Adhyaya 46

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे सगरोपाख्याने भार्गवचरिते पञ्चचत्वारिंशत्तमोध्यायः // ४५// वसिष्ठ उवाच सगच्छन्पथि शुश्राव मुनिभ्यस्त त्त्वमादितः / राजपुत्रव्यवसितं पित्रौः स्वर्गतिमेव च

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यमभागात, सगरोपाख्यानातील भार्गवचरित्रातील पंचेचाळीसावा अध्याय समाप्त. वसिष्ठ म्हणाले— तो मार्गाने जात असता मुनिंकडून आरंभापासून सर्व वृत्तांत ऐकत गेला— राजपुत्राचा निश्चय आणि माता-पित्यांची स्वर्गगतीही।

Verse 2

पितुस्तु जीवहरणं शिरोहरणमेव च / तन्मृतेरेव मरणं श्रुत्वा मातुश्च केवलम्

पित्याचे प्राणहरण व शिरोच्छेदन, तसेच त्याचाच मृत्युसमाचार—हे केवळ ऐकूनच माता व्याकुळ झाली।

Verse 3

विललाप महाबाहुर्दुःखशोकसमन्वितः / तमथाश्वासयामास तुल्यदुःखो ऽकृतव्रणः

महाबाहु दुःख-शोकाने भरून विलाप करू लागला; तेव्हा समान दुःखी पण अव्रण असलेल्याने त्याला धीर दिला.

Verse 4

हेतुभिः शास्त्रनिर्दिष्टैर् वीर्यसामर्थ्यसूचकैः / युक्तिलौकिकदृष्टान्तैस्तच्छोकं संव्यशामयत्

शास्त्रनिर्दिष्ट कारणांनी, पराक्रम-सामर्थ्य दर्शविणाऱ्या युक्तींनी व लौकिक दृष्टांतांनी त्याने तो शोक शांत केला.

Verse 5

सांत्वितस्तेन मैधावी धृतिमालंब्य भार्गवः / प्रययौ सहितः सख्या भ्रातॄणां तु दिदृक्षया

त्याने सांत्वना दिल्यावर मेधावी भार्गवाने धैर्य धरले आणि मित्रासह भावांना पाहण्यासाठी निघाला.

Verse 6

स तान्दृष्ट्वाभिवाद्यैतान्दुःखितान्दुःखकर्शितः / शोकामषयुतस्तैश्च सह त्स्थौ दिनत्रयम्

त्यांना दुःखी पाहून व अभिवादन करून, स्वतःही दुःखाने कर्शित तो शोक व रोषासह त्यांच्या बरोबर तीन दिवस राहिला.

Verse 7

ततो ऽस्य सुमाहान्क्रोधः स्मरतो निधनं पितुः / बभूव सहसा सर्वलोकसंहरणक्षमः

तेव्हा वडिलांच्या मृत्यूचे स्मरण करताना त्याला अचानक असा प्रचंड क्रोध आला जो सर्व लोकांचा संहार करण्यास समर्थ होता.

Verse 8

मातुरर्थे कृतां पूर्वं प्रतिज्ञां सत्यसंगरः / दृढीचकार हृदये सर्वक्षत्रवधोद्यतः

सत्यवचनी परशुरामाने आईसाठी पूर्वी केलेली प्रतिज्ञा आपल्या हृदयात दृढ केली आणि सर्व क्षत्रियांचा वध करण्यास तो सज्ज झाला.

Verse 9

क्षत्रवंश्यानशेषेण हत्वा तद्देहलोहितैः / करिष्ये तर्पणं पित्रोरिति निश्चित्य भार्गवः

भार्गवाने (परशुरामाने) निश्चय केला, 'क्षत्रिय वंशाचा पूर्णपणे नाश करून, त्यांच्या देहाच्या रक्ताने मी माझ्या आई-वडिलांचे तर्पण करीन.'

Verse 10

भ्रातॄणां चैव सर्वेषामाख्यायात्मसमीहितम् / प्रययौ तदनुज्ञातः कृत्वा संस्थांपितुः क्रियाम्

आपल्या सर्व भावांना आपला हेतू सांगून आणि त्यांची परवानगी घेऊन, वडिलांचे अंत्यसंस्कार करून तो तेथून निघून गेला.

Verse 11

अकृतव्रणसंयुक्तः प्राप्य माहिष्मतीं ततः / तद्बाह्योपवने स्थित्वा सस्मार स महोदरम्

अकृतव्रणासह माहिष्मती नगरीत पोहोचल्यावर, तेथील बाह्य उपवनात थांबून त्याने महोदराचे स्मरण केले.

Verse 12

स तस्मै रथचापाद्यं सहसाश्वसमन्वितम् / प्रेषयामास रामाय सर्वसंहननानि च

त्याने रामासाठी रथ, धनुष्य इत्यादी आणि सहस्र अश्वांनी युक्त अशी सर्व युद्धसामग्री त्वरित पाठविली.

Verse 13

रामो ऽपि रथमारुह्य सन्नद्धः सशरं धनुः / गृहीत्वापूरयच्छङ्खं रुद्रदत्तममित्रजित्

अमित्रजित् रामही रथावर आरूढ होऊन, सज्ज होऊन, बाणांसह धनुष्य धारण करून, रुद्रदत्त शंख हातात घेऊन जोराने फुंकला.

Verse 14

ज्याघोषं च चकारोच्चै रोदसी कंपयन्निव / सहसाहोथ सारथ्यं चक्रे सारथिनां वरः

त्याने धनुष्याच्या प्रत्यंचेचा मोठा नाद केला, जणू पृथ्वी-आकाश कंपित झाले; आणि तत्क्षणी श्रेष्ठ सारथ्याने रथचालन हाती घेतले.

Verse 15

रथज्याशङ्खनादैस्तु वधात्पित्रोरमर्षिणः / तस्याभून्नगरी सर्वा संक्षुब्धाश्च नरद्विपाः

रथ, धनुष्याच्या ज्या आणि शंखनाद यांमुळे—पित्याच्या वधाने क्रुद्ध झालेल्या त्याच्या कारणाने—संपूर्ण नगरी अस्वस्थ झाली आणि वीर पुरुषही क्षुब्ध झाले.

Verse 16

रामं त्वागतमाज्ञाय सर्वक्षत्रकुलान्तकम् / संक्षुब्धाश्चक्रुरुद्योगं संग्रामाय नृपात्मजाः

सर्व क्षत्रियकुलांचा अंत करणारा राम आला हे कळताच, राजपुत्र क्षुब्ध होऊन संग्रामासाठी तयारी करू लागले.

Verse 17

अथ पञ्चरथाः शुराः शूरसेनादयो नृप / रामेण योद्धुं सहिता राजभिश्च क्रुरुद्यमम्

मग शूरसेनादी पराक्रमी राजे, पाच रथांसह, क्रूर निर्धार करून राजांसह रामाशी युद्धास सज्ज झाले।

Verse 18

चतुरङ्गवलोपेतास्ततस्ते क्षत्रियर्षभाः / राममासादयामासुः पतङ्गा इव पावकम्

ते क्षत्रियश्रेष्ठ चतुरंगिणी सैन्यासह, जसे पतंग अग्नीकडे धावतात तसे रामाकडे धावून आले।

Verse 19

निवार्य तानापततो रथेनैकेन भार्गवः / युयुधे पार्थिवैः सर्वैः समरे ऽमितविक्रमः

त्यांचा हल्ला एका रथानेच थोपवून, अमित पराक्रमी भार्गव राम रणांगणात सर्व राजांशी लढला।

Verse 20

ततः पुनरभूद्युद्धं रामस्य सह राजभिः / जघान यत्र संक्रुद्धो राज्ञां शतमुदारधीः

मग पुन्हा रामाचे राजांशी युद्ध झाले; तेथे क्रुद्ध होऊन उदारबुद्धी रामाने शंभर राजे ठार केले।

Verse 21

ततः स शूरसेनादीन्हत्वा सबलवाहनान् / त्रणेन पातयामास क्षितौ क्षत्रियमण्डलम्

मग त्याने शूरसेनादींना त्यांच्या सैन्य-वाहनांसह मारून, सर्व क्षत्रियमंडळाला तृणासारखे भूमीवर पाडले।

Verse 22

ततस्ते भग्नसंकल्पा हतस्वबलवाहनाः / हतशिष्टा नृपतयो दुद्रुवुः सर्वतोदिशम्

तेव्हा ज्यांचे संकल्प भग्न झाले आणि ज्यांचे सैन्यबल व वाहने नष्ट झाली, असे उरलेले राजे सर्व दिशांनी पळून गेले.

Verse 23

एवं विद्राव्य सैन्यानि हत्वा जित्वाथ संयुगे / जघान शतशो राज्ञः शूराञ्छरवराग्निना

अशा रीतीने सैन्ये पळवून लावून, संग्रामात मारून व जिंकून, त्याने बाणवृष्टीरूपी अग्निने शेकडो शूर राजे ठार केले.

Verse 24

ततः क्रोधपरीतात्मा दग्धुकामो ऽखिलां पुरीम् / उदैरयद्भार्गवो ऽस्त्रं कालाग्निसदृशप्रभम्

मग क्रोधाने व्यापलेल्या मनाने, अख्खी पुरी जाळण्याच्या इच्छेने, भार्गवाने कालाग्नीप्रमाणे तेजस्वी असे अस्त्र उद्भविले.

Verse 25

ज्वालाकवलिताशेषपुरप्राकारमालिनीम् / पुरीं सहस्त्यश्वनरां स ददाहास्त्रपावकः

ज्वाळांनी ग्रासलेल्या, नगरप्राकारांच्या माळेने शोभणाऱ्या, हत्ती-घोडे व जनांसह त्या पुरीला त्या अस्त्ररूपी पावकाने जाळून टाकले.

Verse 26

दह्यमानां पुरीं दृष्ट्वा प्राणत्राणपरायणः / जीवनाय जगामाशु वीतिहोत्रो भयातुरः

जळत असलेली पुरी पाहून, प्राणरक्षणात तत्पर, भयाने व्याकुळ वीतिहोत्र जीव वाचविण्यासाठी त्वरेने निघून गेला.

Verse 27

अस्त्राग्निना पुरीं सर्वां दग्ध्वा हत्वा च शात्रवान् / प्राशयानो ऽखिलान् लोकान् साक्षात्काल इवान्तकः

अस्त्रांच्या अग्नीने त्याने सारी पुरी जाळून शत्रूंचा संहार केला; साक्षात् काळरूपी अंतकाप्रमाणे तो जणू सर्व लोकांना गिळीत होता।

Verse 28

अकृतव्रणसंयुक्तः सहसाहेन चान्वितः / जगामरथघोषेण कंपयन्निव मेदिनीम्

तो जखम न लागलेला, अदम्य साहसाने युक्त, रथाच्या घोषाने जणू पृथ्वी थरथरवित पुढे गेला।

Verse 29

विनिघ्नन् क्षत्रियान्सर्वान् संशाम्य पृथिवीतले / महेन्द्राद्रिं ययौ रामस्तपसे धतमानसः

पृथ्वीवर सर्व क्षत्रियांचा संहार करून त्यांना दमन करून, तपासाठी मन स्थिर करून राम महेंद्र पर्वताकडे गेला।

Verse 30

तस्मिन्नष्टचतुष्कं च यावत्क्षत्रसमुद्गमम् / प्रत्येत्य भूयस्तद्धत्यै बद्धदीक्षो धृतव्रतः

क्षत्रियांचा पुन्हा उदय होईपर्यंत आठ-चतुष्क (बत्तीस) वर्षे झाली; मग तो परत येऊन त्यांच्या वधासाठी दीक्षाबद्ध व व्रतधारी झाला।

Verse 31

क्षत्रक्षेत्रेषु भूयश्च क्षत्रमुत्पादितं द्विजैः / निजघान पुनर्भूमौ राज्ञ शतसहस्रशः

क्षत्रक्षेत्रांत द्विजांनी पुन्हा क्षत्रिय उत्पन्न केले; तेव्हा त्याने पृथ्वीवर पुन्हा शेकडो हजारो राजांचा संहार केला।

Verse 32

वर्षद्वयेन भूयो ऽपि कृत्वा निःक्षत्रियां महीम् / षट्चतुष्टयवर्षान्तं तपस्तेपे पुनश्च सः

दोन वर्षांत त्याने पुन्हा पृथ्वी क्षत्रियविरहित केली; आणि नंतर तो सहा-चतुष्टय वर्षांपर्यंत पुन्हा तपश्चर्या करू लागला।

Verse 33

भूयो ऽपि राजन् संबुद्धं क्षत्रमुत्पादितं द्विजैः / जघान भूमौ निःशेषं साक्षात्काल इवान्तकः

हे राजन्, द्विजांनी पुन्हा जागृत करून निर्माण केलेले क्षत्रियत्व त्याने पृथ्वीवर पूर्णपणे नष्ट केले; जणू साक्षात् काळरूपी अंतकच।

Verse 34

कालेन तावता भूयः समुत्पन्नं नृपात्त्वयम् / निघ्नंश्चचार पृथिवीं वर्षद्वयमनारतम्

इतक्या काळात, हे नृपा, तुझ्यामुळे पुन्हा उत्पन्न झालेले (क्षत्रिय) तो मारत मारत दोन वर्षे अखंड पृथ्वीवर फिरत राहिला।

Verse 35

अलं रामेण राजेन्द्र स्मरता निधनं पितुः / त्रिः सप्तकृत्वः पृथिवी तेन निःक्षत्रिया कृता

हे राजेंद्र, पित्याच्या निधनाचे स्मरण करणाऱ्या रामाने पुरे केले; त्याने एकवीस वेळा पृथ्वी क्षत्रियविरहित केली।

Verse 36

त्रिःसप्तकृत्वस्तन्माता यदुरः स्वमताडयत् / तावद्रामेण तस्मात्तु क्षत्रमुत्सादितं भुवि

त्याची माता जेव्हा जेव्हा शोकाने आपली छाती ठोकत असे—एकवीस वेळा—तेव्हा तेव्हा रामाने त्याच कारणाने पृथ्वीवर क्षत्रियत्वाचा उच्छेद केला।