Adhyaya 66

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सोमसौम्ययोर्जन्मकथनं नाम पञ्चषष्टितमो ऽध्यायः // ६५// सूत उवाच सोमस्य तु बुधः पुत्रो बुधस्य तु पुरूरवाः / तेजस्वी दानशीलश्च यज्वा विपुलदक्षिणः

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यमभागातील तृतीय उपोद्धातपादात ‘सोम व सौम्य यांचा जन्मवर्णन’ नावाचा पंचषष्टितम अध्याय. सूत म्हणाले—सोमाचा पुत्र बुध, आणि बुधाचा पुत्र पुरूरवा; तो तेजस्वी, दानशील, यज्ञकर्ता व विपुल दक्षिणा देणारा होता।

Verse 2

ब्रह्मवादी पराक्रान्तः शत्रुभिर्युधि दुर्जयः / आहर्त्ता जाग्निहोत्रस्य यज्ञानां च महीपतिः

तो ब्रह्मवचन सांगणारा, पराक्रमी आणि रणांगणात शत्रूंना अजिंक्य होता। तो अग्निहोत्राचा आहर्ता आणि यज्ञांचा अधिपती, पृथ्वीचा नृप होता।

Verse 3

सत्यवाग्धर्मबुद्धिश्च कान्तः संवृत्तमैथुनः / अतीव त्रिषु लोकेषु रूपेणाप्रतिमो ऽभवत्

तो सत्यवचनी, धर्मबुद्धीने युक्त, मनोहर आणि संयमी (मैथुननिवृत्त) होता। रूपाने तो त्रैलोक्यात अत्यंत अप्रतिम झाला।

Verse 4

तं ब्रह्मवादिनं दान्तं धर्मज्ञं सत्यवादिनम् / उर्वशी वरयामास हित्वा मानं यशस्विनी

त्या ब्रह्मवादी, दान्त, धर्मज्ञ आणि सत्यवचनी पुरुषाला यशस्विनी उर्वशीने मान सोडून वर म्हणून स्वीकारले।

Verse 5

तया सहावसद्राजा दश वर्षाणि चाष्ट च / सप्त षट्सप्त चाष्टौ च दश चाष्टौ च वीर्यवान्

तिच्यासह तो वीर्यवान राजा दहा आणि आठ वर्षे (अठरा) राहिला; तसेच पुढे सात, सहा, सात, आठ आणि पुन्हा दहा व आठ वर्षेही (क्रमाने) सहवासात होता।

Verse 6

वने चैत्ररथे रम्ये तथा मन्दाकिनीतटे / अलकायां विशालायां नन्दने च वनोत्तमे

रम्य चैत्ररथ वनात, तसेच मन्दाकिनीच्या तीरावर; विशाल अलकानगरीत आणि उत्तम नन्दन वनातही।

Verse 7

गन्धमादनपादेषु मेरुशृङ्गे नगोत्तमे / उत्तरांश्च कुरून्प्राप्य कलापग्राममेव च

गन्धमादन पर्वताच्या पायथ्याशी, श्रेष्ठ मेरुशिखरावर; उत्तर कुरू देशास जाऊन, तसेच कलापग्रामातही।

Verse 8

एतेषु वनमुख्येषु सुरैराचरितेषु च / उर्वश्या महितो राजा रेमे परमया मुदा

या प्रमुख वनांत, जिथे देवगण वावरतात; उर्वशीने गौरविलेला राजा परम आनंदाने रमला.

Verse 9

ऋषय ऊचुः गन्धर्वी चोर्वशी देवी राजानं मानुषं कथम् / उत्सृज्य तं च संप्राप्ता तन्नो ब्रूहि च दुष्कृतम्

ऋषी म्हणाले—देवी गंधर्वी उर्वशीने मानवी राजाला कसे सोडले आणि येथे कशी आली? ते दुष्कृत आम्हाला सांगा.

Verse 10

सूत उवाच ब्रह्मशापाभिभूता सा मानुषं समुपस्थिता / आत्मनः शापमोक्षार्थं नियमं सा चकार तु

सूत म्हणाला—ब्रह्मशापाने बाधित झालेली ती (उर्वशी) मनुष्याजवळ आली; आपल्या शापमोचनासाठी तिने एक नियम (व्रत) केला.

Verse 11

अनग्नदर्शनं चैव अकामात्सह मैथुनम् / द्वौ मेषौ शयनाभ्याशे सा तावद्ध्यवतिष्ठते

अग्नीचे दर्शन न करणे आणि अनिच्छेनेही सहवास करणे—शय्येजवळ दोन महिने ती तितक्याच काळ स्थिर राहते.

Verse 12

घृतमात्रं तथाऽहारः कालमेकं तु पार्थिव / यद्येष समयो राजन्यावत्कालश्च ते दृढः

हे पार्थिव! तिचा आहार फक्त घृतमात्र असो आणि कालावधी एकच काल—हे राजन्, हा करार तुझ्याकडे जितका काळ दृढ आहे तितकाच.

Verse 13

तावत्कालं तु वत्स्यामि एष नः समयः कृतः / तस्यास्तं समयं सर्वं स राजा पर्यपालयत्

मी तितक्याच काळ राहीन—हा आपला ठरवलेला करार आहे. तिच्या त्या सर्व नियमकालाचे त्या राजाने पूर्ण पालन केले.

Verse 14

एवं सा चावसत्तेन सहेलेना भिगामिनी / वर्षाण्यथ चतुःषष्टिं तद्भक्त्या शापमोहिता

अशा रीतीने ती त्याच्यासह क्रीडाभावाने त्याच्याजवळ जात राहिली; आणि त्याच्या भक्तीने शापमोहित होऊन चौंसष्ट वर्षे तशीच राहिली.

Verse 15

उर्वशी मानुषं प्राप्ता गन्धर्वाश्चिन्तयान्विताः / गन्धर्वा ऊचुः चिन्तयध्वं महाभागा यथा सा तु वराङ्गना

उर्वशी मनुष्यलोकात आली आणि गंधर्व चिंतेने व्याकुळ झाले. गंधर्व म्हणाले—हे महाभागांनो, विचार करा, ती श्रेष्ठांगना कशी (उद्धरली जाईल).

Verse 16

आगच्छेत्तु पुनर्देवानुर्वशी स्वर्गभूषणम् / ततो विश्वापसुर्नाम गन्धर्वः सुमहामतिः

पुन्हा उर्वशी, स्वर्गाचे भूषण, देवांकडे परत आली. तेव्हा विश्वापसु नावाचा अत्यंत बुद्धिमान गंधर्व प्रकट झाला.

Verse 17

जहारोरणकौ तस्यास्तत्पश्चात्सा दिवं गता / तस्यास्तु विरहेणासौ भ्रममाणस्त्वथोर्वशीम्

त्याने तिचे उरणक दोन्ही घेतले; त्यानंतर ती स्वर्गास गेली. तिच्या विरहाने तो व्याकुळ होऊन भटकत उर्वशीला शोधू लागला.

Verse 18

ददर्श च कुरुक्षेत्रे तया संभाषितो ऽप्ययम् / गन्धर्वानुपधावेति स तच्चक्रे ऽथ ते ददुः

कुरुक्षेत्रात त्याने तिला पाहिले आणि तिच्याशी संवादही झाला. ‘गंधर्वांकडे धाव’ असे सांगितल्यावर त्याने तसे केले; मग त्यांनी त्याला ते दिले.

Verse 19

अग्निस्थालीं तया राजा गतः स्वर्गं महारथः / एको ऽग्निः पूर्वमासीद्वै ऐलस्तं त्रीनकल्पयत्

तिच्या (उर्वशीच्या) साहाय्याने तो महारथी राजा अग्निस्थालीसह स्वर्गास गेला. पूर्वी एकच अग्नी होता; ऐलाने तो तीन रूपांनी स्थापिला.

Verse 20

एवंप्रभावो राजासीदैलस्तु द्विजसत्तमाः / देशे पुण्यतमे चैव महर्षिभिरलङ्कृते

हे श्रेष्ठ द्विजांनो! ऐल राजा असा प्रभावशाली होता, आणि तो महर्षींनी अलंकृत अशा अत्यंत पुण्य देशात होता.

Verse 21

राज्यं स कारयामास प्रयागे पृथिवीपतिः / उत्तरे यामुने तीरे प्रतिष्ठाने महायशाः

तो महायशस्वी पृथ्वीपति प्रयागात राज्य चालवू लागला; यमुनेच्या उत्तरेकाठी प्रतिष्ठान येथे निवास केला।

Verse 22

तस्य पुत्रा बभूवुर्हि षडिन्द्रोपमतेजसः / गन्धर्वलोके विदिता आयुर्द्धीमानमावसुः

त्याचे सहा पुत्र झाले, इंद्रासारख्या तेजाचे; गंधर्वलोकात प्रसिद्ध—आयु, धीमान आणि अमावसु।

Verse 23

विश्वावसुः श्रतायुश्च घृतायुश्चोवर्शीसुताः / अमाव सोस्तु वै जाते भीमो राजाथ विश्वचित्

विश्वावसु, श्रतायु आणि घृतायु—हे वार्शीचे पुत्र; अमावसूपासून भीम राजा झाला, आणि पुढे विश्वचित।

Verse 24

श्रीमान्भीमस्य दायादो राजासीत्काञ्चनप्रभः / विद्वांस्तु काञ्चनस्यापि सुहोत्रो ऽभून्महाबल

भीमाचा श्रीमान वारस काञ्चनप्रभ राजा झाला; आणि काञ्चनाचा विद्वान, महाबली पुत्र सुहोत्र झाला।

Verse 25

सुहोत्रस्याभवज्जह्नुः केशिनीगर्भसंभवः / प्रतिगत्य ततो गङ्गा वितते य५कर्मणि

सुहोत्रापासून केशिनीच्या गर्भातून जह्नु झाला; नंतर यज्ञकर्म विस्तारले असता गंगा परत आली।

Verse 26

सादयामास तं देशं भाविनोर्ऽथस्य दर्शनात् / गङ्गया प्लावितं दृष्ट्वा यज्ञवाटं समन्ततः

भावी अर्थाचे दर्शन होताच त्याने तो देश शांत केला; गंगेने सर्वत्र जलमय झालेला यज्ञवाट पाहून।

Verse 27

सौहोत्रिरपि संक्रुद्धो गङ्गां राजा द्विजोत्तमाः / तदाराजर्षिणा पीतां गङ्गां दृष्ट्वा सुरर्षयः

हे राजन्! द्विजोत्तम सौहोत्रि देखील गंगेवर क्रुद्ध झाला; तेव्हा राजर्षीने पिलेली गंगा पाहून देवर्षी अचंबित झाले।

Verse 28

उपनिन्युर्महाभागा दुहितृत्वेन जाह्नवीम् / यौवनाश्वस्य पौत्रीं तु कावेरीं जह्नुरावहत्

महाभागांनी जाह्नवी (गंगा) हिला कन्यारूपाने स्वीकारले; आणि जह्नुने युवनाश्वाची पौत्री कावेरी हिला आणले।

Verse 29

युवनाश्वस्य शापेन गङ्गार्द्धेन विनिर्ममे / कावेरीं सरितां श्रेष्ठ जह्नुभार्यामनिन्दिताम्

युवनाश्वाच्या शापामुळे गंगेच्या अर्धांशापासून कावेरीची निर्मिती झाली—सरितांमध्ये श्रेष्ठ, आणि जह्नुची निर्दोष पत्नी।

Verse 30

जह्नुस्तु दयितं पुत्रं सुनहं नाम धार्मिकम् / कावेर्यां जनयामास अजकस्तस्य चात्मजः

जह्नुने कावेरीपासून सुनह नावाचा धर्मात्मा प्रिय पुत्र उत्पन्न केला; आणि त्याचा पुत्र अजकही झाला।

Verse 31

अजकस्य तु दायादो बलाकाश्वो महायशाः / बभूव मृग शीलः सुशस्तस्यात्मजः स्मृतः

अजकाचा वारस महायशस्वी बलाकाश्व झाला. तो मृगस्वभावाचा होता आणि सुशस्ताचा पुत्र म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 32

कुशपुत्रा बभूवुश्च चत्वारो देववर्चसः / कुशांबः कुशानाभश्च अमूर्तरयमो वसुः

कुशाचे देवतुल्य तेज असलेले चार पुत्र झाले—कुशांब, कुशानाभ, अमूर्तरयम आणि वसु.

Verse 33

कुशिकस्तु तपस्तेपे पुत्रार्थी राजसत्तमः / पूर्णे वर्षसहस्रे वै शतक्रतुरपश्यत

राजसत्तम कुशिकाने पुत्रप्राप्तीसाठी तप केले. हजार वर्षे पूर्ण होताच त्याने शतक्रतु (इंद्र) यांचे दर्शन घेतले.

Verse 34

तमुग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरन्दरः / समर्थः पुत्रजनने स्वयमेवास्य शाश्वतः

त्याचे उग्र तप पाहून सहस्राक्ष पुरंदर (इंद्र) यांनी स्वतःलाच त्याच्यासाठी पुत्ररूपाने जन्म घेण्यास समर्थ, शाश्वत मानले.

Verse 35

पुत्रत्वं कल्पयामास स्वयमेव पुरन्दरः / गाधिर्नामाभवत्पुत्रः कौशिकः पाकशासनः

पुरंदर (इंद्र) यांनी स्वतःच पुत्रत्व धारण केले. कौशिक वंशात ‘गाधि’ नावाचा पुत्र झाला—तोच पाकशासन (इंद्र).

Verse 36

पौरुकुत्स्यभवद्भार्या गाधेस्तस्यामजायत / पूर्वं कन्या महाभागा नाम्ना सत्यवती शुभा

पौरुकुत्स्याची पत्नी गाधीची झाली; तिच्या पोटी प्रथम महाभाग्यशाली, शुभ नामाची कन्या सत्यवती जन्मली।

Verse 37

तां गाधिः पुत्रकामाय ऋचीकाय ददौ प्रभुः / तस्याः प्रीतस्तु वै भर्त्ता भार्गवो भृगुनन्दनः

पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने गाधीने तिला ऋचीकाला दिले; भृगुनंदन भार्गव ऋचीक तिचा पती होऊन अत्यंत प्रसन्न झाला।

Verse 38

पुत्रार्थे साधयामास चरुं गाधेस्तथैव च / अथावोचत्प्रियां तत्र ऋचीको भार्गवस्तदा

पुत्रासाठी त्याने चरु सिद्ध केला आणि गाधीसाठीही तसाच; तेव्हा तेथे भार्गव ऋचीकाने आपल्या प्रियेला सांगितले।

Verse 39

उपभोज्यश्चरुरयं त्वया मात्रा च ते शुभा / तस्या जनिष्यते पुत्रो दीप्तिमान्क्षत्त्रियर्षभः

हा चरु तू आणि तुझी शुभ माता दोघींनीही सेवन करावा; त्यातून तेजस्वी, क्षत्रियांतील श्रेष्ठ असा पुत्र जन्मेल।

Verse 40

अजेयः क्षत्त्रियैर्युद्धे क्षत्रियर्षभसूदनः / तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिमन्तं तपोधनम्

युद्धात तो क्षत्रियांकडून अजेय, क्षत्रियश्रेष्ठांचा संहारक असेल; आणि हे कल्याणी, तुझाही धैर्यवान, तपोधन असा पुत्र होईल।

Verse 41

शमात्मकं द्विजश्रेष्ठं चरुरेष विधास्यति / एवमुक्त्वा तु तां भार्यामृचीको भृगुनन्दनः

भृगुनंदन ऋचीक आपल्या पत्नीला म्हणाला— ‘हा चरु शमस्वभावी श्रेष्ठ द्विजाला उत्पन्न करील।’ असे म्हणून तो तिला म्हणाला।

Verse 42

तपस्यभिरतो नित्यमरण्यं प्रविशेश ह / गाधिः सदारस्तु तदा ऋचीकाश्रममभ्यगात्

तपश्चर्येत सदैव रत होऊन तो अरण्यात प्रविष्ट झाला. तेव्हा गाधी राजा पत्नीसमवेत ऋचीकाच्या आश्रमास आला.

Verse 43

तीर्थयात्राप्रसंगेन सुतां द्रष्टुं नरेश्वरः / चरुद्वयं गृहीत्वा तु ऋषेः स्त्यवती तदा

तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने नरेश्वर राजा कन्येला पाहावयास आला. तेव्हा सत्यवतीने ऋषीने दिलेले दोन्ही चरु घेतले.

Verse 44

भर्तुर्वचनमव्यग्रा हृष्टा मात्रे न्यवेदयत् / माता तु तस्यै दैवैन दुहित्रे स्वचरुं ददौ

पतीचे वचन ऐकून ती निश्चिंत व आनंदित होऊन मातेला सांगू लागली. पण दैवयोगाने आईने तिला आपलाच चरु दिला.

Verse 45

तस्याश्चरुमथाज्ञानादात्मनः सा चकार ह / अथ सत्यवती गर्भं क्षत्रियान्तकरं शुभम्

अज्ञानामुळे तिने तो चरु स्वतःसाठी केला. मग सत्यवतीने शुभ असा, क्षत्रियांचा अंत करणारा गर्भ धारण केला.

Verse 46

धारयामास दीप्तेन वपुषा घोरदर्शना / तामृचीकस्ततो दृष्ट्वा योगेनाप्यवमृश्य च

ती घोरदर्शना स्त्री तेजस्वी देह धारण करून उभी राहिली. तेव्हा ऋचीकांनी तिला पाहून योगबलानेही विचार केला.

Verse 47

तदाब्रवीद्द्विजश्रेष्ठः स्वां भार्यां वरवर्णिनीम् / मात्रासि वञ्चिता भद्रे चरुव्यत्यासहेतुना

तेव्हा द्विजश्रेष्ठाने आपल्या सुंदरवर्णी पत्नीला म्हटले—हे भद्रे! चरूची अदलाबदल झाल्यामुळे तू आईकडून फसवली गेलीस.

Verse 48

जनिष्यति हि पुत्रस्ते क्रूरकर्मातिदारुमः / माता जनिष्यते चापि तथा भूतं तपोधनम्

खरोखरच तुझा पुत्र क्रूर कर्म करणारा, अत्यंत दारुण होईल; आणि तुझी माता देखील तसाच तपोधन पुत्र प्रसवेल.

Verse 49

विश्वं हि ब्रह्मतपसा मया तत्र समर्पितम् / एवमुक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा

कारण ब्रह्मतपाने मी तेथे संपूर्ण विश्व अर्पण केले आहे. असे पतीने सांगितल्यावर महाभागा सत्यवती तेव्हा…

Verse 50

प्रसादयामास पतिं सुतो मे नेदृशो भवेत् / ब्राह्मणापसदस्त्वत्त इत्युक्तो मुनिमब्रवीत्

तिने पतीला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला—“माझा पुत्र असा नको होऊ; तो तुमच्यामुळे ब्राह्मणांत अधम ठरेल।” असे म्हणून तिने मुनिला विनविले.

Verse 51

नैव संकल्पितः कामो मया भद्रे तथा त्वया / उग्रकर्मा भवेत्पुत्रः पितुर्मातुश्च कारणात्

हे भद्रे, ना मी ना तू अशी कामना संकल्पिली; पण पित्यामात्यांच्या कारणाने पुत्र उग्रकर्मा होऊ शकतो.

Verse 52

पुनः सत्यवती वाक्यमेवमुक्ताब्रवीदिदम् / इच्छंल्लोकानपि मुने सृजेथाः किं पुनः सुतम्

मग सत्यवतीने असे म्हणत हे वचन उच्चारले—हे मुने, तुम्ही इच्छिल्यास लोकांचीही सृष्टी करू शकता; मग पुत्र तर किती सोपा!

Verse 53

शमात्मकमृजुं भर्त्तः पुत्रं मे दातुमर्हसि / काममेवंविधः पौत्रो मम स्यात्तव सुव्रत

हे भर्ता, तुम्ही मला शमस्वभावाचा व मृदू पुत्र देण्यास योग्य आहात; हे सुव्रत, माझी इच्छा आहे की तुमचा असा पौत्र मला लाभो.

Verse 54

यद्यन्यथा न सक्यं वै कर्तुंमेवं द्विजोत्तम / ततः प्रसादमकरोत्स तस्यास्तपसो बलात्

हे द्विजोत्तम, जर अन्यथा असे करणे शक्य नसेल, तर तिच्या तपोबलामुळे तो प्रसन्न होऊन अनुग्रह करू लागला.

Verse 55

पुत्रे नास्ति विशेषो मे पौत्रे वा वरवर्णिनि / त्वया यथोक्तं वचनं तथा भद्रेभविष्यति

हे वरवर्णिनी, माझ्यासाठी पुत्र आणि पौत्र यात काही भेद नाही; हे भद्रे, तू जसे सांगितलेस तसेच होईल.

Verse 56

तस्मात्सत्यवती पुत्रं जनयामास भार्गवम् / तपस्यभिरतं दान्तं जमदग्निं शमात्मकम्

म्हणून सत्यवतीने भार्गव पुत्र जमदग्नीला जन्म दिला—तो तपस्यारत, संयमी, दान्त आणि शमस्वभावी होता।

Verse 57

भृगोश्चरुविपर्यासे रौद्रवैष्णवयोः पुरा / जमनाद्वैष्णवस्याग्नेर्जमदग्निरजायत

पूर्वी भृगूच्या चरुविपर्यासात रौद्र व वैष्णव अग्नीच्या प्रसंगात, वैष्णव अग्नीच्या जमन/मंथनातून जमदग्नी उत्पन्न झाला।

Verse 59

विश्वामित्रं तु दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः / प्राप्य ब्रह्मर्षिसमतां जगाम ब्रह्मणा वृतः ६६।५८// सा हि सत्यवती पुण्या सत्यव्रतपरायणा / कौशिकी तु समाख्याता प्रवृत्तेयं महानदी

कुशिकनंदन गाधीने विश्वामित्र हा दायाद मिळवून ब्रह्मर्षिसमत्व प्राप्त केले आणि ब्रह्माने वृत होऊन परम गतीस गेला। ती पुण्यवती सत्यवती सत्यव्रतपरायण होती; तिच्यापासून ‘कौशिकी’ नावाची ही महानदी प्रवाहित झाली।

Verse 60

परिस्रुता महाभागा कौशिकी सरितां वरा / इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रेणुको नाम पार्थिवः

प्रवाहमान ती महाभागा कौशिकी सरितांमध्ये श्रेष्ठ आहे. इक्ष्वाकुवंशात ‘रेणुक’ नावाचा एक राजा झाला.

Verse 61

तस्य कन्या महाभागा कमली नाम रेणुका / रेणुकायां कमल्यां तु तपोधृतिसमाधिना

त्याची महाभागा कन्या रेणुका होती; तिचे नाव ‘कमली’ असेही होते. त्या रेणुका-कमलीमध्ये तप, धैर्य आणि समाधीने (उत्कृष्ट गुण) नांदत होते।

Verse 62

आर्चीको जनयामाम जमदग्निः सुदारुणम् / सर्वविद्यान्तगं श्रेष्ठं धनुर्वेदस्य पारगम्

आर्चीकाने अत्यंत तेजस्वी, सर्वविद्यांत निपुण, धनुर्वेदाचा पारंगत श्रेष्ठ जमदग्नीला उत्पन्न केले।

Verse 63

रामं क्षत्त्रियहन्तारं प्रदीप्तमिव पावकम् / और्वस्यैवमृचीकस्य सत्यवत्यां महामनाः

और्ववंशी ऋचीकाच्या सत्यवतीपासून महात्मा राम जन्मला—क्षत्रियहंता, प्रज्वलित अग्नीसारखा तेजस्वी।

Verse 64

जमदग्निस्तपोवीर्याज्जज्ञे ब्रह्मविदां वरः / मध्यमश्च शुनःशेफः शुनः पुच्छः कनिष्ठकः

तपस्येच्या तेजातून ब्रह्मविदांमध्ये श्रेष्ठ जमदग्नी जन्मला. मधला शुनःशेफ, आणि धाकटा शुनःपुच्छ होता.

Verse 65

विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा नाम्ना विश्वरथः स्मृतः / जज्ञे भृगुप्रसादेन कौशिकान्वयवर्द्धनः

धर्मात्मा विश्वामित्र ‘विश्व रथ’ या नावानेही प्रसिद्ध आहे. भृगूच्या प्रसादाने तो जन्मला आणि कौशिक वंश वाढविणारा ठरला।

Verse 66

विश्वामित्रस्य पुत्रस्तु शुनःशेफो ऽभवन्मुनिः / हरिश्चन्द्रस्य यज्ञे तु पशुत्वे नियतः स वै

विश्वामित्राचा पुत्र शुनःशेफ मुनि झाला. हरिश्चंद्राच्या यज्ञात तो खरोखरच पशुबलीसाठी नियत करण्यात आला होता।

Verse 67

देवैर्दत्तः शुनःशेफो विश्वामित्राय वै पुनः / देवैर्दत्तः स वै यस्माद्देवरातस्ततो ऽभवत्

देवांनी दिलेला शुनःशेफ पुन्हा विश्वामित्राला अर्पण झाला. देवदत्त असल्यामुळे तो ‘देवरात’ या नावाने प्रसिद्ध झाला.

Verse 68

विश्वामित्रस्य पुत्राणां शुनःशेफो ऽग्रजः स्मृतः / मधुच्छन्दादयश्चैव कृतदेवौ ध्रुवाष्टकौ

विश्वामित्राच्या पुत्रांमध्ये शुनःशेफ हा ज्येष्ठ मानला जातो. तसेच मधुच्छंद इत्यादी, कृतदेव, ध्रुव आणि अष्टक हेही होते.

Verse 69

कच्छपः पूरणश्चैव विश्वामित्रसुतास्तु वै / तेषाङ्गोत्राणि बहुधा कौशिकानां महात्मनाम्

कच्छप आणि पूरण हेही विश्वामित्राचे पुत्र होते. त्या महात्मा कौशिकांची गोत्रे अनेक प्रकारची सांगितली आहेत.

Verse 70

पार्थिवा देवराताश्च जाज्ञवल्क्याः समर्पणाः / उदुंबराश्च वातड्यास्तलकायनचान्द्रवाः

पार्थिव, देवरात, जाज्ञवल्क्य, समर्पण, उदुंबर, वातड्य, तलकायन आणि चान्द्रव—या (कौशिक गोत्राच्या) शाखा सांगितल्या आहेत.

Verse 71

लोहिण्यो रेणवस्छैव तथा कारिषवः स्मृताः / बभ्रवः पणिनस्छैव ध्यानजप्यास्तथैव च

लोहिण्य, रेणव आणि कारिषव हेही स्मृत आहेत; तसेच बभ्रव, पणिन आणि ध्यानजप्य हेसुद्धा (शाखा) आहेत.

Verse 72

श्यामायना हिरण्याक्षाः सांकृता गालवाः स्मृताः / देवला यामदूताश्च शालङ्कायनबाष्कलाः

श्यामायन, हिरण्याक्ष, सांकृत व गालव—हे प्रसिद्ध मानले गेले. देवल, यामदूत तसेच शालङ्कायन-बाष्कलही स्मृत आहेत.

Verse 74

लालाढ्या बादराश्चान्ये विश्वामित्रस्य धीमतः / ऋष्यन्तरविवाह्यास्ते बहबः कौशिकाः स्मृताः // ६५।७३// कौशिकाः सौश्रुताश्चैव तथान्ये सैन्धवायनाः / योगेश्वरस्य पुण्यस्य बह्मर्षेः कौशिकस्य वै / विश्वामित्रस्य पुत्राणां शुनःशेफो ऽग्रजः स्मृतः

धीमान विश्वामित्राचे अन्य पुत्र लालाढ्य व बादर होते; ते ऋष्यन्तर-विवाह्य असून अनेक ‘कौशिक’ म्हणून स्मृत आहेत. कौशिक, सौश्रुत तसेच इतर सैन्धवायनही होते. त्या पुण्य योगेश्वर ब्रह्मर्षि कौशिक विश्वामित्राच्या पुत्रांमध्ये शुनःशेफ हा ज्येष्ठ मानला आहे.

Verse 75

दृषद्वती सुतश्चापि विश्वामित्रात्तथाष्टकः / अष्टकस्य सुतो लौहिः प्रोक्तो जह्नुगणो मया

विश्वामित्रापासून दृषद्वतीचा पुत्र अष्टकही झाला. अष्टकाचा पुत्र लौहि—हा जह्नु-गण मी सांगितला आहे.

Verse 76

ऋषय ऊचुः किंलक्षणेन धर्मेण तपसेह श्रुतेन वा

ऋषी म्हणाले—येथे कोणत्या लक्षणयुक्त धर्माने, किंवा कोणत्या तपाने, अथवा कोणत्या श्रुती-ज्ञानाने (हे प्राप्त होते)?

Verse 77

ब्राह्मण्यं समनुप्राप्तं विश्वामित्रादिभिर्नृपैः / येनयेनाभिधानेन ब्राह्मण्यं क्षत्रिया गताः

विश्वामित्र इत्यादी राजांनी ब्राह्मण्य पद प्राप्त केले. ज्या-ज्या नामाने व प्रकाराने क्षत्रिय ब्राह्मण्याला पोहोचले, (ते सांगा).

Verse 78

विशेषं ज्ञातुमिच्छामि तपसो दानतस्तथा / एवमुक्तस्ततो वाक्यमब्रवीदिदमर्थवत्

मला तप आणि दान यांचा विशेष भेद जाणून घ्यायचा आहे. असे म्हटल्यावर त्याने तेव्हा अर्थपूर्ण वचन सांगितले.

Verse 79

अन्यायोपगतैर्द्रव्यैराहूय द्विजसत्तमान् / धर्माभिकाङ्क्षी यजते न धर्मफलमश्नुते

जो अन्यायाने मिळवलेल्या द्रव्याने श्रेष्ठ द्विजांना बोलावून धर्माची इच्छा ठेवून यज्ञ करतो, तो धर्मफळ मिळवत नाही.

Verse 80

जपं कृत्वा तथा तीव्रं धनलोभान्निरङ्कुशः / रागमोहान्वितो ह्यन्ते पावनार्थं ददाति यः

जो धनलोभाने बेधडक होऊन तीव्र जप करतो आणि राग-मोहाने युक्त होऊन शेवटी केवळ पावनतेसाठी दान देतो—

Verse 81

तेन दत्तानि दानानि ह्यफलानि भवन्त्युत / तस्य धर्मप्रवृत्तस्य हिंसकस्य दुरात्मनः

त्या दुरात्मा, हिंसक आणि धर्मात प्रवृत्त असल्याचा देखावा करणाऱ्याने दिलेली दाने निःफल ठरतात.

Verse 82

एवं लब्ध्वा धने मोहाद्ददतो यजतश्च ह / संक्लिष्टं कर्मणा दानं न तिष्ठति दुरात्मनः

अशा रीतीने धन मिळवून मोहाने जो दान देतो व यज्ञ करतो, त्या दुरात्म्याचे कर्माने कलुषित दान टिकत नाही.

Verse 83

न्यायागतानां द्रव्याणां तीर्थं संप्रतिपादनम् / कामाननभि संधाय यजते च ददाति च

न्यायाने मिळविलेल्या धनाचे तीर्थस्थानी योग्य अर्पण करावे। तो निष्काम भावाने यज्ञ करतो आणि दानही देतो.

Verse 84

स दानफलमाप्नोति तच्च दानं सुखोदयम् / दानेन भोगानाप्नोति स्वर्गं सत्येन गच्छति

तो दानाचे फळ प्राप्त करतो; ते दान सुखाचा उदय करणारे आहे. दानाने भोग मिळतात, आणि सत्याने स्वर्गप्राप्ती होते.

Verse 85

तपसा तु सुतप्तेन लोकान्विष्टभ्य तिष्ठति / सत्यं तु तपसः श्रेयस्तस्माज्ज्ञानं गुरु स्मृतम्

सु-तप्त तपाने तो लोकांना धारण करून तो स्थिर राहतो. पण तपापेक्षा सत्य श्रेष्ठ आहे; म्हणून ज्ञानाला गुरु मानले आहे.

Verse 86

श्रूयते हि तपस्सिद्धाः क्षत्त्रोपेता द्विजातयः / विश्वामित्रो नरपतिर्मान्धाता संकृतिः कपिः

ऐकिवात आहे की तपाने सिद्धी पावलेले, क्षत्रियत्वयुक्त द्विजही झाले आहेत—विश्वामित्र, नरपति मान्धाता, संकृती आणि कपि.

Verse 87

काश्यश्च पुरुकुत्सश्च शलो गृत्समदः प्रभुः / आर्ष्टिषेणो ऽजमीढश्च भार्गव्योमस्तथैव च

तसेच काश्य, पुरुकुत्स, शल, प्रभु गृत्समद, आर्ष्टिषेण, अजमीढ आणि भार्गव्योम हेही (तपस्सिद्ध) मानले जातात.

Verse 88

कक्षीवांश्चैवौशिजश्च नृपश्च शिशिरस्तथा / रथान्तरः शौनकश्च विष्णुवृद्धादयो नृपाः

कक्षीवान, औशिज, शिशिर, रथान्तर, शौनक तसेच विष्णुवृद्ध इत्यादी हे सर्व राजे होते.

Verse 89

क्षत्रोपेताः स्मृता ह्येते तपसा ऋषितां गताः / एते राजर्षयः सर्वे सिद्धिं तु महतीं गताः

हे सर्व क्षत्रिय-गुणांनी युक्त मानले गेले; तपस्येने त्यांनी ऋषित्व प्राप्त केले. हे सर्व राजर्षी महान सिद्धीला पोहोचले.

Verse 90

अत ज्ञर्ध्वं प्रवक्ष्यामि आयोर्वंशं महात्मनः

आता पुढे मी महात्मा आयु यांच्या वंशाचे वर्णन करीन.