Adhyaya 3

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे प्रजापतिवंशानुकीर्त्तनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः ऋषय ऊचु / देवानां दानवानां च दैत्यानां चैव सर्वशः / उत्पत्तिं विस्तरेणैव ग्रूहि वैवस्वतेंऽतरे

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यभागाच्या तृतीय उपोद्धातपादात ‘प्रजापतिवंशानुकीर्तन’ नावाचा दुसरा अध्याय। ऋषी म्हणाले— वैवस्वत मन्वंतरात देव, दानव व दैत्य यांची उत्पत्ती सविस्तर सांगावी।

Verse 2

सूत उवाच धर्म्मस्यैव प्रवक्ष्यामि निसर्गन्तं निबोधत / अरुन्धतीवसुर्जामालंबा भानुर्मरुत्वती

सूत म्हणाला— धर्माचा वंशविस्तार सांगतो; ऐका. अरुंधती, वसु, जामा, आलंबा, भानु आणि मरुत्वती।

Verse 3

संकल्पा च मुहूर्त्ता च साध्या विश्वा तथैव च / धर्मस्य पत्न्यो दश ता दक्षः प्राचेतसो ददौ

संकल्पा, मुहूर्ता, साध्या, विश्वा इत्यादी— अशा धर्माच्या दहा पत्नी होत्या; त्या प्राचेतस दक्षाने दिल्या।

Verse 4

साध्यापुत्रास्तु धर्मस्य साध्या द्वादशजज्ञिरे / देवेभ्यस्तान्परान्देवान्दैवज्ञाः परिचक्षते

धर्माच्या साध्या पत्नीपासून बारा साध्य पुत्र जन्मले; दैवज्ञ त्यांना देवांपेक्षा श्रेष्ठ देव म्हणतात।

Verse 5

ब्राह्मणा वै मुखात्सृष्टा जया देवाः प्रजेप्सया / सर्वे मन्त्रशरीरस्ते समृता मन्वन्तरेष्विह

ब्राह्मण मुखातून सृष्टी झाले; प्रजा उत्पन्न करण्याच्या इच्छेने ‘जया’ नावाचे देव प्रकट झाले. ते सर्व मंत्रस्वरूप असून मन्वंतरांत स्मरणीय आहेत।

Verse 6

दर्शश्च पौर्णमासश्च बृहद्यच्च रथन्तरम् / वित्तिश्चैव विवित्तिश्च आकूतिः कूतिरेव च

दर्श व पौर्णमास, तसेच बृहद् व रथन्तर; आणि वित्ति, विवित्ति, आकूति व कूति—हीही (यज्ञांची) नावे सांगितली आहेत.

Verse 7

विज्ञाता चैव विज्ञातो मनो यज्ञस्तथैव च / नामान्येतानि तेषां वै यज्ञानां प्रथितानि च

विज्ञाता व विज्ञात, तसेच मनोयज्ञही; हीच त्यांच्या यज्ञांची प्रसिद्ध नावे आहेत.

Verse 8

ब्रह्मशापेन तेजाताः पुनः स्वायंभुवे जिताः / स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्यश्चैवोत्तमे पुनः

ब्रह्मशापामुळे ते तेजहीन झाले; नंतर स्वायंभुव मन्वंतरात पराजित झाले. स्वारोचिष मन्वंतरात ते ‘तुषित’ म्हणून, आणि उत्तम मन्वंतरात पुन्हा ‘सत्य’ म्हणून प्रसिद्ध झाले.

Verse 9

तामसे हरयो नाम वैकुण्ठा रेवतान्तरे / ते साध्याश्चाक्षुषे नाम्ना छन्दजा जज्ञिरे सुराः

तामस मन्वंतरात ते ‘हरि’ नावाने, आणि रेवत मन्वंतरात ‘वैकुण्ठ’ म्हणून ओळखले गेले. चाक्षुष मन्वंतरात ते ‘साध्य’ नावाने, छंदातून उत्पन्न झालेले देव म्हणून प्रकट झाले.

Verse 10

धर्मपुत्रा महाभागाः साध्या ये द्वादशामराः / पूर्वं समनुसूयन्ते चाक्षुषस्यान्तरे मनोः

धर्माचे पुत्र, महाभाग्यवान असे ते बारा साध्य देव—चाक्षुष मनूच्या मन्वंतरात पूर्वीपासूनच गणले जातात.

Verse 11

स्वारोचिषेंऽतरे ऽतीता देवा ये वै महौजसः / तुषिता नाम ते ऽन्योन्यमूचुर्वै चाक्षुषेंऽतरे

स्वारोचिष मन्वंतरात जे महातेजस्वी देव गेले होते, ते ‘तुषित’ नावाचे देव चाक्षुष मन्वंतरात परस्पर असे बोलले.

Verse 12

किञ्चिच्छिष्टे तदा तस्मिन्देवा वै तुषिताब्रुवन् / एतामेव महाभागां वयं साध्यां प्रविश्य वै

त्यात थोडेसे उरले असता तुषित देव म्हणाले—‘हे महाभागे, आम्ही साध्यरूपाने याच्यात प्रवेश करू.’

Verse 13

मन्वन्तरे भविष्यामस्तन्नः श्रेयो भविष्यति / एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः

‘आम्ही मन्वंतरात प्रकट होऊ; तेच आमचे कल्याण होईल।’ असे म्हणून ते सर्व चाक्षुष मनूच्या अंतरात स्थित झाले.

Verse 14

तस्यां द्वादश संभूता धर्मात्स्वायंभुवात्पुनः / नरनारायणो तत्र जज्ञाते पुनरेव हि

तिच्यात स्वायंभुव धर्मापासून बारा जण उत्पन्न झाले; आणि तेथेच नर-नारायण पुन्हा जन्मले.

Verse 15

विपश्चिदिन्द्रो यश्चाभूत्तथा सत्यो हरिश्च तौ / स्वारोचिषेंऽतरे पूर्वमास्तां तौ तुषितासुतौ

विपश्चित व इंद्र, तसेच सत्य व हरि—हे दोघे पूर्वी स्वारोचिष मन्वंतरात तुषितांचे पुत्र होते.

Verse 16

तुषितानां तु साध्यात्वे नामान्येतानि चक्षते / मनो ऽनुमन्ता प्राणश्च नरो ऽपानश्च वीर्यवान्

तुषितांच्या साध्यत्वात ही नावे सांगितली जातात— मन, अनुमन्ता, प्राण, नर आणि वीर्यवान् अपान।

Verse 17

वितिर्नयो हयश्चैव हंसो नारायणस्तथा / विभुश्चापि प्रभुश्चापि साध्या द्वादश जज्ञिरे

विति, नय, हय, हंस, नारायण, तसेच विभु व प्रभु— असे बारा साध्य उत्पन्न झाले।

Verse 18

स्वायंभुवैंऽतरे पूर्वं ततः स्वारो चिषे पुनः / नामान्यासन्पुनस्तानि तुषितानां निबोधत

पूर्वी स्वायंभुव मन्वंतरात, नंतर स्वारोचिष मन्वंतरातही— तुषितांची तीच नावे पुन्हा होती; ते जाणून घ्या।

Verse 19

प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च / चक्षुः श्रोत्रं रसो घ्राणं स्पर्शो बुद्धिर्मनस्तथा

प्राण, अपान, उदान, समान आणि व्यान; तसेच चक्षु, श्रोत्र, रसना, घ्राण, स्पर्श, बुद्धी आणि मन।

Verse 20

नामान्येतानि वै पूर्वं तुषितानां स्मृतानि च / वसोस्तु वसवः पुत्राः साध्यानामनुजाः स्मृताः

ही नावे पूर्वी तुषितांची म्हणून सांगितली व स्मरणात आहेत; आणि वसोचे पुत्र वसव हे साध्यांचे अनुज मानले गेले आहेत।

Verse 21

धरो ध्रुवश्च सोमश्च आयुश्चैवानलो ऽनिलः / प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः

धरो, ध्रुव, सोम, आयु, अनल, अनिल, प्रत्यूष आणि प्रभास—हे आठ वसु म्हणून प्रकीर्तित आहेत.

Verse 22

धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यो रजस् तथा / ध्रुवपुत्रो ऽभवत्तात कालो लोकाप्रकालनः

धराचा पुत्र द्रविण, हुतहव्य आणि रजस झाला; आणि ध्रुवाचा पुत्र, हे तात, लोकांचा नियामक काळ उत्पन्न झाला.

Verse 23

सोमस्य भगवान्वर्चा बुधश्च ग्रहबौधनः / धरोर्मी कलिलश्चैव पञ्च चन्द्रमसः सुताः

सोमाचे पुत्र भगवान्वर्चा, ग्रहांचे बोध करणारा बुध, तसेच धरोर्मी व कलिल—हे चंद्राचे पाच पुत्र आहेत.

Verse 24

आयस्य पुत्रो वैतण्ड्यः शमः शान्तस्तथैव च / स्कन्दः सनत्कुमारश्च जज्ञे पादेन तेजसः

आयुचा पुत्र वैतण्ड्य, शम आणि शान्त झाला; तसेच तेजाच्या एका अंशाने स्कन्द व सनत्कुमार जन्मले.

Verse 25

अग्नेः पुत्रं कुमारं तु स्वाहा जज्ञे श्रिया षृतम् / तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च प्रष्टजाः

अग्नीचा पुत्र कुमार स्वाहेने श्रीने परिपूर्ण करून जन्मास घातला; त्याचे शाक, विशाख आणि नैगमेय (प्रष्टज) हे पुत्र झाले.

Verse 26

अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रो मनोजवः / अविज्ञान गतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य च

अनिलाची पत्नी शिवा होती; तिचा पुत्र मनोजव. अनिलाचे आणखी दोन पुत्र—अविज्ञान आणि गति.

Verse 27

प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रमृषिं नाम्नाथ देवलम् / द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ

प्रत्युषाचा पुत्र देवल नावाचा ऋषी मानला जातो. देवलाचेही दोन पुत्र—क्षमावंत आणि मनीषी.

Verse 28

बृहस्पतेश्तु भगिनी भुवना ब्रह्मवादिनी / योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमशक्ता चरति स्म ह

बृहस्पतीची भगिनी भुवना ब्रह्मवादिनी होती. योगसिद्धीने युक्त होऊन ती अखिल जगतात निर्बाध संचार करी.

Verse 29

प्रभासस्य तु भार्या सा वसूनामष्टमस्य ह / विश्वकर्मा सुतस्तस्याः प्रजापतिपतिर्विभुः

ती वसूंमधील आठवा प्रभास याची पत्नी होती. तिच्यापासून विश्वकर्मा जन्मला, जो प्रजापतींचा अधिपती व विभू आहे.

Verse 30

विश्वेदेवास्तु विश्वाया जज्ञिरे दश विश्रुताः / क्रतुर्दक्षः श्रवः सत्यः कालः मुनिस्तथा

विश्वापासून प्रसिद्ध असे दहा विश्वेदेव जन्मले—क्रतु, दक्ष, श्रव, सत्य, काल आणि मुनि इत्यादी.

Verse 31

पुरूरवो मार्द्रवसो रोचमानश्च ते दश / धर्मपुत्राः सुरा एते विश्वायां जज्ञिरे शुभाः

पुरूरवा, मार्द्रवस व रोचमान—हे दहा शुभ देव धर्माचे पुत्र म्हणून विश्वा पासून उत्पन्न झाले.

Verse 32

मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो भानवो भानुजाः स्मृताः / मुहूर्ताश्च मुहूर्ताया घोषलंबा ह्यजायत

मरुत्वतीपासून मरुत्वान झाले, आणि भानुजापासून भानव म्हणून ओळखले गेले; तसेच मुहूर्तापासून मुहूर्त व घोषलंबा उत्पन्न झाली.

Verse 33

संकल्पायां तु संजज्ञे विद्वान्संकल्प एव तु / नव वीथ्यस्तु जामायाः पथत्रयमुपाश्रिताः

संकल्पामध्येच विद्वान ‘संकल्प’ उत्पन्न झाला; आणि जामेच्या नऊ वीथी तीन मार्गांचा आश्रय घेऊन स्थित झाल्या.

Verse 34

पृथिवी विषयं सर्वमरुन्धत्यामजायत / एष सर्गः समाख्यातो विद्वान्धर्मस्य शाश्वतः

अरुंधतीपासून पृथ्वी-लोकाचा सर्व विषय उत्पन्न झाला; हा सर्ग शाश्वत धर्म जाणणाऱ्या विद्वानांनी असा सांगितला आहे.

Verse 35

मुहूर्ताश्चैव तिथ्याश्च प्रतिभिः सह सुव्रताः / नामतः संप्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत

हे सुव्रतांनो! मुहूर्त व तिथी, प्रतिंसह—आता मी त्यांची नावे सांगतो; माझे वचन लक्ष देऊन ऐका.

Verse 36

अहोरात्रविभागश्च नक्षत्राणि समाश्रितः / मुहुर्त्ताः सर्वनक्षत्रा अहोरात्रभिदस्तथा

अहोरात्राचा विभाग नक्षत्रांवर अवलंबून आहे; सर्व नक्षत्रांमध्ये मुहूर्तही तसेच दिवस-रात्रीचे भेद दर्शवितात।

Verse 37

अहोरात्रकलानां तु षडशीत्यधिकाः स्मृताः / रवेर्गति विशेषेण सर्वर्त्तुषु च नित्यशः

अहोरात्राच्या कला छ्याऐंशीपेक्षा अधिक मानल्या आहेत; सूर्याच्या गतीच्या विशेषामुळे सर्व ऋतूंमध्ये हे नित्यच असते।

Verse 38

ततो वेदविदश्चैतां गतिमिच्छन्ति पर्वसु / अविशेषेषु कालेषु ज्ञेयः सवितृमानतः

मग वेदज्ञ लोक पर्वकाळी हीच गती इच्छितात; आणि विशेष नसलेल्या काळी सविता (सूर्य)च्या मानाने ती जाणावी।

Verse 39

रौद्रः सार्पस्तथा मैत्रः पित्र्यो वासव एव च / आप्यो ऽथ वैश्वदेवश्च ब्राह्मो मध्याह्नसंश्रितः

रौद्र, सार्प, मैत्र, पित्र्य, वासव, आप्य, वैश्वदेव आणि ब्राह्म—हे (मुहूर्त) मध्याह्नाशी संबंधित आहेत।

Verse 40

प्राजापत्यस्तथैवेन्द्र इन्द्राग्नी निरृतिस्तथा / वारुणश्च यथार्यम्णो भगश्चापि दिनश्रिताः

प्राजापत्य, ऐन्द्र, इन्द्राग्नी, नैरृति, वारुण, अर्यमन् आणि भग—हेही दिवसाच्या भागांत आश्रित (मुहूर्त) आहेत।

Verse 41

एते दिनमुहूर्ताश्च दिवाकरविनिर्मिताः / शङ्कुच्छाया विशेषेण वेदितव्याः प्रमाणतः

हे दिवसाचे मुहूर्त दिवाकराने निर्मिलेले आहेत; शंकूच्या छायेच्या विशेषाने, प्रमाणानुसार ते जाणावे.

Verse 42

अजैकपादहिर्बुध्न्यः पूषाश्वियमदेवताः / आग्नेयश्चापि विज्ञेयः प्राजापत्यस्तथैव च

अजैकपाद, अहिर्बुध्न्य, पूषा, अश्विनी आणि यम हे देवता; तसेच आग्नेय व प्राजापत्यही जाणावे.

Verse 43

सौम्यश्चापि तथादित्यो बार्हस्पत्यश्च वैष्मवः / सावित्रश्च तथा त्वाष्ट्रो वायव्यश्चेति संग्रहः

सौम्य, आदित्य, बार्हस्पत्य व वैष्णव; तसेच सावित्र, त्वाष्ट्र व वायव्य—असा हा संग्रह आहे.

Verse 44

एते रात्रेर्मुहूर्त्ताः स्युः क्रमोक्ता दश पञ्च च / इन्दोर्गत्युदया ज्ञेया नाडिका आदितस्तथा

हे रात्रेचे मुहूर्त क्रमाने सांगितलेले—पंधरा आहेत; चंद्राच्या गती व उदयावरून, आरंभी नाडिकाही जाणावी.

Verse 45

कालावस्थास्त्विमास्त्वेते मुहूर्त्ता देवताः स्मृताः / सर्वग्रहाणां त्रीण्येव स्थानानि विहितानि च

या काळाच्या अवस्थाच मुहूर्त-देवता म्हणून स्मरणात आहेत; आणि सर्व ग्रहांसाठी केवळ तीनच स्थाने विहित केली आहेत.

Verse 46

दक्षिणोत्तरमध्यानि तानि विद्याद्यथाक्रमम् / स्थानं जारद्गवं सध्ये तथैरावतमुत्तरम्

ही (वीथी) क्रमाने दक्षिण, उत्तर व मध्य अशी जाणावी. मध्यभागी जारद्गवाचे स्थान असून उत्तरेस ऐरावत (वीथी) आहे.

Verse 47

वैश्वानरं दक्षिणतो निर्दिष्टमिह तत्त्वतः / अश्विनी कृत्तिका याम्यं नागवीथीति विश्रुता

इथे तत्त्वतः दक्षिणेस वैश्वानर सांगितला आहे. अश्विनी व कृत्तिका या याम्य (दक्षिण) भागात असून ती ‘नागवीथी’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 48

ब्राह्मं सौम्यं तथार्द्रा च गजवीथीति शब्दिता / पुष्याश्लेषे तथादित्यं वीथी चैरावती मता

ब्राह्म, सौम्य व आर्द्रा यांना ‘गजवीथी’ असे म्हणतात. तसेच पुष्य व आश्लेषा यांसह आदित्य—ही ‘ऐरावती’ वीथी मानली आहे.

Verse 49

तिस्रस्तु विथयो ह्येता उत्तरो मार्ग उच्यते / पूर्वोत्तरे च फल्गुन्यौ मघा चैवार्षभी स्मृता

या तीनही वीथी ‘उत्तरो मार्ग’ म्हणून ओळखल्या जातात. तसेच ईशान (पूर्वोत्तर) दिशेत दोन्ही फाल्गुनी व मघा—ही ‘आर्षभी’ (वीथी) म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 50

हस्तश्चित्रा तथा स्वाती गोवीथीति तु शब्दिता / ज्येष्ठा विशाखानुराधा वीथी जारद्गवी मता

हस्त, चित्रा व स्वाती यांना ‘गोवीथी’ असे म्हणतात. ज्येष्ठा, विशाखा व अनुराधा—ही ‘जारद्गवी’ वीथी मानली आहे.

Verse 51

एतास्तु वीथयस्तिस्रो मध्यमो मार्ग उच्यते / मूलं पूर्वोत्तराषाढे अजवीथ्याभिशब्दिते

या तीन वीथी आहेत; हाच ‘मध्यम मार्ग’ म्हणून सांगितला आहे. पूर्वोत्तराषाढेत असलेले मूल नक्षत्र ‘अजवीथी’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 52

श्रवणं च धनिष्ठा च मार्गी शतभिषक्तथा / वैश्वानरी भाद्रपदे रेवती चैव कीर्त्तिता

श्रवण व धनिष्ठा, तसेच शतभिषक—हे ‘मार्गी’ म्हणून ओळखले जातात. भाद्रपदात वैश्वानरी आणि रेवतीही प्रसिद्ध सांगितल्या आहेत.

Verse 53

एतास्तु वीथयस्तिस्रो दक्षिणे मार्ग उच्यते / अष्टाविशति याः कन्या दक्षः सोमाय ता ददौ

या तीन वीथी ‘दक्षिण मार्ग’ म्हणून सांगितल्या आहेत. ज्या अठ्ठावीस कन्या होत्या, त्या दक्षाने सोमाला अर्पण केल्या.

Verse 54

सर्वा नक्षत्रनाम्न्यस्ता ज्यौतिषे परिकीर्त्तिताः / तासामपत्यान्यभवन्दीप्तयो ऽमिततेजसः

या सर्व नक्षत्रनामधारी ज्योतिषशास्त्रात वर्णिल्या आहेत. त्यांच्या संतती अत्यंत तेजस्वी व दीप्तिमान झाली.

Verse 55

यास्तु शेषास्तदा कन्याः प्रतिजग्राह कश्यपः / चतुर्दशा महाभागाः सर्वास्ता लोकमातरः

तेव्हा उरलेल्या कन्यांना कश्यपाने स्वीकारले. त्या चौदा महाभाग्या सर्वच लोकमाता आहेत.

Verse 56

अदितिर्दितिर्दनुः काष्ठारिष्टानायुः खशा तथा / सुरभिर्विनता ताम्रा मुनिः क्रोधवशा तथा

अदिती, दिती, दनु, काष्ठा, अरिष्टा, अनायु, खशा; तसेच सुरभी, विनता, ताम्रा, मुनि आणि क्रोधवशा—या सर्वही (प्रजापत्नी) होत्या.

Verse 57

कद्रूर्माता च नागानां प्रजास्तासां निबोधत / स्वायंभुवे ऽन्तरे तात ये द्वादश सुरोत्तमाः

कद्रू ही नागांची माता होती; तिच्या संततीचे वर्णन ऐका. हे तात! स्वायंभुव मन्वंतरात जे बारा श्रेष्ठ देव होते, (त्यांचाही उल्लेख आहे).

Verse 58

वैकुण्ठा नाम ते साध्या बभूवुश्चाक्षुषेंऽतरे / उपस्थितेंऽतरे ह्यस्मिन्पुनर्वैवस्वतस्य ह

‘वैकुंठ’ नावाचे साध्यदेव चाक्षुष मन्वंतरात उत्पन्न झाले; आणि हा अंतर उपस्थित झाल्यावर पुन्हा वैवस्वत मन्वंतर येतो.

Verse 59

आराधिता आदित्या ते समेत्योचुः परस्परम् / एतामेव महाभागामदितिं संप्रविश्य वै

आराधनेने संतुष्ट झालेले ते आदित्य एकत्र येऊन परस्पर म्हणाले—“या महाभागा अदितीतच प्रवेश करून (आपण जन्म घेऊ).”

Verse 60

वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्योगादर्द्धेन तेजसा / गच्छेम पुत्रतामस्यास्तन्नः श्रेयो भविष्यति

या वैवस्वत मन्वंतरात आपण योगबलाने, आपल्या तेजाचा अर्ध भाग घेऊन, तिचे पुत्रत्व प्राप्त करू; तेच आपल्यासाठी कल्याणकारक ठरेल.

Verse 61

एवमुक्त्वा तु ते सर्वे वर्त्तमानेंऽतरे तदा / जज्ञिरे द्वादशादित्या मारीयात्कश्यपात्पुनः

असे म्हणताच त्या अंतरकाळात ते सर्व; मरीचीच्या कन्येपासून कश्यपाद्वारे पुन्हा बारा आदित्य जन्मले.

Verse 62

शतक्रतुश्च विष्णुश्च जज्ञाते पुनरेव हि / वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्नरनारायणौ तदा

शतक्रतु (इंद्र) आणि विष्णूही खरोखर पुन्हा जन्मले; या वैवस्वत मन्वंतरात तेव्हा ते नर-नारायण झाले.

Verse 63

तेषामपि हि देवानां निधनोत्पत्तिरुच्यते / यथा सूर्यस्य लोके ऽस्मिन्नुदयास्तमयावुभौ

त्या देवतांनाही उत्पत्ती व नाश सांगितला जातो; जसा या लोकी सूर्याचा उदय आणि अस्त—दोन्ही होतात.

Verse 64

दृष्टानुश्रविके यस्मात्सक्ताः शब्दादिलक्षणे / अष्टात्मके ऽणिमाद्ये च तस्मात्ते जज्ञिरे सुराः

कारण ते दृष्ट व श्रुत विषयांत, शब्दादि लक्षणांत, तसेच अणिमा इत्यादी अष्ट सिद्धींमध्ये आसक्त होते—म्हणून ते सुर (देव) जन्मले.

Verse 65

इत्येष विषये रागः संभूत्याः कारणं स्मृतम् / ब्रह्मशापेन संभूता जयाः स्वायंभुवे जिताः

अशा प्रकारे विषयांतील राग हा उत्पत्तीचे कारण मानला आहे; ब्रह्मशापाने उत्पन्न झालेले ‘जय’ स्वायंभुव मन्वंतरात पराजित झाले.

Verse 66

स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्यश्चैवोत्तमे पुनः / तामसे हरयो देवा जाताश्चा रिष्टवे तु वै

स्वारोचिष मन्वंतरात तुषित व सत्य हे देवगण उत्पन्न झाले; उत्तम मन्वंतरातही तसेच सांगितले आहे. तामस मन्वंतरात हरय देव जन्मले आणि अरिष्टासाठीही देव प्रकट झाले.

Verse 67

वैकुण्ठाश्चाश्रुषे साध्या आदित्याः सप्तमे पुनः / धातार्यमा च मित्रश्च वरुणोंऽशो भगस्तथा

आश्रुष मन्वंतरात वैकुंठ व साध्य हे देवगण होते; सातव्या मन्वंतरात आदित्य प्रकट झाले. धाता, अर्यमा, मित्र, वरुण, अंश आणि भग हे (आदित्य) होत.

Verse 68

इन्द्रो विवस्वान्पूषा च पर्जन्यो दशमः स्मृतः / ततस्त्वष्टा ततो विष्णुरजघन्यो जघन्यजः

इंद्र, विवस्वान, पूषा आणि पर्जन्य—हे दहावे (आदित्य) म्हणून स्मरणात आहेत. त्यानंतर त्वष्टा, मग विष्णु; तसेच अजघन्य व जघन्यज (ही नावे) आहेत.

Verse 69

इत्येते द्वादशादित्याः कश्यपस्य सुता विभोः / सुरभ्यां कश्यपाद्रुद्रा एकादश विजज्ञिरे

अशा रीतीने हे बारा आदित्य विभू कश्यपाचे पुत्र आहेत. सुरभीपासून कश्यपाद्वारे अकरा रुद्र उत्पन्न झाले.

Verse 70

महादेवप्रसादेन तपसा भाविता सती / अङ्गारकं तथा सर्पं निरृतिं सदसत्पतिम्

महादेवाच्या कृपेने तपस्येने ती सती (सुरभी) परिपक्व झाली; आणि तिने अङ्गारक, सर्प, निरृति व सदसत्पति यांना (जन्म) दिला.

Verse 71

अचैकपादहिर्बुध्न्यौ द्वावेकं च ज्वरं तथा / भुवनं चेश्वरं मृत्युं कपालीति च विशुतम्

अचैकपाद व अहिर्बुध्न्य हे दोघे, तसेच ‘ज्वर’ नावाचा एक. ‘भुवन’, ‘ईश्वर’, ‘मृत्यू’ आणि ‘कपाली’ ही नावेही प्रसिद्ध आहेत.

Verse 72

देवानेकादशैतांस्तु रुद्रांस्त्रिभुवनेश्वरान् / तपसोग्रेण महाता सुरभिस्तानजीजनत्

त्रिभुवनाचे ईश्वर असे हे अकरा रुद्रदेव, महान व तीव्र तपाच्या सामर्थ्याने सुरभीने उत्पन्न केले.

Verse 73

ततो दुहितरावन्ये सुरभिर्देव्यजायत / रोहिणी चैव सुभगां गान्धवी च यशस्विनीम्

त्यानंतर देवी सुरभीपासून आणखी दोन कन्या जन्मल्या—सुभगा रोहिणी आणि यशस्विनी गान्धवी.

Verse 74

रोहिण्या जज्ञिरे कन्याश्चतस्रो लोकविश्रुताः / सुरूपा हंसकाली च भद्रा कामदुघा तथा

रोहिणीपासून चार कन्या जन्मल्या, ज्या लोकप्रसिद्ध आहेत—सुरूपा, हंसकाली, भद्रा आणि कामदुघा.

Verse 75

सुषुवे गाः कामदुघा सुरूपा तनयद्वयम् / हंसकाली तु महिषान्भद्रायस्त्वविजातयः

कामदुघाने गायींना जन्म दिला; सुरूपाने दोन पुत्रांना. हंसकालीने महिषांना जन्म दिला, आणि भद्रेकडून अविजात (इतर) संतती उत्पन्न झाली.

Verse 76

विश्रुतास्तु महाभागा गान्धर्व्या वाजिनः सुताः / उच्चैःश्रवादयो जाताः खेचरास्ते मनोजवाः

गान्धर्वीपासून वाजिनाचे जे महाभाग पुत्र प्रसिद्ध झाले; उच्चैःश्रवा इत्यादी म्हणून ते खেচर, मनासारख्या वेगाने धावणारे उत्पन्न झाले.

Verse 77

श्वेताः शोणाः पिशङ्गास्च सारङ्गा हरि तार्जुनाः / उक्ता देवोपवाह्यास्ते गान्धर्वियोनयो हयाः

ते श्वेत, शोण, पिशंग, सारंग, हरि व तर्जुन वर्णाचे सांगितले गेले; ते देवोपवाह्य, गान्धर्वी-योनीतून उत्पन्न झालेले अश्व आहेत.

Verse 78

भूयो जज्ञे सुरभ्यास्तु श्रीमांश्चन्द्रप्रभो वृषः / स्रग्वी ककुद्मान्द्युतिमा नमृतालयसंभवः

पुन्हा सुरभीपासून श्रीमान, चंद्रप्रभेसारखा तेजस्वी वृषभ जन्मला; तो स्रग्वी, ककुद्मान, द्युतिमान होता, आणि अमृतालयातून उत्पन्न झालेला नव्हता.

Verse 79

सुरभ्यनुमते दत्तो ध्वजो माहेश्वरस्तु सः / इत्येते कश्यपसुता रुद्रादित्याः प्रकीर्त्तिताः

सुरभीच्या अनुमतीने तो माहेश्वर ध्वज म्हणून अर्पण करण्यात आला; अशा रीतीने हे कश्यपपुत्र ‘रुद्रादित्य’ म्हणून कीर्तित आहेत.

Verse 80

धर्मपु पुत्राः स्मृताः साध्या विश्वे च वसवस्तथा / यथेन्धनवशाद्वह्निरेकस्तु बहुधा भवेत्

साध्य, विश्वे आणि वसु हे धर्माचे पुत्र मानले गेले आहेत; जसे इंधनाच्या भेदाने एकच अग्नी अनेक प्रकारे प्रकट होतो.

Verse 81

भवत्येकस्तथा तद्वन्मूर्त्तीनां स पिता महः / एको ब्रह्मान्तकश्चैव पुरुषश्चैति तत्र यः

तो एकच आहे; तोच सर्व मूर्तींचा महान पिता आहे. तेथे जो एक आहे, तो ब्रह्मा, अंतक आणि पुरुष असेही म्हणतात.

Verse 82

एकस्यैताः स्मृतास्तिस्रस्तनवस्तु स्वयंभुवः / ब्राह्मी च पौरुषी चैव कालाख्या चेति ताः स्मृताः

स्वयंभूच्या एकाच स्वरूपाच्या या तीन तनू मानल्या आहेत—ब्राह्मी, पौरुषी आणि कालाख्या.

Verse 83

या तत्र राजसी तस्य तनुः सा वै प्रजाकरी / मता सा या तु कालाख्या प्रजाक्षयकरी तु सा

त्यातील जी त्याची राजसी तनू आहे ती प्रजा उत्पन्न करणारी मानली आहे; आणि जी कालाख्या आहे ती प्रजेचा क्षय करणारी आहे.

Verse 84

सात्त्विकी पौरुषी या तु सा तनुः पालिका स्मृता / राजसी ब्रह्मणो या तु मारीचः कश्यपो ऽभवत्

जी सात्त्विकी पौरुषी तनू आहे ती पालन करणारी मानली आहे. आणि ब्रह्माची जी राजसी तनू आहे, तिच्यापासून मरीची व कश्यप झाले.

Verse 85

तामसी चान्तकृद्या तु तदंशो विष्णुरुच्यते

आणि जी तामसी, अंत करणारी आहे—तिचा अंश विष्णु असे म्हटले जाते.

Verse 86

त्रैलोक्ये ताः स्मृतास्तिस्रस्तनवो वै प्रजाकरी / मता सा या तु कालाख्या प्रजाक्षयकरी तु सा

त्रैलोक्यात तीन तनू प्रजाकरिणी म्हणून स्मरणात आहेत; परंतु ‘काल’ नावाची जी आहे, ती प्रजाक्षय करणारी मानली जाते।

Verse 87

सृजत्यथानुगृह्णाति तथा संहरति प्रजाः / एवमेताः स्मृतास्तिस्रस्तनवो हि स्वयंभुवः

तो प्रजांची सृष्टी करतो, मग अनुग्रह करतो आणि तसेच संहारही करतो; अशा रीतीने स्वयंभूच्या या तीन तनू स्मृत आहेत।

Verse 88

प्राजापत्या च रौद्रा च वैष्णवी चेति तास्त्रिधा / एतास्तन्वः स्मृता देवा धर्मशास्त्रे पुरातने

त्या तीन प्रकारच्या आहेत—प्राजापत्य, रौद्र आणि वैष्णवी; प्राचीन धर्मशास्त्रात या तनू देवस्वरूप म्हणून स्मृत आहेत।

Verse 89

सांख्ययोगरतैर्धीरैः पृथगेकार्थदर्शिभिः / अभिजातिप्रभावज्ञैर्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

सांख्य-योगात रत, धीर, वेगळे असूनही एकच अर्थ पाहणारे, अभिजातीचा प्रभाव जाणणारे, तत्त्वदर्शी मुनी (असे म्हणतात)।

Verse 90

एकत्वेन पृथक्त्वेन तासु भिन्नाः प्रजास्त्विमाः / इदं परमिदं नेति ब्रुवते भिन्नदर्शिनः

एकत्व आणि पृथक्त्व या दृष्टीने या (तनूंमध्ये) या प्रजा भिन्न आहेत; भिन्नदर्शी म्हणतात—‘हे परम, हे नाही’।

Verse 91

ब्रह्माणां कारणं के चित्केचिदाहुः प्रजापतिम् / केचिद्भवं परत्वेन प्राहुर्विष्णुं तथापरे

ब्रह्मांडाचे कारण काही जण प्रजापतीला म्हणतात; काही परमत्वाने भव (शिव) म्हणतात, तर इतर विष्णूला सांगतात।

Verse 92

अभिज्ञानेन संभूताः सक्तारिष्टविचेतसः / सत्त्वं कालं च देशं च कार्यं चावेक्ष्य कर्म च

ते ज्ञानातून उत्पन्न झाले, पण आसक्ती व भीतीने चित्त विचलित; ते सत्त्व, काळ, देश, कार्य आणि कर्म यांचा विचार करतात।

Verse 93

कारणं तु स्मृता ह्येते नानार्थेष्विह देवताः / एकं प्रशंसमानस्तु सर्वानेवप्रशसति

इथे विविध अर्थांनी हे देवता कारण मानले गेले आहेत; पण जो एकाची स्तुती करतो तो खरेतर सर्वांचीच स्तुती करतो।

Verse 94

एकं निन्दति यस्त्वेषां सर्वानेव स निन्दति / न प्रद्वेषस्ततः कार्यो देवतासु विजानता

यांपैकी जो एकाची निंदा करतो तो सर्वांचीच निंदा करतो; म्हणून जाणणाऱ्याने देवतांबद्दल द्वेष करू नये।

Verse 95

न शक्या ईश्वराज्ञातुमैश्वर्येण व्यवस्थिताः / एकत्वात्स त्रिधा भूत्वा संप्रमोहयति प्रजाः

ईश्वराची आज्ञा जाणणे शक्य नाही, कारण ते ऐश्वर्यात स्थित आहेत; तो एक असूनही त्रिरूप होऊन प्रजांना मोहात पाडतो।

Verse 96

एतेषां वै त्रयाणां तु विचिन्वन्त्यन्तरं जनाः / जिज्ञासवः परीहन्ते सक्ता दुष्टा विचेतसः

या तिघांमध्ये लोक भेद शोधतात. जिज्ञासूही भरकटतात; आसक्त, दुष्ट व विचलितचित्त जन भ्रमित होतात.

Verse 97

इदं परमिदं नेति संरंभाद्भिन्नदर्शिनः / यातुधाना विशेषा ये पिशाचाश्चैव नान्तरम्

‘हे श्रेष्ठ, हे नाही’ अशा हट्टामुळे ते भिन्नदृष्टी होतात. जे यातुधान व पिशाचादी विशेष रूपे आहेत, त्यांतही खरे तर अंतर नाही.

Verse 98

एकः स तु पृथक्त्वेन स्वयं भूत्वा च तिष्ठति / गुणमात्रात्मिकाभिस्तु तनुभिर्मोहयन्प्रजाः

तो एकच, वेगळेपणाने स्वतः रूप धारण करून स्थित राहतो. गुणमात्रमय तनूंनी तो प्रजांना मोहात पाडतो.

Verse 99

तेष्वेकं यजते यो वै स तदा यजते त्रयम् / तस्माद्देवास्त्रयो ह्येते नैरन्तर्येणधिष्टताः

त्यांपैकी जो एकाची पूजा करतो, तो तेव्हा तिघांचीच पूजा करतो. म्हणून हे तीनही देव अखंडपणे एकाच तत्त्वाने अधिष्ठित आहेत.

Verse 100

तस्मात्पृथक्त्वमेकत्वं संख्या संख्ये गतागतम् / अल्पत्वं वा बहुत्वं वा तेषु को ज्ञातुमर्हति

म्हणून त्यांच्यात वेगळेपण वा एकत्व, संख्या व गणनेचे येणे-जाणे, अल्पत्व वा बहुत्व—हे नेमके कोण जाणू शकेल?

Verse 101

तस्मात्सृष्ट्वानुगृह्णति ग्रसते चैव सर्वशः / गुणात्मकत्ववै कल्पये तस्मादेकः स उच्यते

म्हणून तो सृष्टी करून अनुग्रह करतो आणि सर्वत्र सर्वांना ग्रासतोही. तो गुणस्वरूप मानला जातो; म्हणून तोच एक असे म्हटले जाते.

Verse 102

रुद्रं ब्रह्माणमिन्द्रं च लोकपालानृषीन्मनून् / देवं तमेकं बहुधा प्राहुर्नारायणं द्विजाः

रुद्र, ब्रह्मा, इंद्र, लोकपाल, ऋषी आणि मनू—या सर्व रूपांनी तोच एक देव द्विजांनी अनेक प्रकारे ‘नारायण’ म्हणून सांगितला आहे.

Verse 103

प्राजापत्या च रौद्री च तनुर्या चैव वैष्णवी / मन्वन्तरेषु वै तिस्र आवर्त्तन्ते पुनः पुनः

प्राजापत्य, रौद्री आणि वैष्णवी—या तीन तनू मन्वंतरांत पुन्हा पुन्हा प्रकट होत राहतात.

Verse 104

क्षेत्रज्ञा अपि चान्ये ऽस्य विभोर्जायन्त्यनुग्रहात् / तेजसा यशसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च

या विभूच्या अनुग्रहाने इतर क्षेत्रज्ञही उत्पन्न होतात—तेज, यश, बुद्धी, श्रुती आणि बळ यांसह.

Verse 105

जायन्ते तत्समाश्चैव तानपीमान्निबोधत / राजस्या ब्रह्मणोंऽशेन मारीचः कश्यपो ऽभवत्

त्याच्यासारखे इतरही उत्पन्न होतात—त्यांनाही जाणून घ्या. राजस ब्रह्माच्या अंशातून मरीचि कश्यप झाले.

Verse 106

तामस्यास्तस्य चांशेन कालो रुद्रः स उच्यते / सात्त्विक्याश्च तथांशेन यज्ञो विष्णुरजा यत

त्याच्या तामस अंशातून काळरूप रुद्र असे म्हटले जाते; आणि त्याच्या सात्त्विक अंशातून यज्ञस्वरूप विष्णु प्रकट होतात।

Verse 107

त्रिषु कालेषु तस्यैता ब्रह्ममस्तनवो द्विजाः / मन्वन्तरेष्विह स्रष्टुमावर्त्तन्ते पुनः पुनः

तीनही काळांत या ब्रह्माच्या महान तनू आहेत, हे द्विजांनो; आणि मन्वंतरांत सृष्टी करण्यासाठी त्या पुन्हा पुन्हा परत येतात।

Verse 108

मन्वन्तरेषु सर्वेषु प्रजाः स्थावरजङ्गमाः / युगादौ सकृदुत्पन्नास्तिष्ठन्तीहाप्रसंयमात्

सर्व मन्वंतरांत स्थावर-जंगम प्रजा युगाच्या आरंभी एकदाच उत्पन्न होऊन, संहाराचा संयोग नसल्याने, इथेच टिकून राहतात।

Verse 109

प्राप्ते प्राप्ते तु कल्पान्ते रुद्रः संहरति प्रजाः / कालो भूत्वा युगात्मासौ रुद्रः संहरते पुनः

कल्पांत जेव्हा जेव्हा येतो, तेव्हा रुद्र प्रजांचा संहार करतात; युगात्मा होऊन तोच रुद्र काळरूपाने पुन्हा संहार करतो।

Verse 110

संप्राप्ते चैव कल्पान्ते सप्तरशिमर्दिवाकरः / भूत्वा संवर्त्तकादित्यस्त्रींल्लोकांश्च दहत्युत

कल्पांत आला की, सात किरणांचा दिवाकर संवर्तक आदित्यरूप धारण करून, तिन्ही लोकांनाही दग्ध करतो।

Verse 111

विष्णुः प्रजानुग्रहकृत्सदा पालयति प्रजाः / तस्यां तस्यामवस्थायां तत उत्पाद्य कारणम्

विष्णू सदा प्रजांवर अनुग्रह करून त्यांचे पालन करतात. प्रत्येक अवस्थेत त्या उत्पत्तीचे कारणही तेच ठरतात.

Verse 112

सत्त्वोद्रिक्ता तु या प्रोक्ता ब्रह्मणः पौरुषी तनुः / तस्याशेन च विज्ञेयो मनोः स्वायंभुवेन्तरे

जी सत्त्वप्रधान अशी सांगितलेली ब्रह्माची पौरुषी तनू आहे, तिच्याच अंशाने स्वायंभुव मन्वंतरात हा (अवतार) जाणावा.

Verse 113

आकृत्यां मनसा देव उत्पन्नः प्रथमं विभुः / ततः पुनः स वै देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे

तो सर्वव्यापी देव प्रथम मनोमय आकृतीत उत्पन्न झाला. नंतर स्वारोचिष मन्वंतर प्राप्त झाल्यावर तोच देव पुन्हा प्रकट झाला.

Verse 114

तुषितायां समुत्पन्नो ह्यजितस्तुषितैः सह / औत्तमे ह्यन्तरे वापि ह्यजितस्तु पुनः प्रभुः

तुषिता देवगणात अजित तुषितांसह उत्पन्न झाला. औत्तम मन्वंतरातही तोच प्रभू अजित पुन्हा प्रकट झाला.

Verse 115

सत्यायामभवत्सत्यः सह सत्यैः सुरोत्तमैः / तामसस्यातरे चापि स देवः पुनरेव हि

सत्या देवगणात सत्य देव, ‘सत्य’ नावाच्या श्रेष्ठ देवांसह प्रकट झाला. तामस मन्वंतरातही तोच देव निश्चयाने पुन्हा प्रकट झाला.

Verse 116

हरिण्यां हरिभिः सार्द्धं हरिरेव बभूव ह / वैवस्वतेन्तरे चापि हरिर्देवेः पुनस्तु सः

हरिणीच्या संगतीने हरिगणांसह स्वयं हरि प्रकट झाले. वैवस्वत मन्वंतरातही तोच हरि देवीच्या गर्भातून पुन्हा अवतरला.

Verse 117

वैकुण्ठो नामतो जज्ञे विधूतरजसैः सह / मरीचात्कश्यपाद्विष्णुरदित्यां संबभूव ह

तो ‘वैकुंठ’ या नावाने, रजोगुणरहित देवगणांसह जन्मला. मरीचीवंशी कश्यपापासून विष्णू अदितीच्या गर्भात प्रकट झाला.

Verse 118

त्रिभिः क्रमैरिमांल्लोकञ्जित्वा विष्णुस्त्रिविक्रमः / प्रत्यपादयदिन्द्राय दैवतैश्चैव स प्रभुः

तीन पावलांनी हे लोक जिंकून विष्णू त्रिविक्रम झाले. त्या प्रभूने देवांसह इंद्राला त्याचे राज्य परत दिले.

Verse 119

इत्येतास्तनवो जाता व्यतीताः सप्तसप्तसु / मन्वन्तरेष्वतीतेषु याभिः संरक्षिताः प्रजाः

अशा रीतीने या अवतार-तनू सात-सात मन्वंतरांत उत्पन्न होऊन लयास गेल्या; ज्यांद्वारे प्रजा संरक्षित राहिली.

Verse 120

यस्माद्विश्वमिदं सर्वं जायते लीयते पुनः / यस्यांशेनामराः सर्वे जायन्ते त्रिदिवेश्वराः

ज्याच्यापासून हे सर्व विश्व उत्पन्न होते आणि पुन्हा त्याच्यातच लीन होते; ज्याच्या अंशाने सर्व अमर, त्रिदिवाचे अधिपती देव जन्मतात.

Verse 121

वर्द्धन्ते तेजसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च / यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा

जे तेज, बुद्धी, श्रुती आणि बळ यांद्वारे वाढतात—जे काही विभूतीयुक्त, श्रीमंत व उर्जित सत्त्व आहे, ते सर्व तसेच प्रकट होते।

Verse 122

तत्तदेवावगच्छध्वं विष्णोस्तेजोंऽशसंभवम् / स एव जायतेंऽशेन केचिदिच्छन्ति मानवाः

हेच जाणून घ्या—हे विष्णूच्या तेजाच्या अंशातून उत्पन्न झाले आहे; तोच अंशरूपाने जन्म घेतो, असे काही मनुष्य इच्छितात।

Verse 123

एके विवदमानास्तु दृष्टान्ताच्च ब्रुवन्ति हि / एषां न विद्यते भेदस्त्रयाणां द्युसदामिह

काही जण वाद घालत उदाहरण देऊन म्हणतात—इथे या तीन दिव्यवासीयांमध्ये कोणताही भेद नाही।

Verse 124

जायन्ते पोहयन्त्यं शैरीश्वरा योगमायया

ते शैरीश्वर योगमायेद्वारे जन्म घेतात आणि (जगाला) मोहही पाडतात।

Verse 125

तस्मात्तेषां प्रचारे तु युक्तायुक्तं न विद्यते / भूतानुवादिना माद्या मध्यस्था भूतवादिनाम्

म्हणून त्यांच्या प्रवृत्तीत योग्य-अयोग्य असा भेद राहत नाही; ते भूतानुवादी, मद्याला आसक्त, आणि भूतवाद्यांमध्ये मध्यस्थ असतात।

Verse 126

भूतानुवादिनः सक्तस्त्रयश्चैव प्रवादिनाम् / परीक्ष्य चानुगृह्णन्ति निगृह्णन्ति खलान्स्वयम्

प्रवादिनांमध्ये तीन प्रकारचे लोक भूत-जीवांच्या वृत्तांतात आसक्त असतात; ते परीक्षा करून सज्जनांवर अनुग्रह करतात आणि खलांना स्वतःच निग्रह करतात.

Verse 127

मत्तः पूर्व्वे च ते तस्मात्प्रभवश्च ततो ऽधिकाः / तथाधिकरणैरतैर्यथा तत्त्वनिदर्शकाः

ते माझ्यापूर्वीही आहेत; म्हणून त्यांचा उद्भव माझ्यापासूनच, आणि ते त्याहूनही अधिक श्रेष्ठ; ते अशा अधिष्ठानांत रत आहेत की जे तत्त्वाचे दर्शन घडवितात.

Verse 128

देवानां देवभूताश्च ते वै सर्वप्रवर्त्तकाः / कर्म्मणां महतां ते हि कर्त्तारो जगदीश्वराः

ते देवांचेही देवस्वरूप असून तेच सर्वप्रवर्तक आहेत; महान कर्मांचे कर्ते तेच जगदीश्वर आहेत.

Verse 129

श्रुतिज्ञैः कारणैरेतैश्चतुर्भिः परिकीर्त्तिताः / बालिशास्ते न जानन्ति दैवतानि प्रभागशः

श्रुतीज्ञ विद्वानांनी या चार कारणांचे वर्णन केले आहे; पण बालिश लोक देवतांना विभागभेदाने ओळखत नाहीत.

Verse 130

इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं योगेश्वरान्प्रति / कुर्याद्योगबलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महांश्चरेत्

येथे योगेश्वरांप्रति हा श्लोक उद्धृत करतात: योगबल प्राप्त करून मनुष्याने तसे करावे आणि त्या सर्वांसह महान मार्गाने विचरावे.

Verse 131

प्राप्नुयाद्विषयांश्चैव पुनश्चोर्द्ध्व तपश्चरेत् / संहरेत पुनः सर्व्वान्सूर्य्यो ज्योतिर्गणानिव

तो विषयही प्राप्त करील आणि पुन्हा उर्ध्वमुख होऊन तप करील. नंतर सूर्य जसा प्रकाशसमूहांना संहरतो, तसा तो सर्वांचा पुन्हा संहार करील.