Adhyaya 27

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने भण्डपुत्रवधो नाम षड्विंशो ऽध्यायः अथ नष्टेषु पुत्रेषु शोकानलपरिप्लुतः / विललाप स दैत्येन्द्रो मत्वा जातं कुलक्षयम्

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणाच्या उत्तरभागात, हयग्रीव–अगस्त्य संवादातील ललितोपाख्यानात ‘भण्डपुत्रवध’ नावाचा सव्वीसावा अध्याय. पुढे, पुत्र नष्ट झाल्यावर शोकाग्नीने व्याप्त तो दैत्येंद्र, कुलक्षय झाला असे मानून, विलाप करू लागला।

Verse 2

हा पुत्रा हा गुणोदारा हा मदेकपरायणाः / हा मन्नेत्रसुधापूरा हा मत्कुलविवर्धनाः

हाय पुत्रांनो! हाय गुणसमृद्धांनो! हाय जे केवळ माझ्यावरच परायण होता! हाय माझ्या नेत्रांतील अमृतासारखे प्रिय! हाय माझ्या कुलाचा विस्तार करणारे!

Verse 3

हा समस्तसुरश्रेष्ठमदभञ्जनतत्पराः / हा समस्तसुरस्त्रीणामन्तर्मोहनमन्मथाः

हाय जे सर्व देवश्रेष्ठांचा मद भंग करण्यास तत्पर होते! हाय जे सर्व देवस्त्रियांच्या अंतःकरणाला मोहित करणारे कामदेवासारखे होते!

Verse 4

दिशत प्रीतिवाचं मे ममाङ्के वल्गताधुना / किमिदानीमिमं तातमवमुच्य सुखं गताः

मला प्रेमाचे शब्द तरी बोला; आत्ता माझ्या मांडीवर खेळा. बाळांनो, आता या पित्याला सोडून तुम्ही सुखाने कसे निघून गेलात?

Verse 5

युष्मान्विना न शोभन्ते मम राज्यानि पुत्रकाः / रिक्तानि मम गेहानि रिक्ता राजसभापि मे

पुत्रांनो, तुमच्याविना माझी राज्ये शोभत नाहीत; माझी घरे रिकामी आहेत आणि माझी राजसभाही रिकामी आहे.

Verse 6

कथमेवं विनिःशेषं हतायूयं दुराशयाः / अप्रधृष्यभुजासत्त्वान्भवतो मत्कुलाङ्कुरान् / कथमेकपदे दुष्टा वनिता संगरे ऽवधीत्

दुराशयांनो, तुम्ही असे सर्वस्वी कसे मारले गेलात? ज्यांचे भुजाबळ अप्रतिहत, जे माझ्या कुलाचे अंकुर होते—त्या दुष्टा स्त्रीने संग्रामात एका क्षणात त्यांना कसे वध केले?

Verse 7

मम नष्टानि सौख्यानि मम नष्टाः कुलस्त्रियः / इतः परं कुले क्षीणे साहसानि सुखानि च

माझी सुखे नष्ट झाली, माझ्या कुलातील स्त्रियाही नष्ट झाल्या। आता पुढे कुल क्षीण झाल्यावर ना धैर्य उरेल ना सुखही उरेल।

Verse 8

भवतः सुकृतैर्लब्ध्वा मम पूर्वजनुःकृतैः / नाशो ऽयं भवतामद्य जातो नष्टस्ततो ऽस्म्यहम्

तुमच्या पुण्याने आणि माझ्या पूर्वजन्मकर्मांनी जे मिळाले होते, आज तुमचा हा नाश झाला; म्हणून मीही नष्ट झालो आहे।

Verse 9

हा हतो ऽस्मि विपन्नो ऽस्मि मन्दभाग्यो ऽस्मि पुत्रकाः / इति शोकात्स पर्यस्यन्प्रलपन्मुक्तमूर्धजः / मूर्च्छया लुप्तहृदयो निष्पपात नुपासनात्

‘हाय! मी मारला गेलो, मी संकटात पडलो, मी मंदभाग्य आहे, रे पुत्रांनो!’—असा शोकाने व्याकुळ होऊन लोळत, विलाप करत, विस्कटलेल्या केसांनी तो मूर्छित होऊन आसनावरून खाली पडला।

Verse 10

विशुक्रश्च विषङ्गश्च कुटिलाक्षश्च संसदि / भण्डमाश्वासयामासुर्दैवस्य कुटिलक्रमैः

सभेत विशुक्र, विषंग आणि कुटिलाक्ष यांनी दैवाच्या वाकड्या गतीचे स्मरण करून भण्डाला धीर दिला।

Verse 11

विशुक्र उवाच देवकि प्राकृत इव प्राप्तः शोकस्य वश्यताम् / लपसि त्वे प्रति सुतान्प्राप्तमृत्यून्महाहवे

विशुक्र म्हणाला—‘देवकि! तू जणू सामान्य माणसासारखी शोकाच्या आधीन झाली आहेस. महायुद्धात मृत्यू पावलेल्या आपल्या पुत्रांसाठी तू विलाप करतेस.’

Verse 12

धर्मवान्विहितः पन्था वीराणामेष शाश्वतः / अशोच्यमाहवे मृत्युं प्राप्नुवन्ति यदर्हितम्

वीरांसाठी हा धर्मयुक्त आणि शाश्वत मार्ग सांगितला आहे. युद्धात मृत्यू येणे हे शोकाचे कारण नाही, कारण ते त्यांना शोभणारेच आहे.

Verse 13

एतदेव विनाशाय शल्यवद्बाधते मनः / यत्स्त्री समागत्य हठान्नि हन्ति सुभटान्रणे

विनाशासाठी हीच गोष्ट मनाला काट्याप्रमाणे टोचत आहे की, एका स्त्रीने येऊन युद्धात महान योद्ध्यांना बळजबरीने ठार मारले.

Verse 14

इत्युक्ते तेन दैत्येन पुत्रशोको व्यमुच्यत / भण्डेन चण्डकालाग्निसदृशः क्रोध आदधे

त्या दैत्याने असे म्हटल्यावर, भंडासुराने पुत्राचा शोक सोडून दिला आणि प्रलयकाळातील अग्नीप्रमाणे भयंकर क्रोध धारण केला.

Verse 15

स कोशात्क्षिप्रमुद्धृत्य खड्गमुग्रं यमोपमम् / विस्फारिताक्षियुगलो भृशं जज्वाल तेजसा

त्याने म्यानातून यमासारखी भयंकर तलवार पटकन बाहेर काढली आणि विस्फारलेल्या डोळ्यांनी तो तेजाने अतिशय उजळून निघाला.

Verse 16

इदानीमेव तां दुष्टां खड्गेनानेन खण्डशः / शकलीकृत्य समरे श्रमं प्राप्स्यामि बन्धुभिः

आत्ताच त्या दुष्ट स्त्रीला या तलवारीने युद्धात तुकडे-तुकडे करून मी माझ्या बांधवांसह विश्रांती (शांती) प्राप्त करेन.

Verse 17

इति रोषस्खलद्वर्णः श्वसन्निव भुजङ्गमः / खड्गं विधुन्वन्नुत्थाय प्रचचाला तिमत्तवत्

असे म्हणत तो क्रोधाने वर्ण बदलत, फुत्कारणाऱ्या सर्पासारखा, खड्ग झटकत उठून उभा राहिला आणि मदोन्मत्तासारखा पुढे चालू लागला।

Verse 18

तं निरुध्य च संभ्रान्ताः सर्वे दानवपुङ्गवाः / वाचमूचुरतिक्रोधाज्ज्वलन्तो ललितां प्रति

त्याला आवरून, गोंधळलेले सर्व दानवश्रेष्ठ, अतिशय क्रोधाने जळत जळत, ललितेकडे वचन बोलू लागले।

Verse 19

न तदर्थे त्वया कार्यः स्वामिन्संभ्रम ईदृशः / अस्माभिः स्वबलैर्युक्तै रणोत्साहो विधीयते

स्वामी! यासाठी तुम्ही असा संभ्रम करू नका; आम्ही आपल्या बळासह सज्ज होऊन रणोत्साह निर्माण करू।

Verse 20

भवदाज्ञालवं प्राप्य समस्तभुवनं हठात् / विमर्द्दयितुमीशाः स्मः किमु तां मुग्धभामिनीम्

तुमच्या आज्ञेचा लव मिळताच आम्ही समस्त भुवन हठाने चिरडण्यास समर्थ आहोत; मग त्या मुग्धा स्त्रीचे काय सांगावे!

Verse 21

किं चूषयामः सप्ताब्धीन्क्षोदयामो ऽथ वा गिरीन् / अधरोत्तरमेवैतत्त्रैलोक्यं करवाम वा

आम्ही सात समुद्र शोषून टाकू का, की पर्वत दळून काढू? किंवा हे त्रैलोक्यच उलथापालथ करू?

Verse 22

छिनदाम सुरान्सर्वान्भिनदाम तदालयान् / पिन्षाम हरित्पालानाज्ञां देहि महामते

आपण सर्व देवांना छिन्न करू, त्यांच्या आलयांनाही भेदून पाडू; हरित्पालांना चिरडून टाकू. हे महामते, आज्ञा द्या.

Verse 23

इत्युदीरित माकर्ण्य महाहङ्कारगर्वितम् / उवाच वचनं क्रुद्धः प्रतिघारुणलोचनः

असा महाअहंकाराने गर्वित उच्चार ऐकून, प्रतिघातासाठी कठोर नेत्रांचा तो क्रुद्ध होऊन बोलला.

Verse 24

विशुक्र भवता गत्वा मायान्तार्हितवर्ष्मणा / जयविघ्नं महायन्त्रं कर्त्तव्यं कटके द्विषाम्

हे विशुक्र! तू मायेनें देह लपवून शत्रूंच्या छावणीत जाऊन ‘जय-विघ्न’ हे महायंत्र उभे कर.

Verse 25

इति तस्य वचः श्रुत्वा विशुक्रो रोषरूषितः / मायातिरोहितवपुर्जगाम ललिताबलम्

त्याचे वचन ऐकून विशुक्र क्रोधाने संतप्त झाला; मायेनें देह अदृश्य करून तो ललितेच्या सैन्याकडे गेला.

Verse 26

तस्मिन्प्रयातुमुद्युक्ते सुर्यो ऽस्तं समुपागतः / पर्यस्तकिरणस्तोमपाटलीकृतदिङ्मुखः

तो निघण्यास उद्युक्त होताच सूर्य अस्तास गेला; किरणांचे पुंज विखुरले आणि दिशांचे मुख पाटलीवर्णाने रंगले.

Verse 27

अनुरागवती संध्या प्रयान्तं भानुमालिनम् / अनुवव्राज पातालकुञ्जे रन्तुमिवोत्सुका

अनुरागमयी संध्या, प्रस्थान करणाऱ्या सूर्यदेवाच्या मागोमाग गेली; जणू पाताळ-कुंजात रमण्यासाठी उत्सुक होती.

Verse 28

वेगात्प्रपततो भानोर्देहसंगात्समुत्थिताः / चरमाब्धेरिव पयःकणास्तारा विरेजिरे

वेगाने अस्ताला जाणाऱ्या सूर्याच्या देह-संगातून उठलेले कण, जणू समुद्राच्या शेवटच्या काठावरील जलकण; ते तारे होऊन चमकले.

Verse 29

अथाससाद बहुलं तमः कज्जलमेचकम् / सार्थं कर्त्तुमिवोद्युक्तं सवर्णस्यासिदुर्धिया

मग दाट, काजळासारखा काळा तम पसरला; तो दुर्धी जणू आपल्या सवर्णांचा संघ करायला उद्युक्त झाला.

Verse 30

मायारथं समारूढो गूढशर्वरसंवृतः / अदृश्यवपुरापेदे ललिताकटकं खलः

मायारथावर आरूढ, रात्रीच्या आच्छादनात लपलेला तो खल, अदृश्य देहाने ललितेच्या कटकात पोहोचला.

Verse 31

तत्र गत्वा ज्वलज्ज्वालं वह्निप्राकारमण्डलम् / शतयोजनविस्तारामालोकयत् दुर्मतिः

तेथे जाऊन त्या दुर्मतीने ज्वाळांनी दहकणारे अग्नि-प्राकारमंडल पाहिले, जे शंभर योजन विस्ताराचे होते.

Verse 32

परितो विभ्रमञ्शालमवकाशमवाप्नुवन् / दक्षिणं द्वारमासाद्य निदध्यौ क्षणमुद्धतः

तो सर्व बाजूंनी त्या विभ्रमशाळेचा अवकाश प्राप्त करून, दक्षिण द्वाराशी येऊन, उन्नत चित्ताने क्षणभर ध्यानस्थ झाला।

Verse 33

तत्रापश्यन्महासत्त्वास्सावधाना धृतायुधाः / आरूढयानाः सनद्धवर्माणो द्वारदेशतः

तेथे त्याने द्वारप्रदेशी महाबलवान वीर पाहिले—सावध, शस्त्रधारी, वाहनारूढ आणि कवचाने सज्ज।

Verse 34

स्तंभिनीप्रमुखाः शक्तीर्विशत्यक्षौहिणीयुताः / सर्वदा द्वाररक्षार्थं निर्दिष्टा दण्डनाथया

स्तंभिनी आदी शक्ती, वीस अक्षौहिणी सैन्यांसह, सदैव द्वाररक्षणासाठी दंडनाथाने नियुक्त केल्या होत्या।

Verse 35

विलोक्य विस्मयाविष्टो विचार्य च चिरं तदा / शालस्य बहिरेवासौ स्थित्वा यन्त्रं समातनोत्

हे पाहून तो विस्मयाने भरला व बराच वेळ विचार करू लागला; मग शाळेच्या बाहेरच थांबून त्याने एक यंत्र रचले।

Verse 36

गव्यूतिमात्रकायामे तत्समानप्रविस्तरे / शिलापट्टे सुमहति प्रालिखद्यन्त्रमुत्तमम्

गव्यूतीएवढ्या लांबीचा व तितक्याच रुंदीचा एक विशाल शिळापट्टावर त्याने उत्तम यंत्र कोरले।

Verse 37

अष्टदिक्ष्वष्टशूलेन संहाराक्षरमौलिना / अष्टभिर्दैवतैश्चैव युक्तं यन्त्रं समालिखत्

त्याने अष्टदिशांत संहाराक्षर-मौलि अष्टशूल व अष्ट देवतांनी युक्त असे यंत्र विधिपूर्वक रेखाटले।

Verse 38

अलसा कृपणा दीना नितन्द्राच प्रमीलिका / क्लीबा च निरहङ्कारा चेत्यष्टौ देवताः स्मृताः

अलसा, कृपणा, दीना, नितन्द्रा, प्रमीलिका, क्लीबा आणि निरहंकारा—अशा आठ देवता स्मृत आहेत।

Verse 39

देवताष्टकमेतश्च शूलाष्टकपुटोपरि / नियोज्य लिखितं यन्त्रं मायावी सममन्त्रयत्

त्या मायावीने शूलाष्टकाच्या आवरणावर हे देवताष्टक नियोजून, लिहिलेल्या यंत्रावर सम्यक् मंत्रोच्चार केला।

Verse 40

पूजां विधाय मन्त्रस्य बलिभिश्छागलादिभिः / तद्यन्त्रं चारिकटके प्राक्षिपत्समरे ऽसुरः

मंत्राची पूजा करून, बकरा इत्यादींचे बळी देऊन, त्या असुराने समरात ते यंत्र चारिकटकेत फेकले।

Verse 41

पाकारस्य बहिर्भागे वर्तिना तेन दुर्धिया / क्षिप्तमुल्लङ्घ्य च रणे पपात कटकान्तरे

त्या दुर्धीने पाकाराच्या बाहेरील भागात ते फेकले; ते रणे उडी मारून कटकाच्या मध्ये पडले।

Verse 42

तद्यन्त्रस्य विकारेण कटकस्थास्तुशक्तयः / विमुक्तशस्त्रसंन्यासमास्थिता दीनमानसाः

त्या यंत्राच्या विकारामुळे कटकात असलेल्या सर्व शक्ती शस्त्रे सोडून, शस्त्र-त्यागाचा संन्यास स्वीकारून दीनमन झाल्या।

Verse 43

किं हतैरसुरैः कार्यं शस्त्राशस्त्रिक्रमैरलम् / जयसिद्धफलं किं वा प्राणिहिंसा च पापदा

मारलेल्या असुरांनी काय साध्य? शस्त्र-अशस्त्र युक्त्या पुरे झाल्या। जय-सिद्धीचे फळ तरी काय, कारण प्राणिहिंसा पाप देणारी आहे।

Verse 44

अमराणां कृते को ऽयं किमस्माकं भविष्यति / वृथा कलकलं कृत्वा न फलं युद्धकर्मणा

अमरांच्या खातिर हे सर्व कोणासाठी? आमचे काय होईल? उगीच गोंधळ माजवून युद्धकर्माने काही फळ मिळत नाही।

Verse 45

का स्वामिनी महाराज्ञी का वासौ दण्डनायिका / का वा सा मन्त्रिणी श्यामा भृत्यत्वं नो ऽथ कीदृशम्

ती स्वामिनी महाराज्ञी कोण, आणि ती दंडनायिका कोण? ती श्यामा मंत्रिणी कोण? आणि आमचे भृत्यत्व तरी कसे?

Verse 46

इह सर्वाभिरस्माभिर्भृत्यभूताभिरेकिका / वनिता स्वामिनीकृत्ये किं फलं मोक्ष्यते परम्

इथे आम्ही सर्व भृत्य झालेल्या स्त्रियांमध्ये एकीला स्वामिनी केले आहे; तिची सेवा करून कोणते परम फळ—मोक्ष—मिळणार?

Verse 47

परेषां मर्मभिदुरैरायुधैर्न प्रयोजनम् / युद्धं शाम्यतु चास्माकं देहशस्त्रक्षतिप्रदम्

परक्यांच्या मर्मभेदी आयुधांचा आम्हांस काही उपयोग नाही। आमच्या देहास शस्त्रघात देणारे हे युद्ध शांत होवो।

Verse 48

युद्धे च मरणं भावि वृथा स्युर्जीवितानि नः / युद्धे मृत्युर्भवेदेव इति तत्र प्रमैव का

युद्धात मरण निश्चित; मग आमची जीविते व्यर्थच ठरतील। युद्धात मृत्यूच होतो—मग तेथे प्रमाण तरी काय?

Verse 49

उत्साहेन फलं नास्ति निद्रैवैका सुखावहा / आलस्यसदृशं नास्ति चित्तविश्रान्तिदायकम्

उत्साहाने फळ नाही; निद्राच एक सुख देणारी. आळसासारखे चित्ताला विश्रांती देणारे दुसरे काही नाही.

Verse 50

एतादृशीश्च नो ज्ञात्वा सा राज्ञी किं करिष्यति / तस्या राज्ञीत्वमपि नः समवायेन कल्पितम्

आमची अशी अवस्था न जाणता ती राणी काय करील? तिचे राणीपणही आमच्या सामूहिक संमतीनेच ठरविलेले आहे.

Verse 51

एवं चोपेक्षितास्माभिः सा विनष्टबला भवेत् / नष्ट सत्त्वा च सा राज्ञी कान्नः शिक्षां करिष्यति

अशा रीतीने आमच्या उपेक्षेमुळे ती बलहीन होईल. आणि धैर्य हरपलेली ती राणी आम्हाला काय शिकवणार?

Verse 52

एवमेव रणारंभं विमुच्य विधुतायुधाः / शक्तयो निद्रया द्वारे घूर्णमाना इवाभवन्

अशा रीतीने रणारंभ सोडून, शस्त्रे झटकून टाकलेले ते शक्तीचे वीर निद्रेने द्वारी जणू डोलत-घिरटत झाले।

Verse 53

सर्वत्र मान्द्यं कार्येषु महदालस्यमागतम् / शिथिलं चाभवत्सर्वं शक्तीनां कटकं महत्

सर्व कामांत सर्वत्र जडत्व आले, मोठा आळस पसरला; शक्तींचे ते विशाल कटकही सर्वथा शिथिल झाले।

Verse 54

जयविघ्नं महायन्त्रमिति कृत्वा स दानवः

त्या दानवाने त्यास ‘जयास विघ्न घालणारे महायंत्र’ असे मानले।

Verse 55

निर्विद्य तत्प्रभावेण कटकं प्रमिमन्थिषुः / द्वितीययुद्धदिवसस्यार्धरात्रे गते सति

त्याच्या प्रभावाने वैतागून त्यांनी कटक मथून काढण्यास सुरुवात केली, दुसऱ्या युद्धदिवसाची अर्धरात्र गेल्यावर।

Verse 56

निस्मृत्य नगराद्भूयस्त्रिंशदक्षौहिणीवृतः / आजगाम पुनर्दैत्यो विशुक्रः कटकं द्विषाम्

पुन्हा नगरातून निघून, तीस अक्षौहिणींनी वेढलेला दैत्य विशुक्र शत्रूंच्या कटकावर चाल करून आला।

Verse 57

अश्रूयन्त ततस्तस्य रणनिःसाणनिस्वनाः / तथापि ता निरुद्योगाः शक्तयः कटके ऽभवन्

तेव्हा त्याचे रणनगारे व शंखनाद ऐकू येऊ लागले; तरीही त्या शक्ती निष्क्रियच राहून छावणीतच थांबल्या।

Verse 58

तदा महानुभावत्वाद्विकारैर्विघ्नयन्त्रजैः / अस्पृष्टे मन्त्रिणीदण्डनाथे चिन्तामवा पतुः

तेव्हा महान प्रभावामुळे विघ्नयंत्रातून उत्पन्न झालेले विकार मंत्रिणी व दंडनाथ यांना स्पर्श करू शकले नाहीत; तरीही ते चिंतेत पडले।

Verse 59

अहो बत महत्कष्टमिदमापतितं भयम् / कस्य वाथ विकारेण सैनिका निर्गतोद्यमाः

अहो! किती मोठे संकट व भय येऊन पडले; कोणत्या विकारामुळे सैनिकांचा उत्साहच निघून गेला?

Verse 60

निरस्तायुधसंरंभा निद्रातन्द्राविघूर्णिताः / न मानयन्ति वाक्यानि रार्चयन्ति महेश्वरीम् / औदासीन्यं वितन्वन्ति शक्तयो निस्पृहा इमाः

शस्त्र उचलण्याचा आवेश टाकून देऊन त्या निद्रा-तंद्रेने डोलत होत्या; त्या वचने मानत नाहीत, फक्त महेश्वरीची आराधना करतात; उदासीनता पसरवतात—या शक्ती निस्पृह झाल्या आहेत।

Verse 61

इति ते मन्त्रिणीदण्डनाथे चिन्तापरायणे / चक्रस्यन्दनमारूढे महाराज्ञीं समूचतुः

असे म्हणत, चिंतेत मग्न मंत्रिणी व दंडनाथ, चक्ररथावर आरूढ झालेल्या महाराज्ञीला बोलले।

Verse 62

मन्त्रिण्युवाच देवि सक्य विकारो ऽयं शक्तयो विगतोद्यमाः / न शृण्वन्ति महाराज्ञि तवाज्ञां विश्वपालिताम्

मंत्रिणी म्हणाली—देवि, हा विकार दूर होऊ शकतो; सर्व शक्ती उद्यमरहित झाल्या आहेत. महाराज्ञी, त्या तुझी विश्वपालिनी आज्ञा ऐकत नाहीत.

Verse 63

अन्योन्यं च विरक्तास्ताः पराच्यः सर्वकर्मसु / निद्रातन्द्रामुकुलिता दुर्वाक्यानि वितन्वते

त्या परस्परांपासून विरक्त असून सर्व कर्मांत उदासीन आहेत. निद्रा-तंद्रेने जड होऊन त्या कटुवचनांचा प्रसार करतात.

Verse 64

का दण्डिनी मन्त्रिणी का महाराज्ञीति का पुनः / युद्धं च कीदृशमिति क्षेपं भूरि वितन्वते

‘दंडिनी कोण, मंत्रिणी कोण, आणि ही महाराज्ञी तरी कोण?’ ‘युद्ध कसे होणार?’—असा पुष्कळ उपहास ते पसरवतात.

Verse 65

अस्मिन्नेवान्तरे शत्रुरागच्छति महाबलः / उद्दण्डभेरीनिस्वानैर्विभिन्दन्निव रोदसी

याच वेळी महाबली शत्रू येऊन पोहोचतो; उन्मत्त भेरींच्या निनादांनी जणू तो दोन्ही लोक फाडीत येतो.

Verse 66

अत्र यत्प्राप्तरूपं तन्महाराज्ञि प्रपद्यताम् / इत्युक्त्वा सह दण्डिन्या मन्त्रिणी प्रणतिं व्यधात्

‘महाराज्ञी, येथे जी स्थिती प्राप्त झाली आहे, तिच्याप्रमाणेच आश्रय घ्यावा।’ असे म्हणत मंत्रिणीने दंडिनीसह प्रणाम केला.

Verse 67

ततः सा ललिता देवी कामेश्वरमुखं प्रति / दत्तदृष्टडिः समहसदतिरक्तरदावलिः

तेव्हा ललिता देवीने कामेश्वराच्या मुखाकडे दृष्टि टाकली; मंद हास्याने तिची अतिशय लाल दंतपंक्ती उजळून निघाली।

Verse 68

तस्याः स्मितप्रभापुञ्जे कुञ्जराकृतिमान्मुखे / कटक्रोडगलद्दानः कश्चिदेव व्यजृंभत

तिच्या स्मितप्रभेच्या पुंजातून, हत्तीच्या आकाराच्या मुखात, कपोलातून मद झरत असलेला एक देव (गणेश) प्रकट झाला।

Verse 69

जपापटलपाटल्यो बालचन्द्रवपुर्धरः / बीजपूरगदामिक्षुचापं शूलं सुदर्शनम्

जपापुष्पाच्या पाकळीसारखा अरुणवर्ण, बालचंद्रासारखे वपु धारण करणारा तो बीजपूर, गदा, ऊसधनुष्य, शूल व सुदर्शन धरीत होता।

Verse 70

अब्जपाशोत्पलव्रीहिमञ्जरीवरदां कुशान् / रत्नकुंभं च दशभिः स्वकैर्हस्तैः समुद्वहन्

आणि तो आपल्या दहा हातांनी कमलपाश, उत्पल, धान्य-मंजरी, वरदमुद्रा, कुश व रत्नकुंभ धारण करून होता।

Verse 71

तुन्दिलश्चन्द्रचूडालो मन्द्रबृंहितनिस्वनः / सिद्धिलक्ष्मीसमाश्लिष्टः प्रणनाम महेश्वरीम्

तो तुंदिल, चंद्रचूडधारी, गंभीर गर्जनेसारखा नाद करणारा; सिद्धी व लक्ष्मीने आलिंगित होऊन महेश्वरीला प्रणाम करू लागला।

Verse 72

तया कृताशीः स महान्गणनाथो गजाननः / जयविघ्नमहायन्त्रंभेत्तुं वेगाद्विनिर्ययौ

तिच्या आशीर्वादाने अनुगृहीत होऊन तो महान् गणनाथ गजानन, ‘जयविघ्न’ महायंत्र फोडण्यासाठी वेगाने निघून गेला।

Verse 73

अन्तरेवहि शालस्य भ्रमद्दन्तावलाननः / निभृतं कुत्रचिल्लग्नं जयविघ्नं व्यलोकयत्

शाळेच्या आतच, फिरत्या दातांचा हत्तीमुख गजाननाने कुठेतरी शांतपणे अडकलेला ‘जयविघ्न’ पाहिला।

Verse 74

स देवो घोरनिर्घातैर्दुःसहैर्दन्तपातनैः / क्षणाच्चूर्मीकरोति स्म जयविघ्नमहाशिलाम्

त्या देवाने भयंकर प्रहारांनी व असह्य दंताघातांनी क्षणार्धात ‘जयविघ्न’ची महाशिला चुरडून टाकली।

Verse 75

तत्र स्थिताभिर्दुष्टाभिर्देवताभिः सहैव सः / परागशेषतां नीत्वा तद्यन्त्रं प्रक्षिपद्दिवि

तेथे असलेल्या दुष्ट देवतांसमोरच त्याने त्या यंत्राला धुळीचा अवशेष करून आकाशात फेकून दिले।

Verse 76

ततः किलकिलारावं कृत्वाऽलस्यविवर्जिताः / उद्यताः समरं कर्तुं शक्तयः शस्त्रपाणयः

मग आलस्यरहित त्या शक्ती, हातात शस्त्रे घेऊन किलकिलारव करीत युद्धास सज्ज झाल्या।

Verse 77

स देतिवदनः कण्ठकलिताकुण्ठनिस्वनः / जययन्त्रं हि तत्सृष्टं तथा रात्रौ व्यनाशयत्

तो दैत्यमुखी, कंठी अखंड गर्जना धारण करणारा, त्याने निर्माण झालेले ते जययंत्र त्या रात्रीच नष्ट करून टाकले।

Verse 78

इमं वृत्तान्तमाकर्ण्य भण्डः स क्षोभमाययौ / ससर्जय बहूनात्मरूपान्दन्तावलाननान्

हा वृत्तांत ऐकून भण्ड क्षोभाने संतप्त झाला आणि त्याने हत्ती-दातांसारख्या दंतांनी युक्त मुख असलेली अनेक आत्मरूपे निर्माण केली।

Verse 79

ते कटक्रोडविगलन्मदसौरभचञ्चलैः / चञ्चरीककुलैरग्रे गीयमानमहोदयाः

ते महोदययुक्त, कटिप्रदेशातून झरणाऱ्या मदाच्या सुवासाने चंचल झालेल्या भुंग्यांच्या समूहांनी पुढे पुढे गात गात चालले।

Verse 80

स्फुरद्दाडिमकिञ्जल्कविक्षेपकररोचिषः / सदा रत्नाकरानेकहेलया पातुमुद्यताः

त्यांच्या हातांची प्रभा स्फुरणाऱ्या डाळिंब-केसराच्या उधळणीसारखी होती; ते नेहमी अनेक खेळकरपणाने रत्नाकरांना पिण्यास उद्यत होते।

Verse 81

आमोदप्रमुखा ऋद्धिमुख्यशक्तिनिषेविताः / आमोदश्च प्रमोदश्च मुमुखो दुर्मुखस्तथा

ते आमोदप्रमुख, ऋद्धी व मुख्य शक्तींनी सेवित होते; तसेच आमोद, प्रमोद, मुमुख आणि दुर्मुखही होते।

Verse 82

अरिघ्नो विघ्नकर्त्ता च षडेते विघ्ननायकाः / ते सप्तकोटिसंख्यानां हेरंबाणामधीश्वराः

अरिघ्न व विघ्नकर्ता—हे सहा विघ्ननायक आहेत। ते सप्तकोटी संख्येच्या हेरंबांचे अधीश्वर आहेत।

Verse 83

ते पुरश्चलितास्तस्य महागणपते रणे / अग्निप्राकारवलयाद्विनिर्गत्य गजाननाः

ते गजानन त्या महागणपतीच्या रणात पुढे सरसावले; अग्निप्राकाराच्या वलयातून बाहेर निघाले.

Verse 84

क्रोधहुङ्कारतुमुलाः प्रत्य पद्यन्त दानवान् / पुनः प्रचण्डफूत्कारबधिरीकृतविष्टपाः

क्रोधाच्या हुंकाराने गाजत ते दानवांवर तुटून पडले; पुन्हा त्यांच्या प्रचंड फुत्काराने लोक जणू बधिर झाले.

Verse 85

पपात दैत्यसैन्येषु गणचक्रचमूगणः / अच्छिदन्निशितैर्बाणैर्गणनाथः स दानवान्

गणचक्राची चमु दैत्यसेनांत कोसळली; आणि गणनाथाने तीक्ष्ण बाणांनी त्या दानवांना छिन्न केले.

Verse 86

गणनाथेन तस्याभूद्विशुक्रस्य महौजसः / युद्धमुद्धतहुङ्कारभिन्नकार्मुकनिःस्वनम्

मग महौजस्वी विशुक्राचा गणनाथाशी असा संग्राम झाला की उन्मत्त हुंकारांनी धनुष्यांचा नादही तुटून गेला.

Verse 87

भ्रुकुटी कुटिले चक्रे दष्टोष्ठमतिपाटलम् / विशुक्रो युधि बिभ्राणः समयुध्यत तेन सः

भ्रुकुटी वाकडी करून, ओठ दातांनी चावून अत्यंत लाल झालेला विशुक्र रणांगणात शस्त्र धारण करून त्याच्याशी सम्यक युद्ध करू लागला.

Verse 88

शस्त्राघट्टननिस्वानैर् हुंकारैश्च सुरद्विषाम् / दैत्यसप्तिखुरक्रीडत्कुद्दालीकूटनिस्वनैः

शस्त्रांच्या घर्षण-टक्करांचा निनाद, देवद्वेष्ट्यांचे हुंकार, दैत्यांच्या घोड्यांच्या खुरांची क्रीडाध्वनी आणि कुदळीच्या घावांचा गजर यांनी (सर्व दिशा दुमदुमल्या)।

Verse 89

फेत्कारैश्च गचेन्द्राणां भयेनाक्रन्दनैरपि / हेषया च हयश्रेण्या रथचक्रस्वनैरपि

गजेन्द्रांच्या फेत्कारांनी, भयाने उठलेल्या आक्रोशांनी, घोड्यांच्या हेषांनी आणि रथचक्रांच्या नादांनीही (रणांगण दुमदुमले)।

Verse 90

धनुषां गुणनिस्स्वानैश्चक्रचीत्करणैरपि

धनुष्यांच्या प्रत्यंचेच्या झंकाराने आणि चक्रांच्या चीं-चीं नादानेही (रणभूमी गाजली)।

Verse 91

शरसात्कारघोषैश्च वीरभाषाकदंबकैः / अट्टहासैर्महेन्द्राणां सिंहनादैश्चभूरिशः

बाणांच्या प्रहारांचा घोष, वीरांच्या गर्जनायुक्त वाणीचे समूह, महेन्द्रांचे अट्टहास आणि सिंहनाद—यांनी अत्यंत (कोलाहल माजला)।

Verse 92

क्षुभ्यद्दिगन्तरं तत्र ववृधे युद्धमुद्धतम् / त्रिंशदक्षौहिणी सेना विशुक्रस्य दुरात्मनः

तेथे दिगंत थरथरला आणि उन्मत्त युद्ध अधिकच भडकले। दुरात्मा विशुक्राची तीस अक्षौहिणी सेना धावून आली।

Verse 93

प्रत्येकं योधया मासुर्गणनाथा महारथाः / दन्तैर्मर्म विभिन्दन्तो विष्टंयतश्च शुण्डया

गणनाथ महारथी एकेक करून लढू लागले; दातांनी मर्म भेदत आणि सोंडेने शत्रूंना आवळून ओढीत होते.

Verse 94

क्रोधयन्तः कर्णतालैः पुष्कलावर्त्तकोपमैः / नासाश्वासैश्च परुषैर्विक्षिपन्तः पताकिनीम्

कानांच्या तालाने ते प्रचंड आवर्तासारखा कोप उफाळवीत; आणि कठोर नासाश्वासांनी ध्वजधारी सैन्य उधळून लावत.

Verse 95

उरोभिर्मर्दयन्तश्च शैलवप्रसमप्रभैः / पिंषन्तश्च पदाघातैः पीनैर्घ्नन्तस्तथोदरैः

ते पर्वत-तटासारख्या प्रबळ उरांनी चिरडीत; जड पावलांच्या आघातांनी पिंजून काढीत; आणि स्थूल उदरांनीही घाव घालीत.

Verse 96

विभिन्दन्तश्च शूलेन कृत्तन्तश्चक्रपातनैः / शङ्खस्वनेन महता त्रासयन्तो वरूथिनीम्

ते शूलाने भेदत, चक्रप्रहारांनी छिन्न करीत; आणि महान शंखनादाने शत्रुसैन्याला भयभीत करीत.

Verse 97

गणनाथमुखोद्भूता गजवक्राः सहस्रशः / धूलीशेषं समस्तं तत्सैन्यं चक्रुर्महोद्यताः

गणनाथाच्या मुखातून हजारो गजमुख गण उत्पन्न झाले. ते महोत्साही होऊन त्या धुळीच्या अवशेषासह सर्व सैन्य एकत्र करून सज्ज झाले.

Verse 98

अथ क्रोधसमाविष्टो निजसैन्यपुरोगमः / प्रेषयामास देवस्य गजासुर मसौ पुनः

मग क्रोधाने आविष्ट, आपल्या सैन्याच्या अग्रभागी असलेला तो गजासुर पुन्हा देवाकडे धाडण्यात आला.

Verse 99

प्रचण्डसिंहनादेन गजदैत्येन दुर्धिया / सप्ताक्षौहिणियुक्तेन युयुधे स गणेश्वरः

प्रचंड सिंहनाद करणाऱ्या दुष्टबुद्धी गजदैत्याशी—सात अक्षौहिणी सैन्ययुक्त—गणेश्वराने घोर युद्ध केले.

Verse 100

हीयमानं समालोक्य गजासुरभुजाबलम् / वर्धमानं च तद्वीर्यं विशुक्रः प्रपलायितः

गजासुराच्या भुजाबलाचा क्षय होताना पाहून आणि (गणेश्वराचे) वीर्य वाढताना जाणून विशुक्र भयाने पळून गेला.

Verse 101

स एक एव वीरेद्रः प्रचलन्नाखुवाहनः / सप्ताक्षौहिणिकायुक्तं गजासुरममर्दयत्

तो एकमेव वीरेंद्र—मूषकवाहन—पुढे सरकत सात अक्षौहिणी सैन्ययुक्त गजासुराला चिरडून मर्दित करू लागला.

Verse 102

गजासुरे च निहते विशुक्रे प्रपलायिते / ललितान्तिकमापेदे महागमपतिर्मृधात्

गजासुर मारला गेल्यावर आणि विशुक्र पळून गेल्यावर, महागणपति रणातून निवृत्त होऊन ललितेच्या सान्निध्यात पोहोचला।

Verse 103

कालरात्रिश्च दैत्यानां सा रात्रिर्विरतिं गता / ललिता चाति मुदिता बभूवास्य पराक्रमैः

दैत्यांसाठी ती रात्रि कालरात्रिसमान होती; ती रात्रि संपली. त्याच्या पराक्रमामुळे ललिता अत्यंत आनंदित झाली।

Verse 104

विततार महाराज्ञीप्रीयमाणा गणेशितुः / सर्वदैवतपूजायाः पूर्वपूज्यत्वमुत्तमम्

गणेशावर प्रसन्न झालेल्या महाराणीने (ललितेने) सर्व देवपूजेत त्यांना सर्वोत्तम ‘पूर्वपूज्य’ मान दिला।