 123
चिरं ध्यात्वा महाराजः सुवासांसि बहूनि च / दिव्यान्यायतनान्यस्यै दत्त्वा स्तोत्रं चकार ह
दीर्घ काळ ध्यान करून महाराजाने तिला अनेक सुंदर वस्त्रे व दिव्य उपहार/आसनादि अर्पण केले आणि मग स्तोत्र केले।
Verse 124
पादाग्रलंबिपरमाभरणाभिरामेमञ्जीररत्नरुचिमञ्जुलपादपद्मे / पीतांबरस्फुरितपेशलहेमकाञ्चि केयूरकङ्कणपरिष्कृतबाहुवल्लि
जिच्या पायांच्या अग्रापर्यंत लोंबणाऱ्या श्रेष्ठ आभरणांनी शोभा येते, मंजीरातील रत्नकांतीने जिचे पादपद्म मनोहर दिसते; पीतांबराने झळकणारी कोमल सुवर्णकटीबंधधारिणी, आणि केयूर-कंकणांनी अलंकृत भुजालता असलेली।
Verse 125
पुण्ड्रेक्षुचापविलसन्मृदुवामपाणे रत्नोर्मिकासुमशराञ्चितदक्षहस्ते / वक्षोजमण्डलविलासिवलक्षहारि पाशाङ्कुशाङ्गदलसद्भुजशोभिताङ्गि
जिच्या कोमल डाव्या हातात इक्षुधनुष्य शोभते आणि उजव्या हातात रत्नजडित अंगठ्यांनी अलंकृत पुष्पबाण आहेत। जिच्या वक्षस्थळी उजळ हार लहरतो, आणि जिचे भुज पाश, अंकुश व कंकणांनी शोभतात—त्या देवीला मी नमस्कार करतो।
Verse 126
वक्त्रश्रिया विजितशारदचन्द्रबिंबे ताटङ्करत्नकरमण्डितगण्डभागे / वामे करे सरसिजं सुबिसं दधाने कारुण्यनिर्झरदपाङ्गयुते महेशि
हे महेश्वरी! जिच्या मुखश्रीने शरद्चंद्रबिंबालाही जिंकले आहे, जिचे गाल ताटंकातील रत्नकिरणांनी मंडित आहेत। जिच्या डाव्या हातात सुगंधित कमळ आहे आणि जिची अपांगदृष्टी करुणेच्या निर्झरासारखी वाहते—तिला नमस्कार।
Verse 127
माणिक्यसूत्रमणिभासुरकंबुकण्ठि भालस्थचन्द्रशकलोज्जवलितालकाढ्ये / मन्दस्मितस्फुरणशालिनि मञ्जुनासे नेत्रश्रिया विजितनीलसरोजपत्रे
माणिक्य-मण्यांच्या सूत्राने दीप्त शंखासारख्या कंठाची, कपाळावर चंद्रकलेने उजळलेली व दाट अलकांनी युक्त। मंदस्मिताच्या झळाळीने शोभणारी, सुंदर नासिकेची, आणि नेत्रकांतीने निळ्या कमळदलालाही जिंकणारी देवी।
Verse 128
सुभ्रूलते सुवदने सुललाटचित्रे योगीन्द्रमानससरोजनिवासहंसि / रत्नानुबद्धतपनीयमहाकिरीटे सर्वाङ्गसुन्दरि समस्तसुरेन्द्रवन्द्ये
सुंदर भृलतेसारख्या भुवया असलेली, मधुर मुखाची, आणि मनोहर ललाटचिन्हाने युक्त। योगींद्रांच्या मानस-सरोजात वास करणारी हंसिनी, रत्नांनी जडित सुवर्णमय महाकिरीट धारण करणारी; सर्वांगसुंदरी, सर्व देवेंद्रांनी वंद्य अशी देवी।
Verse 129
काङ्क्षानुरूपवरदे करुणार्द्रचित्ते साम्राज्यसम्पदभिमानिनि चक्रनाथे / इन्द्रादिदेवपरिसेवितपादपद्मे सिंहासनेश्वरी परे मयि संनिदध्याः
हे चक्रनाथे, हे सिंहासनेश्वरी! इच्छेनुरूप वर देणारी, करुणेने द्रवलेले चित्त असलेली, साम्राज्यसंपत्तीची अधिष्ठात्री। इंद्रादि देव ज्यांच्या चरणकमळांची सेवा करतात—हे परा देवी, माझ्यावर सदा संनिधान ठेव।
Verse 130
इति स्तत्वा स भूपालो बहिर्निर्गत्य भक्तितः / तस्यास्तु दक्षिणे भागे महागौरीं ददर्श ह
अशी स्तुती करून तो भूपाल भक्तिभावाने बाहेर निघाला आणि तिच्या उजव्या बाजूस महागौरी देवीचे दर्शन झाले।
Verse 131
प्रणम्य दण्डवद्भूमौ कृत्वा चास्याः स्तुतिं पुनः / दत्त्वा चास्यै महार्हाणि वासांसि विविधानि च
भूमीवर दंडवत् प्रणाम करून त्याने पुन्हा देवीची स्तुती केली आणि तिला बहुमोल विविध वस्त्रे अर्पण केली।
Verse 132
अमुल्यानि महार्हाणि भूषणानि महान्ति च / ततः प्रदक्षिणीकृत्य निर्गत्य सह भार्यया
त्याने अमूल्य, बहुमोल व महान अशी भूषणेही अर्पण केली; मग प्रदक्षिणा करून पत्नीसमवेत तेथून बाहेर पडला।
Verse 133
स्वगुरूक्तविधानेन महापूजां विधाय च / तामेव चिन्तयंस्तत्र सप्तरात्रमुवास सः
स्वगुरूंनी सांगितलेल्या विधीनुसार महापूजा करून, त्याच देवीचे चिंतन करीत तो तेथे सात रात्री राहिला।
Verse 134
अष्टमे दिवसे देवीं नत्वा भक्त्या विलोकयन् / अम्बाभीष्टं प्रदेहीति प्रार्थयामास चेतसा
आठव्या दिवशी देवीला भक्तिभावाने नमस्कार करून तिच्याकडे पाहत त्याने मनोमन प्रार्थना केली—हे अंबे, माझे अभीष्ट प्रदान कर।
Verse 135
सुप्रसन्ना च कामाक्षी सांतरिक्षगिरावदत् / भविष्यन्ति मदंशास्ते चत्वारस्तनया नृप
अतिशय प्रसन्न कामाक्षीने दिव्य आकाशवाणीने म्हटले— “हे नृपा! माझ्या अंशापासून तुझे चार पुत्र होतील।”
Verse 136
इत्युदीरितमाकर्ण्य प्रमोदविकसन्मुखः / श्रियं प्रणम्य साष्टाङ्गमननन्यशरणः पराम्
हे वचन ऐकून त्याचा मुख आनंदाने फुलला। अनन्य शरण होऊन त्याने परम श्रीदेवीला साष्टांग नमस्कार केला।
Verse 137
आमन्त्र्य मनसैवांबां सस्त्रीकः सह मन्त्रिभिः / अयोध्यां नगरीं प्रापदिन्दुमत्यास्तु नन्दनः
मनातच अंबेला नमस्कार करून, पत्नीसमवेत व मंत्र्यांसह इंदुमतीचा पुत्र अयोध्या नगरीस पोहोचला।
Verse 138
एवं प्रभावा कामाक्षी सर्वलोकहितैषिणी / सर्वेषामपि भक्तानां काङ्क्षितं पूरयत्यलम्
अशी प्रभावशालिनी कामाक्षी सर्वलोकहितैषिणी आहे; ती सर्व भक्तांची अभिलाषा पूर्ण करते.
Verse 139
एनां लोकेषु बहवः कामाक्षीं परदेवताम् / उपास्य विधिवद्भक्त्या प्राप्ताः कामानशेषतः
लोकांत अनेकांनी या परदेवता कामाक्षीची विधिपूर्वक भक्तीने उपासना करून सर्व इच्छा पूर्णतः प्राप्त केल्या.
Verse 140
अद्यापि प्राप्नुवन्त्येव भक्तिमन्तः फलं मुने / अनेके च भविष्यन्ति कामाक्ष्याः करुणादृशः
हे मुने, आजही भक्तिमंत लोक निश्चयच फल प्राप्त करतात. आणि कामाक्षीदेवीची करुणादृष्टी लाभणारे अनेक जण पुढेही होतील.
Verse 141
माहात्म्यमस्याः श्रीदेव्याः को वा वर्णयितुं क्षमः / नाहं न शम्भुर्न ब्रह्मा न विष्णुः किमुतापरे
या श्रीदेवीचे माहात्म्य कोण वर्णन करण्यास समर्थ आहे? ना मी, ना शंभू, ना ब्रह्मा, ना विष्णू—मग इतर कोण?
Verse 142
इति ते कथितं किञ्चित्कामाक्ष्याः शीलमुज्ज्वलम् / शृण्वतां पठतां चापि सर्वपापहरं स्मृतम्
अशा रीतीने मी तुला कामाक्षीदेवीच्या उज्ज्वल शीलाचा थोडासा भाग सांगितला. हे ऐकणाऱ्यांचे व वाचणाऱ्यांचेही सर्व पाप नष्ट होते, असे स्मृत आहे.
Frequently Asked Questions
It asserts dual-location theology: the Goddess is locally worshippable (tīrtha/seat on earth) while simultaneously immanent as the inner regulator who distributes karma-phala, making cosmology and ethics operate through the same śakti-principle.
By explicitly assigning Brahmā to sṛṣṭi, Vāsudeva to protection, and Śiva (Trilocana) to saṃhāra, while presenting Mahālakṣmī/Śakti as the sovereign power that authorizes and coordinates these offices.
Śiva’s eyes are linked to the sun and moon; covering them collapses cosmic illumination, which in turn disrupts ritual timekeeping and Vedic observance. The episode frames dharma as dependent on cosmic light and prescribes restoration through tapas and a Kāśī-vrata as corrective alignment.