Adhyaya 10
Amṛta-Manthana and Lalitā’s Mohinī Intervention (Amṛtamanthana-Prasaṅga)
या अध्यायात (हयग्रीव–अगस्त्य संवादप्रवाहात) धन्वंतरीसह अमृतकलश प्रकट होताच दैत्य सुवर्णकलश हिसकावून घेतात आणि सुर–असुर संग्राम पेटतो. सर्वलोकसंरक्षक विष्णू आपल्या अद्वैत-स्वरूपिणी (स्वैक्य-रूपिणी) ललितेची आराधना करतो; येथे समाधान केवळ शस्त्रबळाने नव्हे, तर दिव्य माया/संमोहनाने होते. ललिता ‘सर्वसंमोहिनी’ रूपाने प्रकट होऊन युद्ध थांबवते व वाणीने दैत्यांना अमृत तिच्या हाती सोपवायला प्रवृत्त करते. नंतर देव व असुरांच्या वेगळ्या पंक्ती लावून, शांतता, संयम आणि मोह यांच्या साहाय्याने अमृताचे शिस्तबद्ध वितरण घडवते—अमृत सार्वभौमत्वाचे चिन्ह आणि शक्ती निर्णायक मध्यस्थ ठरते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने अमृतमन्थनं नाम नवमो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच अथ देवा महेन्द्राद्या विष्णुना प्रभविष्मुना / अङ्गीकृता महाधीराः प्रमोदं परमं ययुः
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्डमहापुराणाच्या उत्तरभागात ‘अमृतमंथन’ नावाचा नववा अध्याय। हयग्रीव म्हणाला—तेव्हा महेंद्रादी देव प्रभविष्णूने स्वीकारल्यावर, महाधीर होऊन परम आनंदास पोहोचले।
Verse 2
मलकाद्यास्तु ते सर्वे दैत्या विष्णुपराङ्मुखाः / संत्यक्ताश्च श्रिया देव्या भृशमुद्वेगमागताः
मलकादी ते सर्व दैत्य विष्णूपासून पराङ्मुख होते; देवी श्रीने त्यागल्यामुळे ते अत्यंत व्याकुळ झाले।
Verse 3
ततो जगृहिरे दैत्या धन्वन्तरिकरस्थितम् / परमामृतसाराढ्यं कलशं कनकोद्भवम् / अथासुराणां देवानामन्योन्यं कलहो ऽभवत्
तेव्हा दैत्यांनी धन्वंतरीच्या हातात असलेला, परम अमृतसाराने परिपूर्ण, सुवर्णोत्पन्न कलश हिसकावून घेतला. मग देव आणि असुर यांच्यात परस्पर घोर कलह झाला.
Verse 4
एतस्मिन्नन्तरे विष्णुः सर्वलोकैकरक्षकः / सम्यगाराधयामासललितां स्वैक्यरूपिणीम्
याच दरम्यान, सर्व लोकांचा एकमेव रक्षक विष्णूंनी आपल्या एकत्वस्वरूपिणी ललिता देवीची यथाविधी आराधना केली.
Verse 5
सुराणामसुराणां च रणं वीक्ष्य सुदारुणम् / ब्रह्मा निजपदं प्राप शंभुः कैलासमास्थितः
देव आणि असुर यांचे अत्यंत भयंकर युद्ध पाहून ब्रह्मा आपल्या निजधामास गेले; आणि शंभू कैलासावर अधिष्ठित झाले.
Verse 6
मलकं योधयामास दैत्यानामधिपं वृषा / असुरैश्च सुराः सर्वे सांपरायमकुर्वत
वृषाने दैत्यांचा अधिपती मलक याच्याशी युद्ध केले; आणि असुरांबरोबर सर्व देवांनी प्राणांतिक संग्राम केला.
Verse 7
भगवानपि योगीन्द्रः समाराध्य महेश्वरीम् / तदेकध्यानयोगेन तद्रूपः समजायत
भगवान योगीन्द्रांनीही महेश्वरीची यथाविधी आराधना करून, तिच्याच एकाग्र ध्यानयोगाने तिचेच रूप धारण केले.
Verse 8
सर्वसंमोहिनी सा तु साक्षाच्छृङ्गारनायिका / सर्वशृङ्गारवेषाढ्या सर्वाभरणभूषिता
ती सर्वांना मोहित करणारी, साक्षात् शृंगारनायिका होती। सर्व शृंगार-वेषांनी समृद्ध व सर्व आभरणांनी भूषित होती।
Verse 9
सुराणामसुराणां च निवार्य रणमुल्वणम् / मन्दस्मितेन दैतेयान्मोहयन्ती जगद ह
देव व असुर यांचे उग्र युद्ध थांबवून, मंदस्मिताने दैत्यांना मोहित करीत ती म्हणाली.
Verse 10
अलं युद्धेन किं शस्त्रेर्मर्मस्थानविभेदिभिः / निष्ठुरैः किं वृथालापैः कण्ठशोषणहेतुभिः
युद्ध पुरे झाले; मर्मस्थाने भेदणाऱ्या शस्त्रांचा काय उपयोग? निष्ठुर, व्यर्थ बोलण्याने काय साध्य, जे फक्त कंठ शुष्क करतात?
Verse 11
अहमेवात्र मध्यस्था युष्माकं च दिवौकसाम् / यूयं तथामी नितरामत्र हि क्लेशभागिनः
मीच येथे तुमच्या आणि दिवौकसांच्या मध्ये मध्यस्थ आहे. तुम्हीही आणि हेही—येथे निश्चयच क्लेशाचे भागी आहात.
Verse 12
सर्वेषां सममेवाद्य दास्याम्यमृतमद्भुतम् / मम हस्ते प्रदातव्यं सुधापात्रमनुत्तमम्
आज मी सर्वांना समान रीतीने अद्भुत अमृत देईन. ते अनुत्तम सुधापात्र माझ्या हाती देण्यात यावे.
Verse 13
इति तस्या वचः श्रुत्वा दैत्यास्तद्वाक्यमोहिताः / पीयूषकलशं तस्यै ददुस्ते मुग्धचेतसः
तिचे वचन ऐकून दैत्य तिच्या बोलण्याने मोहित झाले; मुग्धचित्त होऊन त्यांनी तिला अमृताचा कलश दिला।
Verse 14
सा तत्पात्रं समादाय जगन्मोहनरूपिणी / सुराणामसुराणां च वृथक्पङ्क्तिं चकार ह
जगन्मोहिनी त्या रूपवतीने ते पात्र हातात घेऊन देव आणि असुर यांच्या वेगवेगळ्या रांगा लावल्या।
Verse 15
द्वयोः पङ्क्त्योश्च मध्यस्थास्तानुवाच सुरासुरान् / तूष्णीं भवन्तु सर्वे ऽपि क्रमशो दीयते मया
दोन्ही रांगांच्या मध्ये उभी राहून तिने देव-असुरांना म्हटले—“सर्वांनी शांत रहा; मी क्रमाने देईन.”
Verse 16
तद्वाक्यमुररीचक्रुस्ते सर्वे समवायिनः / सा तु संमोहिताश्लेषलोका दातुं प्रचक्रमे
तेथे जमलेल्या सर्वांनी तिचे वचन मान्य केले; आणि ती लोकांना मोहाने जखडणारी, वाटप करू लागली।
Verse 17
क्वणत्कनकदर्वीका क्वणन्मङ्गलकङ्कणा / कमनीयविभूषाढ्या कला सा परमा बभौ
तिची सोन्याची डावी झंकारत होती, मंगल कंकणे खणखणत होती; मनोहर अलंकारांनी नटलेली ती परम शोभा बनली।
Verse 18
वामे वामे करांभोजे सुधाकलशमुज्ज्वलम् / सुधां तां देवतापङ्क्तौ पूर्वं दर्व्या तदादिशत्
तिच्या डाव्या डाव्या करकमळात उज्ज्वल सुधाकलश होता. तिने प्रथम देवतांच्या पंक्तीत दर्वीने ती सुधा वाटण्याची आज्ञा केली.
Verse 19
दिशन्ती क्रमशास्तत्र चन्द्रभास्करसूचितम् / दर्वीकरेण चिच्छेद सैंहिकेयं तु मध्यगम् / पीतामृतशिरोमात्रं तस्य व्योम जगाम च
ती क्रमाने वाटत असता चंद्र-सूर्यांच्या सूचनेने ओळखलेला मध्यस्थ सैंहिकेय तिने दर्वीधारी हाताने छेदला. अमृत पिलेल्या त्याचे केवळ शिर आकाशात गेले.
Verse 20
तं दृष्ट्वाप्यसुरास्तत्र तूष्णीमासन्विमोहिताः / एवं क्रमेण तत्सर्वं विबुधेभ्यो वितीर्य सा / असुराणां पुरः पात्रं सानिनाय तिरोदधे
हे पाहूनही तेथील असुर मोहित होऊन गप्प बसले. तिने अशा क्रमाने सर्व काही देवांना वाटून दिले; मग असुरांच्या पुढे पात्र नेऊन ती अंतर्धान पावली.
Verse 21
रिक्तपात्रं तु तं दृष्ट्वा सर्वे दैतेयदानवाः / उद्वेलं केवलं क्रोधं प्राप्ता युद्धचिकीर्षया
रिकामे पात्र पाहताच सर्व दैत्य-दानवांना केवळ उसळता क्रोध आला आणि ते युद्ध करण्याच्या इच्छेने पेटले.
Verse 22
इन्द्रादयः सुराः सर्वे सुधापानाद्बलोत्तराः / दुर्वलैरसुरैः सार्धं समयुद्ध्यन्त सायुधाः
इंद्रादी सर्व देव सुधापानाने अधिक बलवान झाले; त्यांनी शस्त्रे धारण करून दुर्बल असुरांशी युद्ध केले.
Verse 23
ते विध्यमानाः शतशो दानवेन्द्राः सुरोत्तमैः / दिगन्तान्कतिचिज्जग्मुः पातालं कतिचिद्ययुः
सुरोत्तमांनी विद्ध झालेल्या शेकडो दानवेंद्र पळाले; काही दिगंतापर्यंत गेले, तर काही पाताळात उतरले।
Verse 24
दैत्यं मलकनामानं विजित्य विबुधेश्वरः / आत्मीयां श्रियमाजह्रे श्रीकटाक्ष समीक्षितः
मलक नावाच्या दैत्याला जिंकून, विबुधेश्वराने श्रीच्या कटाक्षाने अनुग्रहित होऊन, आपलीच लक्ष्मी पुन्हा प्राप्त केली।
Verse 25
पुनः सिंहासनं प्राप्य महेन्द्रः सुरसेवितः / त्रैलोक्यं पालयामास पूर्ववत्पूर्वदेवजित्
पुन्हा सिंहासन प्राप्त करून, सुरांनी सेवित महेंद्राने, पूर्वी देवजित् जसा होता तसा, त्रैलोक्याचे पूर्ववत् पालन केले।
Verse 26
निर्भया निखिला देवास्त्रैलोक्ये सचराचरे / यथाकामं चरन्ति स्म सर्वदा हृष्टचेतसः
चराचरयुक्त त्रैलोक्यात सर्व देव निर्भय झाले; ते सदैव हर्षितचित्त होऊन इच्छेप्रमाणे संचार करू लागले।
Verse 27
तदा तदखिलं दृष्ट्वा मोहिनीचरितं मुनिः / विस्मितः कामचारी तु कैलासं नारदो गतः
तेव्हा मोहिनीचे ते सर्व चरित्र पाहून मुनि नारद विस्मित झाले; इच्छेप्रमाणे संचार करणारे ते कैलासास गेले।
Verse 28
नन्दिना च कृतानुज्ञः प्रणम्य परमेश्वरम् / तेन संभाव्यमानो ऽसौ तुष्टो विष्टरमास्त सः
नंदीची आज्ञा घेऊन त्याने परमेश्वराला नमस्कार केला; त्यांच्या स्नेहपूर्ण सत्काराने संतुष्ट होऊन तो निवांतपणे बसला।
Verse 29
आसनस्थं महादेवो मुनिं स्वेच्छाविहारिणम् / पप्रच्छ पार्वतीजानिः स्वच्छस्फटिकसन्निभः
आसनावर बसलेल्या, स्वेच्छेने विहार करणाऱ्या मुनिला महादेव—पार्वतीपती, स्वच्छ स्फटिकासारखा तेजस्वी—यांनी विचारले।
Verse 30
भगवन्सर्ववृत्तज्ञ पवित्रीकृतविष्टर / कलहप्रिय देवर्षे किं वृत्तं तत्र नाकिनाम्
हे भगवन्, सर्व वृत्त जाणणारे, ज्यांनी हा आसन पवित्र केला; हे कलहप्रिय देवर्षी, तेथे देवांचे काय घडले?
Verse 31
सुराणामसुराणां वा विजयः समजायत / किं वाप्यमृतवृत्तान्तं विष्णुना वापि किं कृतम्
देवांचा की असुरांचा विजय झाला? अमृताचा वृत्तांत काय? आणि विष्णूंनी काय केले?
Verse 32
इति पृष्टो महेशेन नारदो मुनिसत्तमः / उवाच विस्मयाविष्टः प्रसन्नवदनेक्षणः
महेशांनी असे विचारताच मुनिश्रेष्ठ नारद विस्मयाने भरून, प्रसन्न मुख व नेत्रांनी बोलू लागले।
Verse 33
सर्वं जानासि भगवन्सर्वज्ञो ऽसि यतस्ततः / तथापि परिपृष्टेन मया तद्वक्ष्यते ऽधुना
हे भगवन्, आपण सर्व काही जाणता, कारण आपण सर्वज्ञ आहात। तरीही माझ्या प्रश्नामुळे ते आता सांगितले जाईल.
Verse 34
तादृशे समरे घोरे सति दैत्यदिवौकसाम् / आदिनारायमः श्रीमान्मोहिनीरूपमादधे
अशा घोर संग्रामात, जिथे दैत्य आणि देव आमनेसामने होते, श्रीमान आदिनारायणाने मोहिनीचे रूप धारण केले.
Verse 35
तामुदारविभूषाढ्यां मूर्तां शृङ्गारदेवताम् / सुरासुराः समालोक्य विरताः समरोध्यमात्
उदार अलंकारांनी नटलेल्या, शृंगारदेवतेच्या त्या मूर्तीला पाहून देव आणि असुर युद्ध थांबवून निवळले.
Verse 36
तन्मायामोहिता दैत्याः सुधापात्रं च याचिताः / कृत्वा तामेव मध्यस्थामर्पयामासुरञ्जसा
तिच्या मायेनं मोहित झालेले दैत्य अमृतपात्र मागू लागले; आणि तिलाच मध्यस्थ करून ते सहजपणे अर्पण केले.
Verse 37
तदा देवी तदादाय मन्दस्मितमनोहरा / देवेभ्य एव पीयूषमशेषं विततार सा
तेव्हा मंद हास्याने मनोहर देवीने ते घेऊन संपूर्ण अमृत फक्त देवांनाच वाटले.
Verse 38
तिरोहितामदृष्ट्वा तां दृष्ट्वा शून्यं च पात्रकम् / ज्वलन्मन्युमुखा दैत्या युद्धाय पुनरुत्थिताः
ती अंतर्धान पावली हे न दिसल्याने आणि पात्र रिकामे दिसल्याने, क्रोधाने जळणाऱ्या मुखांचे दैत्य पुन्हा युद्धासाठी उठून उभे राहिले।
Verse 39
अमरैरमृतास्वादादत्युल्वणपराक्रमैः / पराजिता महादैत्या नष्टाः पातालमभ्ययुः
अमृताचा आस्वाद घेतल्याने अत्यंत प्रचंड पराक्रमवान देवांनी पराभूत केल्यावर ते महादैत्य नष्टप्राय होऊन पाताळात गेले।
Verse 40
इमं वृत्तान्तमाकर्ण्य भवानीपतिख्ययः / नारदं प्रेषयित्वाशु तदुक्तं सततं स्मरन्
हा वृत्तांत ऐकून भवानीपति (शिव) यांनी त्वरित नारदांना पाठविले आणि त्याने सांगितलेले वचन सतत स्मरत राहिले।
Verse 41
अज्ञातः प्रमथैः सर्वैः स्कन्दनन्दिविनायकैः / पार्वतीसहितो विष्णुमाजगाम सविस्मयः
प्रमथ, स्कंद, नंदी व विनायक—या सर्वांना न कळता, पार्वतीसहित (शिव) विस्मयाने विष्णूकडे आला।
Verse 42
क्षीरोदतीरगं दृष्ट्वा सस्त्रीकं वृषवाहनम् / भोगिभोगासनाद्विष्णुः समुत्थाय समागतः
क्षीरोदाच्या तीरावर स्त्रीसहित वृषवाहन (शिव) यांना पाहून, विष्णू शेषनागाच्या फण्यांच्या आसनावरून उठून पुढे येऊन भेटीस आला।
Verse 43
वाहनादवरुह्येशः पार्वत्या सहितः स्थितम् / तं दृष्ट्वा शीघ्रमागत्य संपूज्यार्घ्यादितो मुदा
ईश्वर पार्वतीसह वाहनावरून उतरून तेथे उभे राहिले. त्यांना पाहताच तो त्वरेने आला आणि आनंदाने अर्घ्य इत्यादी अर्पून विधिपूर्वक पूजन करू लागला.
Verse 44
सस्नेहं गाढमालिङ्ग्य भवानीपतिमच्युतः / तदागमनकार्यं च पृष्टवान्विष्टरश्रवाः
अच्युताने स्नेहाने भवानीपतीला घट्ट आलिंगन दिले; आणि विस्तरश्रवाने त्यांच्या आगमनाचे कारणही विचारले.
Verse 45
तमुवाच महादेवो भगवन्पुरुषोत्तम / महायोगेश्वर श्रीमन्सर्वसौभाग्यसुन्दरम्
तेव्हा महादेव म्हणाले— हे भगवन् पुरुषोत्तम! हे महायोगेश्वर, श्रीमान, सर्वसौभाग्याने सुंदर!
Verse 46
सर्वसंमोहजनकमवाङ्मनसगोचरम् / यद्रूपं भवतोपात्तं तन्मह्यं संप्रदर्शय
जे रूप सर्वांना मोहित करणारे आणि वाणी-मनाच्या पलीकडचे आहे— आपण जे रूप धारण केले आहे ते मला स्पष्टपणे दाखवा.
Verse 47
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपं शृङ्गारस्याधिदैवतम् / अवश्यं दर्शनीयं मे त्वं हि प्रार्थितकामधृक्
शृंगाराचे अधिदैवत असलेले तुमचे ते रूप मला पाहायचे आहे. मला नक्की दर्शन द्या; कारण तुम्ही प्रार्थिलेल्या कामना पूर्ण करणारे आहात.
Verse 48
इति संप्रार्थितः शश्वन्महादेवेन तेन सः / यद्ध्यानवैभवाल्लब्धं रूपमद्वैतमद्भुतम्
अशा रीतीने महादेवाने सतत विनविल्यावर, ध्यानवैभवातून प्राप्त झालेले ते अद्वैत व अद्भुत रूप त्याने प्रकट केले.
Verse 49
तदेवानन्यमनसा ध्यात्वा किञ्चिद्विहस्य सः / तथास्त्विति तिरो ऽधत्त महायोगेश्वरो हरिः
त्याचाच एकाग्र मनाने ध्यान करून तो किंचित् हसला; ‘तथास्तु’ असे म्हणत महायोगेश्वर हरि अंतर्धान पावला.
Verse 50
शर्वो ऽपि सर्वतश्चक्षुर्मुहुर्व्यापारयन्क्वचित् / अदृष्टपूर्वमाराममभिरामं व्यलोकयत्
सर्वदर्शी शर्वही वारंवार सर्वत्र नजर फिरवीत, पूर्वी कधी न पाहिलेला तो रम्य आराम पाहू लागला.
Verse 51
विकसत्कुसुमश्रेणीविनोदिमधुपालिकम् / चंपकस्तबकामोदसुरभीकृतदिक्तटम्
तो आराम उमलत्या फुलांच्या रांगांनी शोभून दिसत होता, जिथे मधमाशा क्रीडा करीत; चंपकाच्या घोसांच्या सुगंधाने दिशांचे काठ सुगंधित झाले होते.
Verse 52
माकन्दवृन्दमाध्वीकमाद्यदुल्लोलकोकिलम् / अशोकमण्डलीकाण्डसताण्डवशिखण्डिकम्
तेथे माकंदवृंदांचा मधुर मकरंद होता आणि चंचल कोकिळा मधुर स्वर काढीत होत्या; अशोकमंडळीच्या फांद्यांवर नाचणाऱ्या मोरिणी शोभत होत्या.
Verse 53
भृङ्गालिनवझङ्कारजितवल्लकिनिस्वनम् / पाटलोदारसौरभ्यपाटलीकुसुमोज्ज्वलम्
भुंग्यांच्या नव्या झंकाराने वल्लकीचा नादही जिंकला होता; पाटलीच्या फुलांनी ते उजळले होते आणि त्यांच्या उदार सुवासाने सर्वत्र दरवळत होते।
Verse 54
तमालतालहिन्तालकृतमालाविलासितम् / पर्यन्तदीर्घिकादीर्घपङ्कजश्रीपरिष्कृतम्
तमाल, ताळ आणि हिन्ताल वृक्षांनी रचलेल्या माळांच्या लीलांनी ते शोभत होते; काठच्या दीर्घिकांत उमललेल्या दीर्घ कमळांच्या श्रीने ते अलंकृत होते।
Verse 55
वातपातचलच्चारुपल्लवोत्फुल्लपुष्पकम् / सन्तानप्रसवामोदसन्तानाधिकवासितम्
वाऱ्याच्या झोताने हलणाऱ्या मनोहर पल्लवांवर उमललेल्या फुलांनी ते नटले होते; सन्तान वृक्षांच्या प्रसवसुगंधाने ते स्थान अधिकच दरवळत होते।
Verse 56
तत्र सर्वत्र पुष्पाढ्ये सर्वलोकमनोहरे / पारिजाततरोर्मूले कान्ता काचिददृश्यत
तेथे सर्वत्र फुलांनी भरलेल्या, सर्व लोकांचे मन हरून घेणाऱ्या त्या उपवनात, पारिजात वृक्षाच्या मुळाशी एक सुंदरी दिसली।
Verse 57
बालार्कपाटलाकारा नवयौवनदर्पिता / आकृष्टपद्मरागाभा चरणाब्जनखच्छदा
ती बालसूर्यासारख्या पाटल वर्णाची, नवयौवनाच्या गर्वाने तेजस्वी होती; पद्मराग रत्नाच्या मोहक प्रभेसारखी तिची कांती, आणि तिच्या चरणकमळांवरील नखे जणू छत्रासारखी भासत होती।
Verse 58
यावकश्रीविनिक्षेपपादलौहित्यवाहिनी / कलनिःस्वनमञ्जीरपदपद्ममनोहरा
यावकाच्या शोभेने रंजलेले तिचे चरण लालिमा वाहतात; मधुर नाद करणाऱ्या पैंजणांच्या झंकाराने तिचे पदकमळ मनोहर दिसते।
Verse 59
अनङ्गवीरतूणीरदर्पोन्मदनजङ्घिका / करिशुण्डाकदलिकाकान्तितुल्योरुशोभिनी
अनंगवीराच्या तूणीरासारखा गर्व उत्पन्न करणाऱ्या तिच्या जांघा आहेत; आणि तिचे उरू हत्तीच्या सोंडेप्रमाणे व केळीच्या खोडासारख्या कांतीने शोभतात।
Verse 60
अरुणेन दुकूलेन सुस्पर्शेन तनीयसा / अलङ्कृतनितंबाढ्या जघनाभोगभासुरा
अरुण रंगाच्या, अतिशय मृदुस्पर्शी व सूक्ष्म दुकूलाने ती आवृत आहे; अलंकारांनी सजलेली, भरगच्च नितंबयुक्त, आणि विस्तीर्ण जघनाच्या तेजाने भासमान आहे।
Verse 61
नवमाणिक्यसन्नद्धहेमकाञ्जीविराजिता / नतनाभिमहावर्त्तत्रिवल्यूर्मिप्रभाझरा
नव माणिक्यांनी जडवलेल्या सुवर्ण काञ्जीने ती विराजते; झुकलेल्या नाभीच्या महान आवर्त व त्रिवलीच्या तरंगप्रभेने ती झळाळते।
Verse 62
स्तनकुड्मलहिन्दोलमुक्तादामशतावृता / अतिपीवरवक्षोजभारभङ्गुरमध्यभूः
स्तनकुड्मलांच्या झुल्यासारख्या लटकणाऱ्या मोत्यांच्या शेकडो माळांनी ती आवृत आहे; अतिशय पीन वक्षोजांच्या भाराने तिचा मध्यभाग नाजूकपणे वाकलेला आहे।
Verse 63
शिरीषकोमलभुजा कङ्कणाङ्गदशालिनी / सोर्मिकां गुलिमन्मृष्टशङ्खसुन्दरकन्धरा
शिरीषफुलासारख्या कोमल भुजा, कंकण व अंगदांनी भूषित। अंगठीने बोटे उजळलेली, शंखासारखी सुंदर कंठरेषा असलेली।
Verse 64
मुखदर्पणवृत्ताभचुबुकापाटलाघरा / शुचिभिः पङ्क्तिभिः शुद्धैर्विद्यारूपैर्विभास्वरैः
मुख आरशासारखे गोल, ओठ पाटलासारखे लाल; आणि निर्मळ, उजळ दातांच्या पंक्तींनी—जणू विद्येच्या रूपातील प्रकाशाने—ती झळकत होती.
Verse 65
कुन्दकुड्मलसच्छायैर्दन्तैर्दर्शितचन्द्रिका / स्थूलमौक्तिकसन्नद्धनासाभरणभासुरा
कुंदकळीप्रमाणे शुभ्र दातांच्या पंक्तीने चंद्रिकेसारखी प्रभा दिसे; आणि मोठ्या मोत्यांनी जडलेले नासाभरण तिला तेजस्वी करी.
Verse 66
केतकान्तर्द्दलद्रोणिदीर्घदीर्घविलोचना / अर्धेन्दुतुलिताफाले सम्यक्कॢप्तालकच्छटा
केतकीच्या पाकळीसारखे दीर्घ, दीर्घ नेत्र असलेली; आणि अर्धचंद्रासारख्या कपाळावर नीट सजलेली अलकांची छटा पसरवणारी.
Verse 67
पालीवतंसमाणिक्यकुण्डलामण्डितश्रुतिः / नवकर्पूरकस्तूरीरसामोदितवीटिका
कान पाली-वतंस व माणिक्यकुंडलांनी अलंकृत; आणि नवकपूर व कस्तुरीरसाने सुगंधित वीटिकेने आनंदित.
Verse 68
शरच्चरुनिशानाथमण्डलीमधुरानना / स्फुरत्कस्तूरितिलका नीलकुन्तलसंहतिः
ती शरद्चंद्रमंडळासारख्या मधुर मुखाची होती; कपाळावर चमकणारा कस्तुरी-टिळा आणि निळसर घन केशराशी होती।
Verse 69
सीमन्तरेखाविन्यस्तसिंदूरश्रेणिभासुरा
मांगरेषेत ठेवलेल्या सिंदूराच्या रेषेमुळे ती तेजस्वी दिसत होती।
Verse 70
स्फरच्चन्द्रकलोत्तंसमदलोलविलोचना / सर्वशृङ्गारवेषाढ्या सर्वाभरणमण्डिता
चंद्रकलेच्या अलंकाराने ती झळकत होती; मदाने चंचल नेत्रांची, सर्व शृंगारवेषांनी संपन्न आणि सर्व आभरणांनी अलंकृत होती।
Verse 71
तामिमां कन्दुकक्रीडालोलामालोलभूषणाम् / दृष्ट्वा क्षिप्रमुमां त्यक्त्वा सो ऽन्वधावदथेश्वरः
कंदुकक्रीडेत रमलेली, हलणाऱ्या भूषणांनी सजलेली तिला पाहून, ईश्वराने उमेचा त्याग करून तत्क्षणी तिच्यामागे धाव घेतली।
Verse 72
उमापि तं समोवेक्ष्य धावन्तं चात्मनः प्रियम् / स्वात्मानं स्वात्मर्सोन्दर्यं निन्दन्ती चातिविस्मिता / तस्थाववाङ्मुखी तूष्णीं लज्जासूयासमन्विता
उमेनेही आपला प्रिय धावताना पाहिला; अतिविस्मित होऊन तिने स्वतःला व स्वतःच्या सौंदर्याला दोष देऊ लागली। मग लज्जा व असूया यांनी युक्त होऊन, मुख खाली घालून ती मौन उभी राहिली।
Verse 73
गृहीत्वा कथमप्येनामालिलिग मुहुर्मुहुः / उद्धूयोद्धूय साप्येवं धावति स्म सुदूरतः
कसेबसे तिला धरून त्याने वारंवार आलिंगन केले; आणि तीही झटकून-झटकून फार दूर पळत गेली.
Verse 74
पुनर्गृहीत्वा तामीशः कामं कामवशीसृतः / आश्र्लिष्टं चातिवेगेन तद्वीर्यं प्रच्युतं तदा
पुन्हा तिला धरून, कामाच्या वश झालेल्या ईश्वराने अतिवेगाने आलिंगन केले; तेव्हा त्यांचे वीर्य तत्क्षणी स्खलित झाले.
Verse 75
ततः समुत्थितो देवो महाशास्ता महाबलः / अनेककोटिदैत्येन्द्रगर्वनिर्वापणक्षमः
तेव्हा महाबलवान महाशास्ता देव प्रकट झाला, जो असंख्य कोटी दैत्येंद्रांचा गर्व शमविण्यास समर्थ होता.
Verse 76
तद्वीर्यबिन्दुसंस्पर्शात्सा भूमिस्तत्रतत्र च / रजतस्वर्मवर्णाभूल्लक्षणाद्विन्ध्यमर्दन
हे विन्ध्यमर्दन! त्या वीर्यबिंदूच्या स्पर्शाने तिथेतिथेची भूमी लक्षणतः रौप्य व सुवर्णवर्णाची झाली.
Verse 77
तथैवान्तर्दधे सापि देवता विश्वमोहिनी / निवृत्तः स गिरीशो ऽपि गिरिं गौरीसखो ययौ
त्याप्रमाणे ती विश्वमोहिनी देवताही अंतर्धान पावली; आणि गौरीचा सखा गिरीशही निवृत्त होऊन आपल्या गिरिकडे गेला.
Verse 78
अथाद्भुतमिदं वक्ष्ये लोपामुद्रापते शृणु / यन्न कस्यचिदाख्यातं ममैव त्दृदयेस्थितम्
आता हे अद्भुत वचन सांगतो; हे लोपामुद्रापते, ऐक. जे कोणालाही सांगितले नाही, ते माझ्याच हृदयात स्थित आहे.
Verse 79
पुरा भण्डासुरो नाम सर्वदैत्यशिखामणिः / पूर्वं देवान्बहुविधान्यः शास्ता स्वेच्छया पटुः
पूर्वी भण्डासुर नावाचा, सर्व दैत्यांचा शिरोमणी, असा होता; जो स्वेच्छेने पटु होऊन देवांना अनेक प्रकारे दंड देत असे.
Verse 80
विशुक्रं नाम दैतेयं वर्गसंरक्षणक्षमम् / शुक्रतुल्यं विचारज्ञं दक्षांसेन ससर्ज सः
त्याने उजव्या अंशाने ‘विशुक्र’ नावाचा दैत्य निर्माण केला; जो वर्गरक्षणास समर्थ, शुक्रासमान आणि विचारज्ञ होता.
Verse 81
वामांसेन विषाङ्गं च सृष्टवान्दुष्टशेखरम् / धूमिनीनामधेयां च भगिनीं भण्डदानवः
भण्ड दानवाने डाव्या अंशाने ‘विषाङ्ग’ नावाचा दुष्टशेखर निर्माण केला आणि ‘धूमिनी’ नावाची आपली भगिनीही उत्पन्न केली.
Verse 82
भ्रातृभ्यामुग्रवीर्याभ्यां सहितो निहताहितः / ब्रह्माण्डं खण्डयामास शौर्यवीर्यसमुच्छ्रितः
उग्र पराक्रमाच्या दोन्ही भावांसह, शत्रूंचा संहार करणारा तो शौर्य-वीर्याने उन्नत होऊन ब्रह्मांडाचे तुकडे करू लागला.
Verse 83
ब्रह्मविष्णुमहेशाश्च तं दृष्ट्वा दीप्ततेजसम् / पलायनपराः सद्यः स्वे स्वे धाम्नि सदावसन्
ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश त्या दीप्त तेजस्वीला पाहताच त्वरित पळून जाण्यास प्रवृत्त झाले आणि आपापल्या धामात जाऊन राहिले।
Verse 84
तदानीमेव तद्बाहुमंमर्द्दन विमूर्च्छिताः / श्वसितुं चापि पटवो नाभवन्नाकिनां गणाः
त्याच क्षणी त्याच्या बाहूंच्या मर्दनाने देवगण मूर्च्छित झाले; श्वास घेण्यासही ते समर्थ राहिले नाहीत।
Verse 85
केचित्पातालगर्भेषु केचिदंबुधिवारिषु / केचिद्दिगन्तकोणेषु केचित्कुञ्जेषु भूभृताम्
काही पाताळाच्या गर्भात, काही समुद्राच्या पाण्यात, काही दिगंताच्या कोपऱ्यांत, तर काही पर्वतांच्या गुहाकुंजांत लपले।
Verse 86
विलीना भृशवित्रस्तास्त्यक्तदारसुतस्त्रियः / भ्रष्टाधिकारा ऋभवो विचेरुश्छन्नवेषकाः
अतिशय भयाने ते जणू विलीन झाले; पत्नी-पुत्र-स्त्रिया त्यागून, अधिकारभ्रष्ट ऋभु छुप्या वेशाने भटकत राहिले।
Verse 87
यक्षान्महोरगान्सिद्धान्साध्यान्समरदुर्मदान् / ब्रह्माणं पद्मनाभं च रुद्रं वज्रिणमेव च / मत्वा तृणायितान्सर्वांल्लोकान्भण्डः शशासह
यक्ष, महोरग, सिद्ध, साध्य, रणातील दर्पी देव, तसेच ब्रह्मा, पद्मनाभ विष्णू, रुद्र आणि वज्रधारी इंद्र—यांना तृणासमान मानून भंडाने सर्व लोकांवर राज्य केले।
Verse 88
अथ भण्डासुरं हन्तुं त्रैलोक्यं चापि रक्षितुम् / तृतीयमुदभूद्रूपं महायागानलान्मुने
मग भंडासुराचा वध करण्यासाठी आणि त्रैलोक्याचे रक्षण करण्यासाठी, हे मुने, महायज्ञाच्या अग्नीतून तिसरे दिव्य रूप प्रकट झाले।
Verse 89
यद्रूपशालिनीमाहुर्ललिता परदेवताम् / पाशाङ्कुशधनुर्वाणपरिष्कृतचतुर्भुजाम्
ज्या रूपसम्पन्न परमदेवीला ‘ललिता’ म्हणतात, तिच्या चार भुजा पाश, अंकुश, धनुष्य व बाण यांनी शोभित आहेत।
Verse 90
सा देवी परम शक्तिः परब्रह्मस्वरूपिणी / जघान भण्डदैत्येन्द्रं युद्धे युद्धविशारदा
ती देवी परमशक्ती, परब्रह्मस्वरूपिणी, युद्धात निपुण होऊन रणांगणात भंड दैत्येंद्राचा वध करते।
Frequently Asked Questions
The daityas seize Dhanvantari’s amṛta-kalaśa, provoking a deva–asura clash; Viṣṇu invokes Lalitā, who appears as sarva-saṃmohinī, stops the war, receives the nectar, and organizes its controlled distribution by separating the parties into two rows.
This chapter is primarily episodic (Lalitopākhyāna theophany and conflict mediation) rather than a king-list; genealogical utility is indirect—identifying divine agents (devas/daityas) and their factional roles within cosmic time rather than enumerating a royal vamśa.
Lalitā embodies governance through Śakti: her saṃmohana and authoritative speech convert chaotic battle into ordered allocation, presenting cosmic order as maintained by divine power/knowledge (māyā) rather than by violence alone—an interpretive hallmark of the Lalitopākhyāna.