Adhyaya 57
गङ्गानयनम् (Gaṅgānayana) — “The Bringing/Leading of the Gaṅgā”
जैमिनीच्या कथनरूपाने अध्याय सुरू होतो. शुष्क, सुमित्रा इत्यादी तपस्वी अनेक वनप्रदेश व नद्या ओलांडून रामदर्शनाच्या इच्छेने महेंद्र पर्वताकडे प्रस्थान करतात. पुढे पवित्र स्थलवर्णन येते—आदर्श आश्रममंडल व तपोवन: शांतता, पूर्वी भयावह असलेले प्राणीही आता निवळलेले, सर्वऋतूंची फुले-फळे, शीतल सावली, सुगंधी वारे आणि वेदपठणाचा ब्रह्मघोष. ज्येष्ठतेच्या क्रमाने प्रवेश करून ऋषी भृगुवंशी तपस्व्यास ब्रह्मासनावर शांतपणे शिष्यपरिवेष्टित पाहतात; त्याच्या तपश्चर्येची उपमा अशी—जणू पूर्वी जग जाळू शकणारा तेजस्वी आता शमनासाठी तप करीत आहे. आगंतुक विधिपूर्वक नमस्कार करतात; यजमान अर्घ्य-पाद्यादी सत्कार करून कारण विचारतो. गोकर्णनिवासी मुनी आपली ओळख देऊन विनंती करतात की समुद्राच्या विक्षोभामुळे सागरात लुप्त झालेले परमपावन महाक्षेत्र व त्याचे तीर्थ पुन्हा प्राप्त/प्रकट व्हावे; भृगुज मुनिच्या विष्णु-अंश शक्तीचा आधार देत हरवलेले तीर्थ पुनर्स्थापित करण्याची क्षमता मागतात—गंगासंबंधी हस्तक्षेप व तीर्थ-पुनर्स्थापनेची भूमिका तयार होते.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे गङ्गानयनं नाम षट्पञ्चशत्तमो ऽध्यायः जैमिनिरुवाच ततः शुष्कसुमित्राद्या मुनयः शंसितव्रताः / ययुर्दिदृक्षवो रामं महेन्द्रमचलं प्रति
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणात (वायुप्रोक्त) मध्यमभागातील तृतीय उपोद्धातपादात ‘गङ्गानयन’ नावाचा छप्पन्नावा अध्याय। जैमिनी म्हणाले—मग शुष्कसुमित्र आदि प्रशंसित व्रतधारी मुनी, रामाचे दर्शन घ्यावे म्हणून महेन्द्र पर्वताकडे गेले।
Verse 2
अतीत्य सुबहून्देशान्वनानि सरितस्तथा / आसेदुरचलश्रेष्ठं क्रमेण मुनिपुङ्गवाः
अनेक देश, वने आणि नद्या ओलांडून ते श्रेष्ठ मुनी क्रमाने त्या उत्तम पर्वतावर पोहोचले।
Verse 3
तमारुह्य शनैस्तस्यख्यातमाश्रममण्डलम् / प्रशान्तक्रूरसत्त्वाढ्यं शुभं मध्ये तपोवनम्
त्या पर्वतावर हळूहळू चढून ते त्याच्या प्रसिद्ध आश्रम-परिसरात पोहोचले; मध्यभागी शुभ तपोवन होते, जिथे क्रूर प्राणीही शांत झाले होते।
Verse 4
सर्वर्त्तुफलपुष्पाढ्यतरुखण्डमनोहरम् / स्निग्धच्छायमनौपम्यं स्वामोदिसुखमारुतम्
तो आश्रमप्रदेश सर्व ऋतूंच्या फळ-फुलांनी समृद्ध अशा मनोहर वृक्षसमूहांनी शोभत होता; तेथील छाया स्निग्ध व अनुपम होती आणि सुगंधित, सुखद वारा वाहत होता।
Verse 5
तं तदाश्रममासाद्य ब्रह्मघोषेण नादितम् / विविशुर्त्दृष्टमनसो यथावृद्धपुरस्सरम्
ब्रह्मघोषाने निनादित झालेल्या त्या आश्रमास पोहोचून ते एकाग्रचित्त झाले आणि ज्येष्ठांना पुढे ठेवून यथाक्रम आत प्रवेशले।
Verse 6
ब्रह्मासने सुखासीनं मृदुकृष्णाजिनोत्तरे / शिष्यैः परिवृतं शान्तं ददृशुस्ते तपोधनाः
त्यांनी पाहिले—ब्रह्मासनावर सुखाने बसलेले, मृदू कृष्णाजिन पसरलेले, शिष्यांनी वेढलेले आणि शांत असे ते तपोधन।
Verse 7
कालाग्निमिव लोकांस्त्रीन्दग्ध्वा पूर्वं निजेच्छया / तद्दोषशान्त्यै तपसि प्रवृत्तमिव् देहिनम्
जणू कालाग्नीप्रमाणे पूर्वी स्वेच्छेने त्रैलोक्य दग्ध करून, मग त्या दोषाच्या शांतीसाठी तपश्चर्येत प्रवृत्त झालेला देहधारीच।
Verse 8
ते समेत्य भृगुश्रेष्ठं विनयाचारशालिनः / ववन्दिरे महामौनं भक्तिप्रणतकन्धराः
ते विनय-सदाचारयुक्त होऊन भृगुश्रेष्ठाजवळ गेले आणि भक्तीने मान वाकवून त्या महामौन मुनिला प्रणाम केला।
Verse 9
ततस्तानागतान्दृष्ट्वा मुनीन्भृगुकुलोद्वहः / अर्घपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयामास सादरम्
ते आलेले मुनी पाहून भृगुकुलश्रेष्ठाने अर्घ्य, पाद्य इत्यादींनी विधिपूर्वक व आदराने त्यांचे पूजन केले।
Verse 10
तानासीनान्कृतातिथ्यानृषीन्देशान्तरागतान् / उवाच भृगुशार्दूलः स्मितपूर्वमिदं वचः
देशांतरातून आलेल्या ऋषींना आसन देऊन अतिथिसत्कार करून झाल्यावर भृगुशार्दूलाने स्मितपूर्वक हे वचन बोलले।
Verse 11
स्वागतं वो महाभागा यूयं सर्वे समागताः / करणीयं किमस्माभिर्वदध्वमविचारितम्
हे महाभागांनो! आपले स्वागत आहे; आपण सर्वजण येथे एकत्र आला आहात। आमच्याकडून काय करणे योग्य आहे ते निःसंकोच सांगा।
Verse 12
ततस्ते मुनयो रामं प्रणम्येदमथाब्रुवन् / अवेह्यस्मान्मुनिश्रेष्ठ गोकर्णनिलयान्मुनीन्
मग त्या मुनींनी रामाला प्रणाम करून म्हटले—हे मुनिश्रेष्ठ! गोकर्णनिवासी आम्हा मुनींना ओळखा।
Verse 13
खनद्भिः सागरैर्भूमिं कस्मिंश्चित्कारणान्तरे / सतीर्थं तन्महाक्षेत्रं पतितं सागरांभसि
काही अन्य कारणाने समुद्राने भूमी खणून काढली; तीर्थासह ते महाक्षेत्र सागराच्या पाण्यात कोसळून पडले।
Verse 14
उत्सारितार्मवजलं क्षेत्रं तत्सर्वपावनम् / उपलब्धुमभीप्सामो भवतस्तु न संशयः
ज्या क्षेत्रातून समुद्राचे जल दूर झाले आहे ते सर्वथा पावन तीर्थ आहे. ते प्राप्त करण्याची आम्हाला इच्छा आहे; तुमच्यामुळे यात संशय नाही.
Verse 15
विष्णोरंशेन संजातो भवान्भृगुकुले किल / तस्मात्कर्तुमशक्यं ते त्रैलोक्ये ऽपि न किञ्चन
आप विष्णूच्या अंशाने भृगुकुळात उत्पन्न झाला आहात. म्हणून त्रैलोक्यातही तुमच्यासाठी अशक्य असे काहीच नाही.
Verse 16
वाञ्छितार्थप्रदो लोके त्वमेवेत्यनुशुश्रुम / वयं त्वामागताः सर्वे रामैतदभियाचितुम्
आम्ही ऐकले आहे की या लोकी इच्छित फल देणारे तुम्हीच आहात. म्हणून हे राम, ही विनंती करण्यासाठी आम्ही सर्वजण तुमच्याकडे आलो आहोत.
Verse 17
स त्वमात्मप्रभावेण क्षेत्रप्रवरमद्य तत् / दातुमर्हसि विप्रेन्द्र समुत्सार्यार्मवोदकम्
म्हणून हे विप्रेंद्र, आपल्या आत्मप्रभावाने समुद्राचे जल दूर करून आज ते श्रेष्ठ क्षेत्र आम्हाला द्यावे.
Verse 18
राम उवाच एतत्सर्वमशेषण विदितं मे तपोधनाः / करणीयं च वः कृत्यं मया नात्र विचारणा
राम म्हणाला—हे तपोधनांनो, हे सर्व मला पूर्णपणे ज्ञात आहे. तुमचे जे कार्य करणे आवश्यक आहे ते मी करीन; यात विचार करण्यासारखे काही नाही.
Verse 19
किं तु युष्मदभिप्रेतं कर्म लोके सुदारुणम् / शस्त्रसंग्रहणाच्छक्यं मयापि न तदन्यथा
परंतु तुम्हांस अभिप्रेत असलेले कर्म लोकात अत्यंत कठोर आहे। ते केवळ शस्त्र-संग्रहानेच साध्य आहे; माझ्याही बाबतीत त्याला दुसरा उपाय नाही।
Verse 20
दत्तसर्वाभयो ऽहं वै न्यस्तशस्त्रः शमान्वितः / तपः समास्थितश्चर्तु प्रागेव पितृ शासनात्
मी सर्वांना अभय दिले आहे, शस्त्रे ठेवून दिली आहेत आणि शमयुक्त आहे. पित्याच्या आज्ञेने मी आधीच तपश्चर्येत प्रवृत्त झालो आहे।
Verse 21
न जातु शस्त्रग्रहणं करिष्यामीत्यहं पुरा / प्रतिश्रुत्य सतां मध्ये तपः कर्त्तुमिहानघाः
हे निष्पापांनो, मी पूर्वी सत्पुरुषांच्या मध्ये प्रतिज्ञा केली होती की मी कधीही शस्त्र धारण करणार नाही; येथे तपश्चर्याच करीन।
Verse 22
शस्त्रग्रहणसाध्यत्वाद्युष्मदीप्सितवस्तुनः / किङ्कर्त्तव्यं मयात्रेति मम डोलायते मनः
तुम्हाला हवे असलेले साध्य शस्त्र धारण केल्यानेच मिळते; म्हणून येथे मी काय करावे—या विचाराने माझे मन डळमळते आहे।
Verse 23
शुष्क उपाच / सतां संरक्षणार्थाय शस्त्रसंग्रहणं तु यत् / तन्नच्यावयते सत्यद्यथोक्तं ब्रह्मणा पुरा
शुष्क म्हणाला—सत्पुरुषांच्या संरक्षणासाठी जो शस्त्र-संग्रह आहे, तो सत्यापासून ढळवत नाही; जसे ब्रह्म्याने पूर्वी सांगितले आहे।
Verse 24
तस्मादस्मद्धितार्थाय भवता ग्राह्यमायुधम् / धर्म एव महांस्तेन चरितस्ते भविष्यति
म्हणून आमच्या हितासाठी आपण हे आयुध स्वीकारावे; त्यायोगे तुमच्याकडून महान धर्माचे आचरण होईल.
Verse 25
जैमिनिरुवाच एवं संप्रार्थ्यमानस्तु मुनिभिर्भृगुपुङ्गवः / तमनुद्रुत्य मेधावी धर्ममुद्दिश्य केवलम्
जैमिनी म्हणाले—अशा रीतीने मुनींनी विनविल्यावर भृगुश्रेष्ठ मेधावी ऋषीने केवळ धर्म उद्देशून त्याचा पाठपुरावा केला.
Verse 26
स तैः सह मुनिश्रेष्ठो दिशं दक्षिणपश्चिमाम् / समुद्दिश्य चचौ राजन्द्रष्टुकामः सरित्पतिम्
तो मुनिश्रेष्ठ त्या मुनींसह दक्षिण-पश्चिम दिशेकडे, नद्यांच्या पतीचे दर्शन घ्यावयास इच्छित, निघाला.
Verse 27
स सह्यमचलश्रेष्ठमवतीर्य भृगूद्वहः / तत्परं सरितां पत्युस्तीरं प्राप महामनाः
भृगुश्रेष्ठ महात्मा सह्य पर्वतश्रेष्ठावरून उतरून, तत्पर होऊन, नद्यांच्या पतीच्या तीरावर पोहोचला.
Verse 28
स ददर्श महाभागः परितो मारुताकुलम् / आकरं सर्वरत्नानां पूर्यमाणमनारतम्
त्या महाभाग्यवानाने सर्वत्र वाऱ्याने व्याकुळ झालेला, सर्व रत्नांचा खजिना अखंड भरत असलेला पाहिला.
Verse 29
अपरिज्ञेयगांभीर्यं महातामिव मानसम् / दुष्पारपारं सर्वस्य विविधग्रहसंहतिम्
त्याचे गांभीर्य अपरिज्ञेय, महात्म्यांच्या मनासारखे; सर्वांसाठी दुस्तर-अपार, जणू विविध ग्रहांचा समूह।
Verse 30
अप्रधृष्य तमं लोके धातारमिव केवलम् / आत्मानमिव चात्मत्वे न्यक्कृताखिलमुद्धतम्
तो लोकी सर्वाधिक अजेय, जणू एकमेव धाता; आत्मत्वात तो आत्म्यासारखा, ज्याने सर्व उद्धटपणाला नमविले.
Verse 31
आश्रयं सर्वसत्त्वानामापगानां च पार्थिवः / अत्यर्थचपलोत्तुगतरङ्गशतमालिनम्
हे पार्थिवा! तो सर्व सत्त्वांचा व नद्यांचा आश्रय; अत्यंत चंचल, उंच उसळणाऱ्या शेकडो तरंगमाळांनी शोभित।
Verse 32
उपान्तोपलसंघातकुहरान्तरसंश्रयात् / विशीर्यमाणलहरीशतफेनौघसोभितम्
काठावरच्या दगडांच्या समूहातील गुहांत आश्रय घेऊन, तुटणाऱ्या शेकडो लाटांच्या फेसाच्या प्रवाहाने तो शोभून दिसत होता.
Verse 33
गंभीरघोषं जलधिं पश्यन्मुनिगणैः सह / संसेव्यमानस्तरलैर्लहरीकणशीतलैः
मुनिगणांसह गंभीर नाद करणारा समुद्र पाहत, तो चंचल लाटांच्या थंड कणांनी सेविला जात होता.
Verse 34
मुहूर्त्तमिव राजेन्द्र तीरेनदनदीपतेः / विशश्रमे महाबाहुर्द्रष्टुकामः प्रचेतसम्
हे राजेंद्र! नदीच्या अधिपतीच्या तीरावर महाबाहु राम प्रचेतस (वरुण) यांचे दर्शन घ्यावे म्हणून क्षणभर विसावला।
Verse 35
ततो रामः समुत्थाय दक्षिणाभिमुखः स्थितः / मेघगंभिरया वाचा वरुणं वाक्यमब्रवीत्
मग राम उठून दक्षिणाभिमुख उभा राहिला आणि मेघगंभीर वाणीने वरुणाला हे वचन बोलला।
Verse 36
अहं मुनिगणैः सार्द्धमागतस्त्वद्दिदृक्षया / तस्मात्स्वरूपधृङ्मह्यं प्रचेतो देहि दर्शनम्
मी मुनिगणांसह तुझे दर्शन घ्यावे म्हणून आलो आहे; म्हणून हे प्रचेतस! आपल्या स्वरूपात प्रकट होऊन मला दर्शन दे।
Verse 37
इति श्रुत्वापि तद्वाक्यं वरुणो यादसां पतिः / न चचाल निजस्थानान्नृप धीरतरस्त्वयम्
हे नृप! ते वचन ऐकूनही जलचरांचा अधिपती वरुण आपल्या स्थानावरून हलला नाही; तो तुझ्यापेक्षा अधिक धीर होता।
Verse 38
पुनः पुनश्च रामेण समाहूतो ऽपि तोयराट् / न ददौ दर्शनं तस्मै प्रतिवाच्यं च नाभ्यधात्
रामाने वारंवार हाक मारूनही जलराज वरुणाने त्याला ना दर्शन दिले, ना प्रत्युत्तर दिले।
Verse 39
अलङ्घनीयं तद्वाक्यं वरुणेनावधीरितम् / अत्यन्तमिति कार्यार्थी विदुषा समुपेक्षितम्
वरुणाने उच्चारलेले ते वचन उल्लंघनीय नव्हते, तरीही त्याचा अवमान झाला. ‘अत्यंत’ असे समजून कार्यसिद्धी इच्छिणाऱ्या विद्वानानेही ते दुर्लक्षित केले.
Verse 40
ततः प्रचेतसा वाक्यं मन्यमानो ऽवधीरितम् / चुकोप तमभिप्रेक्ष्य रामः शस्त्रभृतां वरः
मग प्रचेतस (वरुण) यांचे वचन अवमानित झाले असे मानून, त्याच्याकडे पाहताच शस्त्रधाऱ्यांतील श्रेष्ठ राम क्रोधाने पेटले.
Verse 41
संक्षुब्धसागराकारः स तदा स्वबलाश्रयात् / निस्तोयमर्णवं कर्तुमियेष रुषितो भृशम्
तेव्हा तो क्षुब्ध सागरासारखा झाला; स्वतःच्या बळाच्या आधाराने अत्यंत रुष्ट होऊन समुद्र निर्जल करण्याची इच्छा करू लागला.
Verse 42
ततो जलमुपस्पृश्य समीपे विजयं धनुः / ततः प्रणम्य मनसा शर्वं रामो महाद्धनुः
मग त्याने जल स्पर्श करून जवळचे ‘विजय’ धनुष्य घेतले; त्यानंतर महाधनुर्धर रामाने मनोमन शर्व (शिव) यांना प्रणाम केला.
Verse 43
गृहीत्वारोपयामास क्रोधसंरक्तलोचनः / अभिमृश्य धनुःश्रेष्ठं सगुणं भृगुसत्तमः
क्रोधाने रक्त झालेल्या नेत्रांचा भृगुकुलश्रेष्ठ (राम) ते धनुष्य धरून चढवू लागला; धनुष्यश्रेष्ठाला स्पर्श करून त्यावर प्रत्यंचा बसवली.
Verse 44
पश्यतां सर्वभूतानां ज्याघोषमकरोत्तदा / ज्याघोषः शुश्रुवे तस्य दिविस्पृगतिनिष्ठुरः
सर्व भूतांच्या पाहता-पाहता त्याने तेव्हा धनुष्याच्या प्रत्यंचेचा घोर नाद केला. तो कठोर ज्याघोष आकाशाला स्पर्श करून सर्वत्र ऐकू आला.
Verse 45
चचाल निखिलायेन सप्तद्वीपार्मवा मही / ततः सरभसं रामश्चापे कालानलोपमम्
सप्तद्वीप व समुद्रांसह सारी पृथ्वी एकदम हादरली. मग रामाने वेगाने आपले धनुष्य कालाग्नीप्रमाणे प्रचंड केले.
Verse 46
सुवर्मपुङ्खं विशिखं संदधे शरसत्तमम् / तस्मिन्नस्त्रं महाघोरं भार्गवं वह्निदैवतम्
सुवर्ण पिसांनी युक्त, तीक्ष्ण अग्र असलेला श्रेष्ठ बाण त्याने चढविला. त्या बाणावर अग्निदेवाधिष्ठित, भार्गव असे महाघोर अस्त्र संधानिले.
Verse 47
युयोज भृगुशार्दूलः समन्त्राभ्यासमोक्षणम् / ततश्चचाल वसुधा सशैलवनकानना
भृगुशार्दूलाने मंत्राभ्यासासह त्याचे संयोग व मोक्षण केले. तेव्हा पर्वत, वन आणि काननांसह पृथ्वी हादरली.
Verse 48
प्रक्षोभं परमं जग्मुर्देवासुरमहोरगाः / संधितास्त्रं भृगुश्रेष्ठं क्रोधसंरक्तलोचनम्
देव, असुर आणि महोरग अत्यंत क्षोभित झाले. भृगुश्रेष्ठाने संधान केलेले अस्त्र पाहून, ज्याचे नेत्र क्रोधाने रक्तिम झाले होते.
Verse 49
दृष्ट्वा संभ्रान्तमनसो बभूवुः सचराचराः / सदिग्दाहभ्रपटलैरभवन्संवृता दिशः
ते दृश्य पाहून चराचर सर्व प्राणी भयाने व्याकुळ झाले. दिशादाहाच्या धुरकट मेघपटलांनी सर्व दिशा सर्वत्र झाकल्या गेल्या.
Verse 50
ववुश्च परुषा वाता रजोव्याप्ता महारवाः / मन्दरश्मिरशीतांशुरभूतसंरक्तमण्डलः
कठोर वारे वाहू लागले, धुळीने व्यापलेले भयंकर गर्जन उठले. मंद किरणांचा चंद्रही रक्तवर्ण मंडलासारखा दिसू लागला.
Verse 51
सोल्कापाताशनिर्वृष्टिर्बभूव रुधिरोदका / किमेतदिति संभ्रान्ता धूमोद्गारातिभीषणम्
उल्कांचा वज्रांचा वर्षाव झाला आणि पाणीही रक्तासारखे झाले. ‘हे काय?’ असे म्हणत सर्वजण घाबरले; धुराचे उफाळणे अत्यंत भयानक होते.
Verse 52
अधिरोपितदिव्यास्त्रं प्रचकर्ष महाशरम् / धनुर्विकर्षमाणं तं स्फुरज्ज्वालाग्रसायकम्
दिव्यास्त्राने युक्त असा तो महाशर त्याने ओढून घेतला. धनुष्य ताणताना ज्वालाग्र असलेला बाण चमकत होता.
Verse 53
ददृशुर्मुनयो रामं कल्पान्तानलसन्निभम् / आकर्णाकृष्टकोदण्डमण्डलाभ्यं तरस्थितम्
मुनींनी रामाला कल्पांताच्या अग्नीसारखा तेजस्वी पाहिले. कोदंड कानापर्यंत ओढून तो वेगाने स्थिर उभा होता.
Verse 54
तस्य प्रतिभयाकारं दुष्प्रापमभवद्वपुः / विकृष्टधनुषस्तस्य रूपमुग्रं रवेरिव
त्याचे शरीर भयकारक व दुर्मिळप्राप्य झाले. धनुष्य ताणलेल्या त्या वीराचे रूप सूर्याप्रमाणे उग्र दिसत होते.
Verse 55
कल्पान्ते ऽभ्युदितस्येव मण्डलं परिवेषितम् / कल्पान्ताग्नसमज्वालाभीषणं स्फुरतो वपुः
जणू कल्पान्ती उदय पावलेल्या सूर्याचे परिवेषयुक्त मंडलच. त्याचे स्फुरणारे शरीर प्रलयाग्नीच्या ज्वाळांसारखे भीषण होते.
Verse 56
तस्यालक्ष्यत चक्रम्य हरेरिव च मण्डलम् / स्फुरत्क्रोधानलज्वालापरीतस्यातिरौद्रताम्
त्याच्या भोवती हरिच्या चक्रमंडलासारखे एक मंडल दिसू लागले. क्रोधरूपी अग्नीच्या ज्वाळांनी वेढलेल्या त्याची अतिरौद्रता प्रकट झाली.
Verse 57
अवाप विष्णोः स तदा नरसिंहाकृतेरिव / वपुर्विकृष्टचापस्य भृकुटीकुटिलाननम्
तेव्हा त्याने विष्णूच्या नरसिंहाकृतीसारखे शरीर धारण केले. धनुष्य ताणलेल्या त्याचे मुख भृकुटी वाकडी होऊन विकट दिसू लागले.
Verse 58
रामस्याभूद्भवस्येव दिधक्षोस्त्रिपुरं पुरा / जाज्वल्यमानवपुषं तं दृष्ट्वा सहसा भयात्
रामाचे रूप जणू पूर्वी त्रिपुर दग्ध करण्यास उद्यत भव (शिव) यांसारखे झाले. जाज्वल्यमान देह असलेल्या त्याला पाहताच सर्वजण सहसा भयभीत झाले.
Verse 59
प्रसीद जय रामेति तुष्टुवुर्मुनयो ऽखिलाः / ततो ऽस्त्राग्निस्फुरद्धूमपटलैः शकलीकृतम्
“प्रसीद, जय राम” असे म्हणत सर्व मुनींनी स्तुती केली. मग अस्त्राग्नीच्या चमचमणाऱ्या धुराच्या पडद्यांनी सर्व काही तुकडे-तुकडे झाले.
Verse 60
बभूव च्छन्नमंभोधेरन्तः पुरमशैषतः / ज्वलदस्त्रानलज्वालाप रितापपराहतः
समुद्राच्या आतले नगर सर्व बाजूंनी पूर्णपणे झाकले गेले. जळत्या अस्त्राग्नीच्या ज्वाळांच्या तापाने ते अत्यंत पीडित झाले.
Verse 61
अत्यरिच्यत संभ्रान्तसलिलौघ उदन्वतः / तिमिङ्गिलतिमिग्राहनक्रमत्स्याहिकच्छपाः
समुद्रातील घाबरलेला जलप्रवाह फारच वाढला. तिमिंगिल, तिमिग्राह, मकर, मासे, सर्प आणि कासवे अस्वस्थ झाले.
Verse 62
प्रजग्मुः परमामार्त्तिं प्राणिनः सलिलेशयाः / उत्पतन्निपतत्ताम्यन्नानासत्त्वोद्धतोर्मिभिः
पाण्यात राहणारे प्राणी परम वेदनेला पोहोचले. अनेक सत्त्वांनी उधळलेल्या लाटांमुळे ते उडत, पडत आणि व्याकुळ होत राहिले.
Verse 63
प्रक्षोभं भृशमंभोधिः सहसा समुपागमत् / त्रासरासं च विपुलमंभसा प्लवता सह
समुद्र अचानक अत्यंत क्षोभ पावला. वाहत्या पाण्यासह भय आणि गोंधळही फार वाढला.
Verse 64
उद्वेलतामितस्तप्ताः सलिलान्तरचारिणः / ततस्तस्माच्छराज्ज्वालाः फूत्कृताशेष भीषणाः
सर्वत्र उसळणाऱ्या जलात वावरणारे प्राणी दाहाने तापले. तेव्हा त्या बाणातून फुत्कारत अत्यंत भीषण ज्वाळा प्रकट झाल्या.
Verse 65
निरूपितमिव व्यक्तं निश्चेरुः सर्वतो दिशम् / ततः प्रचण्डपवनैः सर्वतः परिवर्त्तितम्
त्या ज्वाळा जणू स्पष्ट दिसाव्यात तसे सर्व दिशांना पसरल्या. मग प्रचंड वाऱ्यांनी ते सर्वत्र फिरवून उलथापालथ केले.
Verse 66
अग्निज्वालामयं रक्तवितानाभमलक्ष्यत / प्रलयाब्धेरिवात्यर्थमस्त्राग्निव्याकुलांभसः
अस्त्राग्नीने व्याकुळ झालेले ते जल, जणू प्रलयसमुद्रच; लाल वितानासारखे, अग्निज्वाळांनी भरलेले दिसत होते.
Verse 67
समुद्रिक्ततया तस्य तरङ्गास्तीरमभ्ययुः / अस्त्राग्निविद्धाकुलितजलघोषेण भूयसा
त्याच्या प्रचंड उसळीमुळे लाटा किनाऱ्याकडे धावल्या. अस्त्राग्नीने विद्ध झालेल्या पाण्याचा घोर गजर अधिकच वाढला.
Verse 68
ककुभो बधिरीकुवन्नलक्ष्यत पयोनिधिः / परितो ऽस्त्रानलज्वालापरिवीतजलाविलः
चारही बाजूंनी अस्त्र-अग्नीच्या ज्वाळांनी वेढलेला, पाण्याने गढूळ झालेला तो समुद्र दिशांना बधिर करणारा असा दिसत होता.
Verse 69
जगाम परमामार्त्तिं सह्यः सद्यस्तदाश्रयः / आकर्णाकृष्टकोदण्डं दृष्ट्वा रामं पयोनिधिः
सह्याचा आश्रय घेणारा समुद्र, कानापर्यंत ताणलेला धनुष्य धारण केलेल्या श्रीरामांना पाहून तत्क्षणी परम व्याकुळ झाला।
Verse 70
विषादमगमत्तीव्रं यमं दृष्ट्वेव पातकी / भयकंपितसर्वाङ्गस्ततो नदनदीपतिः
जसा पापी यमाला पाहून तीव्र विषादात पडतो, तसा नद-नद्यांचा अधिपती समुद्र भयाने सर्वांग थरथरत अत्यंत शोकाकुल झाला।
Verse 71
विहाय सहजं धैर्यं भीरुत्वं समुपागमत् / ततः स्वरूपमास्थाय सर्वाभरणभूषितः
सहज धैर्य सोडून तो भित्रेपणाकडे गेला; मग आपले स्वरूप धारण करून सर्व आभूषणांनी भूषित झाला।
Verse 72
उत्तीर्यमाणः स्वजलं वरुणः प्रत्यदृश्यत / कृताञ्जलिः सार्वहस्तः प्रचेता भार्गवान्तिकम्
स्वतःच्या जलातून वरुण वर येत प्रकट झाला; हात जोडून, सर्व हातांनी नमस्कार करीत प्रचेता (वरुण) भार्गवाजवळ आला।
Verse 73
त्वरयाभ्यायायौ शीघ्रसायकाद्भीतभीतवत् / अभ्येत्याकृष्टधनुषः स तस्य चरणाब्जयोः
वेगवान बाणांपासून घाबरल्यासारखा तो घाईघाईने धावून आला; धनुष्य ताणलेल्या श्रीरामांजवळ येऊन त्यांच्या चरणकमलांवर पडला।
Verse 74
अब्रवीच्च भृशं भीतः संभ्रमाकुलिताक्षरम् / रक्ष मां भृगुशार्दूल कृपया शरणागतम्
तो अत्यंत भयभीत होऊन, गोंधळलेल्या शब्दांत म्हणाला— “हे भृगुशार्दूल! कृपया माझे रक्षण करा; मी शरण आलो आहे।”
Verse 75
अपराधमिमं राम मया कृतमजानता / स्थितो ऽस्मि तव निर्देशेशाधि किं करवाणि वै
“हे राम! हा अपराध माझ्याकडून अज्ञानाने घडला. मी तुमच्या आज्ञेत उभा आहे; आता मी काय करू?”
Frequently Asked Questions
A group of Gokarṇa-based sages travel to Mahendra, enter a sanctified āśrama, honor a Bhr̥gu-lineage ascetic, and request his help in recovering or re-establishing a supremely purifying kṣetra/tīrtha that has fallen into the ocean—preparing the ground for a Gaṅgā-related resolution.
Ātithi-satkāra (guest-honoring) is foregrounded: the host properly receives the visiting munis with arghya and pādya and invites their intention, modeling āśrama-dharma as the social technology that authorizes sacred knowledge transmission.
It is chiefly tīrtha-geographic with genealogical legitimation: the problem concerns a displaced sacred site and its tīrtha, while the capacity to resolve it is grounded in the host’s Bhr̥gu lineage and Viṣṇu-aṃśa authority within the Purāṇic world-map.