Adhyaya 15
Pṛthivy-Āyāma-Vistara (Extent of the Earth) and Jambūdvīpa–Navavarṣa Description
या अध्यायात प्रश्नोत्तररूपाने विश्वरचना व भूगोलाचे संक्षिप्त पण क्रमबद्ध निरूपण आहे। प्रजा-सन्निवेश ऐकून जिज्ञासू द्वीप व समुद्रांची संख्या, वर्षे व त्यांच्या नद्या, महाभूतांचे परिमाण, लोकालोक-सीमा तसेच सूर्य–चंद्र यांचे मान व गती विचारतो। सूत पृथ्वीचा आयाम-विस्तार आणि द्वीप–समुद्र गणनेची पद्धत सांगण्याचे वचन देतात; तरी सर्व गुंतागुंत क्रमाने पूर्ण सांगणे कठीण आहे असे सूचित करतात। पुढे सप्तद्वीप-व्यवस्थेत जंबूद्वीपाचे वर्णन आरंभते—लवणसमुद्राने वेढलेला विशाल वर्तुळाकार भूभाग, नववर्षांत विभागलेला, नगरे, जनपदे, सिद्ध-चारण, पर्वत व पर्वतस्रोत नद्यांनी अलंकृत। हिमवान, हेमकूट, निषध इत्यादी सीमा-पर्वत नववर्ष-विभागाचे प्रमुख दिशादर्शक म्हणून सांगितले आहेत।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे प्रियव्रतवंशानुकीर्त्तनं नाम चतुदशो ऽध्यायः सूत उवाच एवं प्रजासन्निवेशं श्रुत्वा वै शांशपायनिः / पप्रच्छ नियतं सूतं पृथिव्युद धिविस्तरम्
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त पूर्वभागाच्या द्वितीय अनुषंगपादात ‘प्रियव्रतवंशानुकीर्तन’ नावाचा चौदावा अध्याय. सूत म्हणाले—प्रजांची अशी रचना ऐकून शांशपायनीने नियतभावाने सूतांना पृथ्वी व समुद्राच्या विस्ताराविषयी विचारले.
Verse 2
कति द्वीपा समुद्रा वा पवता वा कति स्मृताः / कियन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च काः स्मृताः
द्वीप किती, समुद्र किती आणि पर्वत किती मानले आहेत? तसेच त्यांत वर्षे किती आहेत, आणि त्यांमध्ये कोणकोणत्या नद्या सांगितल्या आहेत?
Verse 3
महा भूतप्रमाणं च लोकालोकं तथैव च / पर्यायं परिमाणं च गतिं चन्द्रार्कयोस्तथा / एतत्प्रबूहि नः सर्वं विस्तरेण यथार्थतः
महाभूतांचे प्रमाण, लोकालोकाचे स्वरूप, त्याचा क्रम व परिमाण, तसेच चंद्र-सूर्याची गती—हे सर्व आम्हाला यथार्थपणे विस्ताराने सांगा.
Verse 4
सूत उवाच हन्त वो ऽहं प्रवक्ष्यामि पृथिव्यायामविस्तरम्
सूत म्हणाले—ऐका, मी तुम्हाला पृथ्वीच्या विस्ताराचे वर्णन सांगतो.
Verse 5
संख्यां चैव समुद्राणां द्वीपानां चैव विस्तरम् / द्वीपभेदसहस्राणि सप्तस्वन्तर्गतानि च
समुद्रांची संख्या, द्वीपांचा विस्तार, तसेच त्या सातांत अंतर्भूत असलेल्या द्वीपभेदांची सहस्रावधी रूपेही।
Verse 6
न शक्यन्ते क्रमेणेह वक्तुं यैः सततं जगत् / सप्त द्वीपान्प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहैः सह
ज्यांद्वारे हे जगत् सतत चालते, ते येथे क्रमाने सांगणे शक्य नाही; चंद्र-सूर्य व ग्रहांसह मी सात द्वीपांचे वर्णन करीन।
Verse 7
तेषां मनुष्या स्तर्क्केण प्रमाणानि प्रचक्षते / अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण साधयेत्
त्यांविषयी मनुष्य तर्काने प्रमाणे सांगतात; पण जे भाव खरोखर अचिंत्य आहेत, ते तर्काने सिद्ध करू नयेत।
Verse 8
प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यं प्रचक्षते / नववर्षं प्रवक्ष्यामि जंबूद्वीपं यथातथम्
जे प्रकृतींपलीकडे आहे, ते अचिंत्य म्हणतात; आता मी जंबूद्वीपातील नववर्षांचे यथातथ वर्णन करीन।
Verse 9
विस्तरान्मण्डलाच्चैव योजनैस्तन्निबोधत / शतमेकं सहस्राणां योजनाग्रात्समन्ततः
त्याचा विस्तार व परिमंडल योजनांनी जाणून घ्या; सर्व बाजूंनी तो सहस्रांपैकी एक शत योजना इतका पसरलेला आहे।
Verse 10
नानाजनपदाकीर्णः पुरैश्च विविधैश्शुभैः / सिद्धचारणसंकीणः पर्वतैरुपशोभितः
तो नानाविध जनपदांनी भरलेला, विविध शुभ नगरांनी युक्त, सिद्ध व चारणांनी परिपूर्ण आणि पर्वतांनी शोभायमान होता।
Verse 11
सर्वधातुनिबद्धैश्च शिलाजाल समुद्भवैः / पर्वतप्रभवाभिश्च नदीभिः सर्वतस्ततः
तेथे सर्व धातूंनी युक्त, शिलाजाळातून उद्भवलेल्या आणि पर्वतांपासून निघालेल्या नद्या सर्वत्र चारही बाजूंनी वाहत होत्या।
Verse 12
जंबूद्वीपः पृथुः श्रीमान् सर्वतः पृथुमण्डलः / नवभिश्चावृतः सर्वो भुवनैर्भूतभावनैः
जंबूद्वीप विशाल व श्रीसमृद्ध होता; त्याचे मंडल सर्वत्र विस्तीर्ण होते, आणि तो भूतभावन अशा नऊ भुवनांनी सर्वथा आवृत होता।
Verse 13
लवणेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः / जंबूद्वीपस्य विस्तारात् समेन तु समन्ततः
तो सर्वत्र लवणसमुद्राने वेढलेला होता; आणि जंबूद्वीपाच्या विस्ताराइतकाच तो समुद्रही सर्व बाजूंनी समप्रमाणात पसरलेला होता।
Verse 14
प्रागायताः सूपर्वाणः षडिमे वर्षपर्वताः / अवगाढा ह्युभयतः मसुद्रौ पूर्वपश्चिमौ
हे सहा वर्षपर्वत पूर्वेकडे लांब पसरलेले, सुगठित पर्वसंधी असलेले होते; आणि ते दोन्ही बाजूंनी—पूर्व व पश्चिम समुद्रांत—खोलवर अवगाढ झालेले होते।
Verse 15
हिमप्रायश्च हिमवान् हेमकूटश्च हेमवान् / सर्वर्त्तुषु सुखश्चापि निषधः पर्वतो महान्
हिमाच्छादित हिमवान, सुवर्णशिखर हेमकूट व हेमवान; तसेच सर्व ऋतूंमध्ये सुखद असा महान निषध पर्वत आहे।
Verse 16
चतुर्वर्णश्च सौवर्णो मेरुश्चारुतमः स्मृतः / द्वात्रिंशच्च सहस्राणि विस्तीर्णः स च मूर्द्धनि
चार वर्णांनी युक्त, सुवर्णमय व अत्यंत रम्य असा मेरु मानला जातो; त्याचा शिखरभाग बत्तीस सहस्र योजनांनी विस्तीर्ण आहे।
Verse 17
वृत्ताकृतिप्रमाणश्च चतुरस्रः समुच्छ्रितः / नानावर्णास्तु पार्श्वेषु प्रजापतिगुणान्वितः
त्याचे प्रमाण वृत्ताकार असून तो चतुरस्र रूपाने उंच उठलेला आहे; बाजूंना नानावर्ण असून तो प्रजापतीच्या गुणांनी युक्त आहे।
Verse 18
नाभिबन्धनसंभूतो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः / पूर्वतर्ः श्वेतवर्णश्च ब्राह्मणस्तस्य तेन तत्
अव्यक्तजन्म ब्रह्माच्या नाभिबंधनातून जो उत्पन्न झाला, तो पूर्व दिशेस श्वेतवर्ण ब्राह्मण आहे; म्हणूनच तसे वर्णन आहे।
Verse 19
पार्श्वमुत्तरतस्तस्य रक्तवर्मः स्वभावतः / तेनास्य क्षत्त्रभावस्तु मेरोर्नानार्थकारणात्
त्याच्या उत्तर पार्श्वभागी स्वभावतः रक्तवर्ण आवरण आहे; विविध कारणांमुळे म्हणून मेरूचा क्षत्रियभाव मानला गेला।
Verse 20
पीतश्च दक्षिणेनासौ तेन वैश्यत्वमिष्यते / भृङ्गपत्रनिभश्चापि पश्चिमेन समाचितः
जो दक्षिणेस पीतवर्णाचा आहे, त्याच्यामुळे वैश्यत्व मानले जाते; आणि जो पश्चिमेस स्थित आहे तो भृंगपत्रासारख्या वर्णाचा म्हणतात।
Verse 21
तेनास्य शूद्रभावः स्यादिति वर्णाः प्रकीर्त्तिताः / वृत्तः स्वभावतः प्रोक्तो वर्णतः परिमाणतः
त्यामुळे त्याचा शूद्रभाव होईल—अशा रीतीने वर्णांचे वर्णन केले आहे. त्याचा वृत्त (आकार) स्वभावाने सांगितला आहे आणि वर्णाने त्याचे परिमाण ठरते।
Verse 22
नीलश्च वैदुर्यमयः श्वेतः घुक्लो हिरण्मयः / मयुरबर्हवर्णस्तु शातकैंभश्च शृङ्गवान्
एक निळा, वैदूर्य-मण्यासारखा; एक शुभ्र, उज्ज्वल व सुवर्णमय; एक मयूरपिसांसारख्या वर्णाचा; आणि एक शातकुंभसारखा, शृंगयुक्त आहे।
Verse 23
एते पर्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः / तेषामन्तरविष्कंभो नवसाहस्र उच्यते
हे पर्वतराज सिद्ध व चारणांनी सेविलेले आहेत. यांच्यामधील विस्तार नवसाहस्र (नऊ हजार) असा सांगितला आहे.
Verse 24
मध्ये त्विलावृतं नाम महामेरोः समन्तमः / नवैवं तु सहस्राणि विस्तीर्णं सर्वतस्तु तत्
मध्यभागी ‘इलावृत’ नावाचा प्रदेश आहे, जो महामेरूच्या सर्व बाजूंनी आहे. तो सर्व दिशांनी नवसाहस्र (नऊ हजार) इतका विस्तीर्ण सांगितला आहे.
Verse 25
मध्ये तस्य महामेरुर्विधूम इव पावकः / वेद्यर्द्धं दक्षिणं मेरोरुत्तरार्द्धं तथोत्तरम्
त्याच्या मध्यभागी महामेरु धूररहित अग्नीप्रमाणे तेजस्वी आहे। मेरूचा दक्षिण अर्ध वेदीरूप असून उत्तर अर्धही तसाच उत्तर दिशेस स्थित आहे।
Verse 26
वर्षाणि यानि षट् चैव तेषां ये वर्षपर्वताः / द्वे द्वे सहस्रे विस्तीर्णा योजनानां समुच्छ्रयात्
जी सहा वर्षे आहेत, त्यांच्या वर्ष-पर्वतांची रुंदी उंचीच्या प्रमाणाने दोन-दोन सहस्र योजन आहे।
Verse 27
जंबूद्वीपस्य विस्तारात्तेषामायाम उच्यते / योजनानां सहस्राणि शतं द्वावायतौ गिरी
जंबूद्वीपाच्या विस्तारानुसार त्यांचा आयाम सांगितला जातो; ते पर्वत लांबीने एक लक्ष दोन हजार योजन आहेत।
Verse 28
नीलश्च निषधश्चैव ताभ्यां हीनास्तु ये परे / श्वेतश्च हेमकूटश्च हिमवाञ्छृङ्गवांस्तथा
नील व निषध, आणि त्यांच्यापेक्षा कमी असलेले इतर—श्वेत, हेमकूट तसेच शिखरांनी युक्त हिमवान हेही आहेत।
Verse 29
नवती द्वे अशीती द्वे सहस्राण्यायतास्तु तेः / तेषां मध्ये जनपदास्तानि वर्णाणि सप्त वै
त्यांची लांबी अनुक्रमे ब्याण्णव व ब्याऐंशी सहस्र योजन आहे। त्यांच्या मध्ये जनपदे आहेत; ती खरोखर सात वर्णांची सांगितली आहेत।
Verse 30
प्रपातविषमैस्तैस्तु पर्वतैरावृतानि तु / संततानि नदीभेदैरगम्यानि परस्परम्
ते प्रदेश प्रपातांनी दुर्गम अशा पर्वतांनी वेढलेले असून नद्यांच्या अनेक प्रवाहांनी सतत विभागलेले आहेत; म्हणून ते परस्परांस अगम्य आहेत।
Verse 31
वसंति तेषु सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः / इदं हैमवतं वर्षं भारतं नाम विश्रुतम्
त्यांत सर्वत्र अनेक जातींचे प्राणी वसतात. हे हिमवत्संबंधी वर्ष ‘भारत’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.
Verse 32
हेमकूटं परं ह्यस्मा न्नान्ना किंषुरुपं स्मृतम् / नैषधं हेमकूटात्तु हरिवर्षं तदुच्यते
यापुढे ‘हेमकूट’ आहे; त्याला ‘किंषुरूप’ असेही म्हटले आहे. हेमकूटापुढे ‘नैषध’ असून तेच ‘हरिवर्ष’ म्हणून ओळखले जाते.
Verse 33
हरिवर्षात्परं चापि मेरोश्व तदिलावृतम् / इलावृतात्पिरं नीलं सम्यकं नाम विश्रुतम्
हरिवर्षापुढे, मेरूजवळ ‘इलावृत’ आहे. इलावृतापुढे ‘नील’ असून ते ‘सम्यक’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.
Verse 34
रम्यकात्परतर्ः श्वेतं विश्रुतं तद्धिरण्मयम् / हिरण्मयात्परं चैव शृङ्गवत्तः कुरु स्मृतम्
रम्यकापुढे ‘श्वेत’ आहे, ते ‘हिरण्मय’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. हिरण्मयापुढे ‘शृंगवत्’ पासून ‘कुरु’ असे स्मृत आहे.
Verse 35
धनुःसंस्थे तु विज्ञेये द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे / दीर्घाणि तत्र चत्वारि मध्यमं तदिलावृतम्
धनु-स्थित प्रदेशात दक्षिण व उत्तर दिशेस दोन वर्ष (देश) जाणावे; तेथे चार दीर्घ प्रदेश आहेत आणि मध्यभागी तेच इलावृत आहे.
Verse 36
अर्वाक् च निषधस्याथ वेद्यर्द्धं दक्षिणं स्मृतम् / परं नीलवतो यच्च वेद्यर्द्धं तु तदुत्तरम्
निषध पर्वताच्या या बाजूस जो भाग आहे तो वेदीचा दक्षिणार्ध मानला आहे; आणि नीलवताच्या पलीकडील भाग वेदीचा उत्तरार्ध म्हणतात.
Verse 37
वेद्यर्द्धे दक्षिणे त्रीणि त्रीणि वर्षाणि चोत्तरे / तयोर्मध्ये तु विज्ञेयो मेरुर्मध्य इलावृतम्
वेदीच्या दक्षिणार्धात तीन वर्ष (देश) आहेत आणि उत्तरार्धातही तीन; त्या दोहोंच्या मध्ये मेरु आहे, तोच इलावृताचा मध्यभाग होय.
Verse 38
दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेम तु / उदगायेतो महाशैलो माल्यवान्नाम नामतः
नील पर्वताच्या दक्षिणेस आणि निषधाच्या उत्तरेस, उत्तरेकडे पसरलेला ‘माल्यवान्’ नावाचा महान शैल आहे.
Verse 39
योजनानां सहस्रं तु आनील निषधायतः / आयामतश्चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि प्रकीर्तितः
नील ते निषध या विस्तारात याची रुंदी एक सहस्र योजन आहे; आणि लांबी बत्तीस सहस्र योजन अशी प्रकीर्तित आहे.
Verse 40
तस्य प्रतीच्यां विज्ञेयः पर्वतो गन्धमादनः / आयामतो ऽथ विस्तारान्माल्यवा नितिविश्रुतः
त्याच्या पश्चिमेस गंधमादन पर्वत जाणावा; आणि आयाम व विस्तारामुळे ‘माल्यवान्’ या नावाने तो अत्यंत प्रसिद्ध आहे।
Verse 41
परिमण्डलयोर्मेरुर्मध्ये कनकपर्वतः / चतुर्वणः स सौवर्णः चतुरस्रः समुच्छ्रितः
परिमंडलांच्या मध्ये मेरूच्या मध्यभागी कनकपर्वत आहे; तो चार वर्णांचा, सुवर्णमय, चतुरस्र आणि उंच उठलेला आहे।
Verse 42
सुमेरुः शुशुभेशुभ्रो राजव त्समधिष्ठितः / तरुणादित्यवर्णाभो विधूम इव पावकः
सुमेरू शुभ्र तेजाने राजासनावर बसल्याप्रमाणे शोभून दिसला; तो तरुण सूर्यवर्णाचा, धूर नसलेल्या अग्नीसारखा भासला।
Verse 43
योजनानां सहस्राणि चतुरशीतरुच्छ्रितः / प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्विस्तृतः षोडशैव तु
त्याची उंची चौर्याऐंशी हजार योजन आहे; खाली सोळा (हजार योजन) आत गेलेला आहे, आणि विस्तारही सोळाच (हजार योजन) आहे।
Verse 44
शरावसंस्थितत्वात्तु द्वात्रिंशन्मूर्ध्निविस्तृतः / विस्तारात्रिगुणस्तस्य परिणाहः समन्ततः
शरावासारख्या रचनेमुळे त्याचा माथ्यावरील विस्तार बत्तीस (हजार योजन) आहे; आणि सर्व बाजूंनी त्याचा परिघ त्या विस्ताराच्या तिप्पट आहे।
Verse 45
मण्डलेन प्रमाणेन त्र्यस्रे मानं तदिष्यते / चत्वारिंशत्सहस्राणि योजनानां समन्ततः
मंडलाच्या प्रमाणाने त्र्यस्राचे मान मानले जाते; सर्व बाजूंनी चाळीस सहस्र योजनांचा विस्तार आहे.
Verse 46
अष्टाभिरधिकानि स्युस्त्र्यस्रे मानं प्रकीर्त्तितम् / चतुरस्रेण मानेन परिणाहः समन्ततः
त्र्यस्राचे मान आठाने अधिक असे प्रकीर्तित आहे; चतुरस्राच्या मापाने सर्व बाजूंनी परिघ (परिणाह) ठरतो.
Verse 47
चतुः षष्टिसहस्राणि योजनानां विधीयते / स पर्वतो महादिव्यो दिव्यौषधिसमन्वितः
त्याचे परिमाण चौसष्ट सहस्र योजन ठरविले आहे; तो पर्वत महादिव्य असून दिव्य औषधींनी युक्त आहे.
Verse 48
भुवनैरावृतः सर्वो जातरूपमयैः शुभैः / तत्र देवगणाः सर्वे गन्धर्वोरगराक्षसाः
तो सर्वत्र शुभ सुवर्णमय भुवनांनी आवृत आहे; तेथे सर्व देवगण, गंधर्व, उरग आणि राक्षस आहेत.
Verse 49
शैलराजे प्रदृश्यन्ते शुभाश्चाप्सरसां गणाः / स तु मेरुः परिवृतो भुवनैर्भूतभावनैः
शैलराजावर शुभ अप्सरांचे गण दिसतात; तो मेरु भूतभावन भुवनांनी वेढलेला आहे.
Verse 50
चत्वारो यस्य देशा वै चतुःपार्श्वेष्वधिष्ठिताः / भद्राश्वा भरताश्वैव केतुमालाश्च पश्चिमाः
ज्याच्या चारही बाजूंना चार देश अधिष्ठित आहेत—भद्राश्व, भरताश्व आणि पश्चिमेस केतुमाल।
Verse 51
उत्तराः कुरवश्चैव कृतपुण्यप्रतिश्रयाः / गन्धमादनपर्श्वे तु परैषापरगण्डिका
उत्तरे उत्तरेकुरु आहेत, जे कृतपुण्याचे आश्रयस्थान आहेत; गंधमादन पर्वताच्या पार्श्वभागी परैषा व अपरगंडिका आहेत।
Verse 52
सर्वर्त्तुरमणीया च नित्यं प्रमुदिता शिवा / द्वात्रिंशत्तु सहस्राणि योजनैः पूर्वपश्चिमात्
ती सर्व ऋतूंमध्ये रमणीय, नित्य प्रसन्न व कल्याणमयी आहे; पूर्व-पश्चिम विस्तार बत्तीस सहस्र योजन आहे।
Verse 53
आयामतश्चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि प्रमाणतः / तत्र ते शुभकर्माणः केतुमालाः प्रतिष्ठिताः
लांबीच्या प्रमाणाने ते चौतीस सहस्र योजन आहे; तेथे शुभकर्म करणारे केतुमालवासी प्रतिष्ठित आहेत।
Verse 54
तत्र काला नराः सर्वे महासत्त्वा महाबलाः / स्त्रियश्चोत्पल पत्राभाः सर्वास्ताः प्रियदर्शनाः
तेथील सर्व पुरुष श्यामवर्ण, महासत्त्व व महाबलवान आहेत; आणि स्त्रिया नीलकमलाच्या पानांसारख्या कांतिमय, सर्वच प्रियदर्शना आहेत।
Verse 55
तत्र दिव्यो महावृक्षः पनसः पड्रसाश्रयः / ईश्वरो ब्रह्मणः पुत्रः कामचारी मनोजवः
तेथे एक दिव्य महावृक्ष—पनस—आहे, जो षड्रसांचा आश्रय आहे. तेथे ब्रह्म्याचा पुत्र ईश्वर आहे; तो इच्छेनुसार विचरणारा व मनासारखा वेगवान आहे.
Verse 56
तस्य पीत्वा फलरसं जीवन्ति च समायुतम् / पार्श्वे माल्यवतश्चापि पूर्वे ऽपूर्वा तु गण्डिका
त्याच्या फळरसाचे पान करून ते दीर्घकाळ जगतात. त्याच्या बाजूस माल्यवत आहे आणि पूर्वेस अपूर्व गण्डिका आहे.
Verse 57
आयामादथ विस्ताराद्यथैषापरगण्डिका / भद्राश्वास्तत्र विज्ञेया नित्यं मुदितमानसाः
लांबी-रुंदीने जशी ही अपर-गण्डिका आहे, तशीच (दुसरी) गण्डिकाही आहे. तेथे भद्राश्व नावाचे लोक जाणावे; त्यांची मने सदैव आनंदित असतात.
Verse 58
भद्रशालवनं चात्र कालाम्रस्तु महाद्रुमः / तत्र ते पुरुषाः स्वेता महोत्साहा बलान्विताः
येथे भद्रशालाचे वन आहे आणि कालाम्र नावाचा महाद्रुमही आहे. तेथील पुरुष श्वेतवर्ण, महान उत्साहाचे व बलवान आहेत.
Verse 59
स्त्रियः कुमुदवर्णाभाः सुन्दर्यः प्रियदर्शनाः / चन्द्रप्रभाश्चन्द्रवर्णाः पूर्णचन्द्र निभाननाः
स्त्रिया कुमुदासारख्या वर्णछटेसह, सुंदर व मनोहर आहेत. त्या चंद्रप्रभायुक्त, चंद्रवर्णाच्या आणि पौर्णिमेच्या चंद्रासारख्या मुखाच्या आहेत.
Verse 60
चन्द्रशीतलगात्र्यस्ताः स्त्रिय उत्पलगन्धिकाः / दशवर्षसहस्राणि तेषामायुरनामयम्
तेथील स्त्रिया चंद्रासारख्या शीतल देहाच्या व उत्पलसुगंधी आहेत. त्यांचे आयुष्य दहा सहस्र वर्षे असून त्या निरोगी असतात.
Verse 61
कालाम्रस्य रसं पीत्वा सर्वे च स्थिरयौवनाः / दक्षिणेन तु श्वेतस्य नीलस्यैवोत्तरेण च
काळ्या आम्राचा रस पिऊन सर्वांचे यौवन स्थिर राहते—श्वेत पर्वताच्या दक्षिणेस आणि नील पर्वताच्या उत्तरेस।
Verse 62
वर्षं रमणकं नाम जायन्ते तत्र मानवाः / रतिप्रधाना विमला जरादौर्गन्ध्यवर्जिताः
तेथे ‘रमणक’ नावाच्या वर्षात मानव जन्मतात—ते रतिप्रधान, निर्मळ, आणि जरा व दुर्गंध यांपासून मुक्त असतात।
Verse 63
शुक्लाभिजनसंपन्नाः सर्वे च प्रियदर्शनाः / तत्रापि सुमहान्वृक्षो न्यग्रोधो रोहितो महान्
ते सर्वजण शुद्ध कुलपरंपरेने संपन्न व मनोहर दिसणारे आहेत. तेथे एक अतिमहान वृक्षही आहे—महान न्यग्रोध, ‘रोहित’ नावाचा।
Verse 64
तस्यापि ते फलरसं पिबन्तो वर्त्तयन्ति वै / दशवर्षसहस्राणि शतानि दश पञ्च च
ते त्या वृक्षाचा फलरस पित जीवन व्यतीत करतात—दहा सहस्र वर्षे आणि आणखी दहा व पाचशे (म्हणजे पंधराशे) वर्षे।
Verse 65
जीवन्ति ते महाभागाः सदा त्दृष्टा नरोत्तमाः / दक्षिणे वै शृङ्गवतः श्वेतस्याप्युत्तरेण च
शृंगवत पर्वताच्या दक्षिणेस आणि श्वेत पर्वताच्या उत्तरेस जे महाभाग नरश्रेष्ठ राहतात, ते सदैव जीवित राहतात.
Verse 66
वर्षं हैरण्वतं नाम यत्र हैरण्वती नदी / महाबलाः सुतेजस्का जायन्ते तत्र मानवाः
तेथे ‘हैरण्वत’ नावाचे वर्ष आहे, जिथे हैरण्वती नदी वाहते; तेथे मानव महाबलवान व तेजस्वी जन्मतात.
Verse 67
यक्षा वीरा महासत्त्वा धनिनः प्रियदर्शनाः / एकादशसहस्राणि वर्षाणां ते महौजसः
ते यक्ष वीर, महासत्त्ववान, धनवान व प्रियदर्शनी आहेत; ते महौजस्वी अकरा सहस्र वर्षे जगतात.
Verse 68
आयुः प्रमाणं जीवन्ति शतानि दश पञ्च च / यस्मिन्वर्षे महावृक्षो लकुचः षड्रसाश्रयः
ते आयुष्याच्या प्रमाणानुसार पंधराशे वर्षे जगतात; त्या वर्षात ‘लकुच’ नावाचा महावृक्ष आहे, जो सहा रसांचा आश्रय आहे.
Verse 69
तस्य पीत्वा फलरसं ते जीवन्ति निरामयाः / त्रीणि शृङ्गवतः शृङ्गाण्युच्छ्रितानि महान्ति च
त्याचा फलरस पिऊन ते निरोगी राहून जगतात; शृंगवत पर्वताची तीन शिखरे अतिशय उंच व विशाल आहेत.
Verse 70
एकं मणिमयं तेषामेकं चैव हिरण्मयम् / सर्वरत्नमयं चैकं भवनैरुपशोभितम्
त्यांची घरे तीन प्रकारची होती—एक मणिमय, एक सुवर्णमय आणि एक सर्वरत्नमय; ती सुंदर भवनांनी शोभून दिसत होती।
Verse 71
उत्तरे वै शृङ्गावतः समुद्रस्य च दक्षिणे / कुरवस्तत्र तद्वर्षं पुण्यं सिद्धनिषेवितम्
शृंगावत पर्वताच्या उत्तरेस आणि समुद्राच्या दक्षिणेस ‘कुरु’ नावाचे ते वर्ष आहे; ते पवित्र असून सिद्धांनी सेविलेले आहे।
Verse 72
तत्र वृक्षा मधु फला नित्यपुष्पफलोपगाः / वस्त्राणि च प्रसूयन्ते फलेष्वाभरणानि च
तेथे मधुर फळे देणारी झाडे सदैव पुष्प-फळांनी युक्त असतात; आणि त्यांच्या फळांतून वस्त्रे व आभूषणेही उत्पन्न होतात।
Verse 73
सर्वकामप्रदास्तत्र केचिद्वक्षा मनोरमाः / गन्धवर्णरसो पेतं प्रक्षरन्ति मधूत्तमम्
तेथे काही मनोहर वृक्ष सर्व कामे देणारे आहेत; ते सुगंध, वर्ण व रसयुक्त उत्तम मधु सतत झिरपवितात।
Verse 74
अपरे क्षीरिणो नाम वृक्षास्तत्र मनोरमाः / ये क्षरन्ति सदा क्षीरं षड्रसं ह्यमृतोपमम्
तेथे ‘क्षीरिण’ नावाची इतरही मनोहर झाडे आहेत; ती सदैव सहा रसांनी युक्त, अमृतासारखे दूध झिरपवितात।
Verse 75
सर्वा मणिमयी भूमिः सूक्ष्मकाञ्चनवालुका / सर्वर्तुसुखसंपन्ना न्निष्पङ्का नीरजा शुभा
तेथील सर्व भूमी मणिमय आहे, तिची वाळू सूक्ष्म सुवर्णकणांसारखी आहे। ती सर्व ऋतूंच्या सुखांनी संपन्न, चिखलरहित, निर्मळ व शुभ आहे।
Verse 76
देवलोकच्युतास्तत्र जायन्ते मानवाः शुभाः / शुक्लाभिजनसंपन्नाः सर्वे च स्थिरयौवनाः
तेथे देवलोकातून च्युत झालेले शुभ मानव जन्म घेतात। ते सर्व उज्ज्वल कुलपरंपरेने संपन्न आणि स्थिर यौवनाचे असतात.
Verse 77
मिथुनानि प्रसूयन्ते स्त्रियश्चाप्सरसः समाः / तेषां ते क्षीरिणां क्षीरं पिबन्ति ह्यमृतो पमम्
तेथे जोडपीच जन्माला येतात आणि स्त्रिया अप्सरांसमान असतात। ते क्षीरिणींचे क्षीर पितात, जे अमृतासारखे आहे.
Verse 78
मिथुनं जायते सद्यः समं चैव विवर्द्धते / समं शीलं च रूपं च प्रियता चैव तत्समा
जोडपे त्वरितच जन्मते आणि समान रीतीनेच वाढते। त्यांचे शील व रूप समान असते आणि परस्परांची प्रियताही तशीच समान असते.
Verse 79
अन्योन्यमनुरक्ताश्च चक्रवाकसधर्मिणः / अनामया ह्यशोकाश्च नित्यं सुखनिषेविणः
ते परस्पर अनुरक्त असतात आणि चक्रवाक पक्ष्यांसारखे एकनिष्ठ असतात। ते रोगरहित, शोकहीन आणि नित्य सुखाचा उपभोग घेणारे असतात.
Verse 80
त्रयोदशसहस्राणि शतानि दश पञ्च च / जीवन्ति ते महावीर्या न चान्यस्त्रीनिषेविणः
ते महावीर तेरा हजार तीनशे पंधरा वर्षे जगतात आणि परस्त्रीसेवन करीत नाहीत।
Frequently Asked Questions
A cosmographic outline of the earth’s extent (pṛthivy-āyāma-vistara), moving into the sapta-dvīpa scheme and a focused description of Jambūdvīpa as ninefold (navavarṣa) and surrounded by the salt ocean (lavaṇa-samudra).
Counts of dvīpas and oceans, the number of varṣas and their rivers, the scale (pramāṇa/parimāṇa) of the mahābhūtas, the Lokāloka boundary, and the measures and motions (gati) of the sun and moon.
Based on the provided verses, it is primarily a geography-and-cosmology briefing (Bhuvana-kośa), setting the spatial template in which genealogical catalogues can later be situated.