Adhyaya 25
Rāma’s Stuti of Śiva (Śarva) and the Theophany of the Three‑Eyed Lord
या अध्यायात वसिष्ठादि ऋषींच्या ऋषी-ते-ऋषी निवेदनरूप कथनातून प्रसंग उलगडतो. मरुत्गणांनी वेढलेले जगत्पती भगवान् शिव प्रत्यक्ष प्रकट होतात. त्रिनेत्र, चंद्रशेखर, वृषेंद्रवाहन, शंभू, शर्व यांचे दर्शन होताच राम वारंवार उभे राहून भक्तिभावाने साष्टांग नमस्कार करतात व विस्तृत स्तुती करतात. स्तुतीत शिवांचे सर्वकर्मसाक्षीपण, भूत-लोकांचे स्वामित्व, वृषध्वज, कपालधारी, भस्मविभूषित देह, कैलास व स्मशानवास तसेच त्रिपुरविनाश, दक्षयज्ञविघ्न, अंधकवध आणि कालकूटविषप्रसंग यांचा सघन, संक्षिप्त संग्रह आहे।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने चतुर्विंशतितमो ऽध्यायः // २४// वसिष्ठ उवाच ततस्त द्रक्तियोगेन स प्रीतात्मा जगत्पतिः / प्रत्यक्षमगमत्तस्य सर्वैः सह मरुद्गणैः
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यभागाच्या तृतीय उपोद्धातपादातील अर्जुनोपाख्यानाचा चोवीसावा अध्याय समाप्त. वसिष्ठ म्हणाले—त्यानंतर दर्शन-योगाने प्रसन्नचित्त जगत्पती (शिव) सर्व मरुद्गणांसह त्याच्या समोर प्रत्यक्ष प्रकट झाले।
Verse 2
तं दृष्ट्वा देवदेवेशं त्रिनेत्रं चन्द्रशेखरम् / वृषेन्द्रवाहनं शंभुं भूतकोटिसमन्वितम्
त्यांना पाहून—देवदेवेश, त्रिनेत्र, चंद्रशेखर, वृषभवाहन शंभू, भूतकोटींनी परिवेष्टित।
Verse 3
ससंभ्रमं समुत्थाय हर्षेणाकुललोचनः / प्रणाममकरोद्भक्त्या शर्वाय भुवि भार्गवः
हर्षाने व्याकुळ नेत्रांचा भार्गव घाईघाईने उठला आणि भूमीवर भक्तीने शर्वाला प्रणाम केला।
Verse 4
उत्थायोत्थाय देवेशं प्रणम्य शिरसासकृत् / कृताञ्जलिपुटो रामस्तुष्टाव च जगत्पतिम्
पुन्हा पुन्हा उठून देवेशाला मस्तकाने प्रणाम करून, हात जोडून रामाने जगत्पतीची स्तुती केली।
Verse 5
राम उवाच नमस्ते देवदेवेश नमस्ते परमेश्वर / नमस्ते जगतो नाथ नमस्ते त्रिपुरान्तक
राम म्हणाला: हे देवदेवेश, नमस्कार; हे परमेश्वर, नमस्कार। हे जगन्नाथ, नमस्कार; हे त्रिपुरांतक, नमस्कार।
Verse 6
नमस्ते सकलाध्यक्ष नमस्ते भक्तवत्सल / नमस्ते सर्वभूतेश नमस्ते वृषभध्वज
हे सर्वाध्यक्ष, नमस्कार; हे भक्तवत्सल, नमस्कार। हे सर्वभूतेश, नमस्कार; हे वृषभध्वज, नमस्कार।
Verse 7
नमस्ते सकलाधीश नमस्ते करुणाकर / नमस्ते सकलावास नमस्ते नीललोहित
हे सर्वाधीश्वर, तुला नमस्कार; हे करुणाकर, तुला नमस्कार। हे सर्वांचा आश्रय, तुला नमस्कार; हे नील-लोहित (नीलकंठ) प्रभो, तुला नमस्कार।
Verse 8
नमः सकलदेवारिगणनाशाय शूलिने / कपालिने नमस्तुभ्यं सर्वलोकैकपालिने
सर्व देव-शत्रुगणांचा नाश करणाऱ्या शूलधारीस नमः। कपालधारी, सर्व लोकांचा एकमेव पालक, तुला नमस्कार।
Verse 9
श्मशानवासिने नित्यं नमः कैलासवासिने / नमो ऽस्तु पाशिने तुभ्यं कालकूटविषाशिने
श्मशानात नित्य वास करणाऱ्यास नमः; कैलासवासीस नमः। पाशधारी तुला नमस्कार असो; कालकूट विष भक्षण करणाऱ्यास नमः।
Verse 10
विभवे ऽमरवन्द्याय प्रभवे ते स्वयंभुवे / नमो ऽखिलजगत्कर्मसाक्षिभूताय शंभवे
हे विभवस्वरूप, देवांनी वंद्य, हे प्रभव, स्वयंभू—तुला नमः। हे शंभो, अखिल जगताच्या कर्मांचा साक्षीभूत, तुला नमस्कार।
Verse 11
नमस्त्रिपथ गाफेनभासिगार्द्धन्दुमौलिने / महाभोगीन्द्रहाराय शिवाय परमात्मने
त्रिपथगा (गंगा)च्या फेनाने उजळलेल्या अर्धचंद्रमौलिस नमस्कार। महाभोगींद्र (महान नाग) हार धारण करणाऱ्या शिव, परमात्म्यास नमः।
Verse 12
भस्मसंच्छन्नदेहाय नमोर्ऽकाग्नीन्दुचक्षुषे / कपर्दिने नमस्तुभ्यमन्धकासुरमर्द्दिने
भस्माने आच्छादित देह असलेल्या, सूर्य-अग्नी-चंद्र नेत्रधारीस नमस्कार। जटाधारी, अंधकासुरमर्दन करणाऱ्या तुला नमः।
Verse 13
त्रिपुरध्वंसिने दक्षयज्ञविध्वंसिने नमः / गिरिजाकुचकाश्मीरविरञ्जितमहोरसे
त्रिपुरध्वंस करणाऱ्या, दक्षयज्ञाचा विध्वंस करणाऱ्या तुला नमः। गिरिजेच्या कुच-कुंकुमाने रंजित विशाल वक्ष असलेल्या तुला नमस्कार।
Verse 14
महादेवाय मह ते नमस्ते कृत्तिवाससे / योगिध्येयस्वरूपाय शिवायाचिन्त्यतेजसे
महादेवा, तुला वारंवार नमस्कार; कृत्तिवास धारण करणाऱ्यास नमः। योगी ज्याचे ध्यान करतात असा स्वरूप, अचिंत्य तेज असलेल्या शिवास प्रणाम।
Verse 15
स्वभक्तहृदयांभोजकर्णिकामध्यवर्त्तिने / सकलागमसिद्धान्तसाररूपाय ते नमः
स्वभक्तांच्या हृदयकमळाच्या कर्णिकेत विराजमान असणाऱ्यास नमः। सर्व आगम-सिद्धांतांचा सारस्वरूप असणाऱ्या तुला प्रणाम।
Verse 16
नमो निखिलयोगेन्द्रबोधनायामृतात्मने / शङ्करायाखिलव्याप्तमहिम्ने परमात्मने
सर्व योगेंद्रांना बोध देणाऱ्या, अमृतस्वरूप आत्म्यास नमः। सर्वत्र व्यापलेल्या महिमेच्या शंकर, परमात्म्यास प्रणाम।
Verse 17
नमः शर्वाय शान्ताय ब्रह्मणे विश्वरुपिणे / आदिमध्यान्तहीनाय नित्यायाव्यक्तमूर्त्तये
शांतस्वरूप शर्व, विश्वरूप ब्रह्म यांना नमस्कार; जे आदि‑मध्य‑अंतहीन, नित्य व अव्यक्त मूर्ती आहेत।
Verse 18
व्यक्ताव्यक्तस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः / नमो वेदान्तवेद्याय विश्वविज्ञानरूपिणे
व्यक्त-अव्यक्त स्वरूप, स्थूल-सूक्ष्म आत्मा यांना नमस्कार; वेदान्ताने जाणण्याजोग्या, विश्वविज्ञानरूपाला नमो नमः।
Verse 19
नमः सुरासुरश्रेणिमौलिपुष्पार्चिताङ्घ्रये / श्रीकण्ठाय जगद्धात्रे लोककर्त्रे नमोनमः
देव-असुरांच्या श्रेणींच्या मुकुटफुलांनी पूजिलेले चरण ज्यांचे, त्या श्रीकंठ, जगद्धाता व लोककर्ता यांना पुनःपुन्हा नमस्कार।
Verse 20
रजोगुणात्मने तुभ्यं विश्वसृष्टिविधायिने / हिरण्यगर्भरूपाय हराय जगदादये
रजोगुणस्वरूप, विश्वसृष्टीची व्यवस्था करणारे, हिरण्यगर्भरूप धारण करणारे, जगदादि हर यांना नमस्कार।
Verse 21
नमो विश्वात्मने लोकस्थितिव्या पारकारिणे / सत्त्वविज्ञानरुपाय पराय प्रत्यगात्मने
विश्वात्मा, लोकस्थितीचा व्यापार करणारे यांना नमस्कार; सत्त्वविज्ञानरूप, पर व प्रत्यगात्मा यांना प्रणाम।
Verse 22
तमोगुणविकाराय जगत्संहारकारिणे / क्ल्पान्ते रुद्ररूपाय परापर विदे नमः
तमोगुणविकारस्वरूप, जगत्संहार करणारा, कल्पान्ती रुद्ररूप धारण करणारा परापरविद् प्रभू—तुला नमस्कार।
Verse 23
अविकाराय नित्याय नमः सदसदात्मने / बुद्धिबुद्धिप्रबोधाय बुद्धीन्द्रियविकारिणे
अविकार, नित्य, सत्-असत्-स्वरूप प्रभूला नमस्कार; जो बुद्धीला प्रबोध देतो आणि बुद्धी-इंद्रियांच्या विकारांचा अधिष्ठाता आहे।
Verse 24
वस्वादित्यमरुद्भिश्च साध्यरुद्राश्विभेदतः / यन्मायाभिन्नमतयो देवास्तस्मै नमोनमः
वसु, आदित्य, मरुत, साध्य, रुद्र, अश्विन अशा भेदांनी जे देव मानले जातात, ते सर्व ज्याच्या मायेमुळे भिन्न मतांचे होतात—त्या प्रभूला पुनःपुन्हा नमस्कार।
Verse 25
अविकारमजं नित्यं सूक्ष्मरूपमनौपमम् / तव यत्तन्न जानन्ति योगिनो ऽपि सदामलाः
तुझे जे स्वरूप अविकार, अजन्मा, नित्य, सूक्ष्म आणि अनुपम आहे—ते सदैव निर्मळ योगीही जाणू शकत नाहीत।
Verse 26
त्वामविज्ञाय दुर्ज्ञेयं सम्यग्ब्रह्मादयो ऽपि हि / संसरन्ति भवे नूनं न तत्कर्मात्मकाश्चिरम्
हे दुर्ज्ञेय प्रभू! तुला सम्यक् न ओळखल्यामुळे ब्रह्मा आदीही निश्चयच भवसंसारात फिरतात; कर्मस्वरूप असल्याने ते दीर्घकाळ टिकत नाहीत।
Verse 27
यावन्नोपैति चरणौ तवाज्ञानविघातिनः / तावद्भ्रमति संसारे पण्डितो ऽचेतनो ऽपि वा
अज्ञानाचा नाश करणाऱ्या तुझ्या चरणांपर्यंत जोवर पोहोचत नाही, तोवर संसारात भटकतो—पंडित असो वा अचेतन असो।
Verse 28
स एव दक्षः स कृती स मुनिः स च पण्डितः / भवतश्चरणांभोजे येन बुद्धिः स्थिरीकृता
तोच दक्ष, तोच कृतार्थ, तोच मुनि आणि तोच पंडित—ज्याची बुद्धी तुमच्या चरणकमळांवर स्थिर झाली आहे।
Verse 29
सुसूक्ष्मत्वेन गहनः सद्भावस्ते त्रयीमयः / विदुषामपि मूढेन स मया ज्ञायते कथम्
अत्यंत सूक्ष्म असल्याने तुझा त्रयीमय सद्भाव गहन आहे; विद्वानांनाही दुर्गम—मग माझ्यासारख्या मूढाला तो कसा कळेल?
Verse 30
अशब्दगोजरत्वेन महिम्नस्तव सांप्रतम् / स्तोतुमप्यनलं सम्यक्त्वा महं जडधीर्यतः
तुझी महिमा शब्दांच्या पलीकडे आहे; म्हणून जडबुद्धी मी तिला योग्य रीतीने स्तुती करायलाही समर्थ नाही।
Verse 31
तस्मादज्ञानतो वापि मया भक्त्यैव संस्तुतः / प्रीतश्च भव देवेश ननु त्वं भक्तवत्सलः
म्हणून अज्ञानाने जरी असेल तरी मी केवळ भक्तीनेच तुझी स्तुती केली आहे; हे देवेश, प्रसन्न हो—कारण तू भक्तवत्सल आहेस।
Verse 32
वसिष्ठ उवाच इति स्तुतस्तदा तेन भक्त्या रामेण शङ्करः / मेघगंभीरया वाचा तमुवाच हसन्निव
वसिष्ठ म्हणाले—अशा प्रकारे भक्तीने रामाने स्तुती केल्यावर शंकर मेघगंभीर वाणीने, जणू हसत, त्याला म्हणाला।
Verse 33
भगवानुवाच रामाहं सुप्रसन्नो ऽस्मि शोर्ंयशालितया तव / तपसा मयि भक्त्या च स्तोत्रेण च विशेषतः
भगवान म्हणाले—हे रामा, तुझ्या शौर्यामुळे, तपामुळे, माझ्यावरील भक्तीमुळे आणि विशेषतः या स्तोत्रामुळे मी अतिशय प्रसन्न आहे।
Verse 34
वरं वरय तस्मात्त्वं यद्यदिच्छसि चेतसा / तुभ्यं तत्तदशेषेण दास्याम्यहमशेषतः
म्हणून तू मनात जे जे वर इच्छितोस ते माग; मी ते सर्व तुला पूर्णपणे देईन।
Verse 35
वसिष्ठ उवाच इत्युक्तो देवदेवेन तं प्रणम्य भृगूद्वहः / कृताञ्जलिपुटो भूत्वा राजन्निदमुवाच ह
वसिष्ठ म्हणाले—देवदेवाने असे म्हटल्यावर भृगुकुलश्रेष्ठाने त्यांना नमस्कार केला आणि हात जोडून, हे राजन्, असे म्हणाला।
Verse 36
यदि देव प्रसन्नस्त्वं वारर्हे ऽस्मि च यद्यहम् / भवतस्तदभीप्सामि हेतुमस्त्राण्यशेषतः
हे देव, आपण प्रसन्न असाल आणि मी वरास पात्र असेन, तर मी आपल्याकडून कारणासहित सर्व दिव्य अस्त्रांचे संपूर्ण ज्ञान इच्छितो।
Verse 37
अस्त्रे शस्त्रे च शास्त्रे च न मत्तो ऽभ्यधिको भवेत् / लोकेषु मांरणेजेता न भवेत्त्वत्प्रसादतः
अस्त्र, शस्त्र आणि शास्त्र यांत माझ्याहून श्रेष्ठ कोणी होऊ नये; आणि तुझ्या प्रसादाने लोकांत मृत्युला जिंकणारा ही कोणी होऊ नये.
Verse 38
वसिष्ठ उवाच तथेत्युक्त्वा ततः शंभुरस्त्रशस्त्राण्यशेषतः / ददौ रामाय सुप्रीतः समन्त्राणि क्रमान्नृप
वसिष्ठ म्हणाले—“तथास्तु” असे म्हणून, मग शंभू अत्यंत प्रसन्न होऊन सर्व अस्त्र-शस्त्रे मंत्रांसहित क्रमाने रामाला दिली, हे नृपा.
Verse 39
सप्रयोगं ससंहारमस्त्रग्रामं चतुर्विधम् / प्रसादाभिमुखो रामं ग्राहयामास शङ्करः
प्रयोग व संहारासहित चार प्रकारचा अस्त्रसमूह—प्रसन्न होऊन—शंकरांनी रामाला ग्रहण करविला.
Verse 40
असंगवेगं शुभ्राश्वं सुध्वजं च रथोत्तमम् / इषुधी चाक्षयशरौ ददौ रामाय शङ्करः
शंकरांनी रामाला असंग वेगाचा शुभ्र अश्व, उत्तम ध्वजयुक्त श्रेष्ठ रथ, आणि अक्षय बाणांची इषुधीही दिली.
Verse 41
अभेद्यमजरं दिव्यं दृढज्यं विजयं धनुः / सर्वशस्त्रसहं चित्रं कवचं च महाधनम्
अभेद्य, अजर, दिव्य, दृढज्य असलेले ‘विजय’ धनुष्य, आणि सर्व शस्त्रे सहन करणारे चित्रविचित्र व महाधन कवचही.
Verse 42
अजेयत्वं च युद्धेषु शौर्यं चाप्रतिमं भुवि / स्वेच्छया धारणे शाक्तिं प्राणानां च नराधिप
हे नराधिप! त्याने तुला युद्धांत अजेयत्व, भूमीवर अप्रतिम शौर्य, आणि स्वेच्छेने प्राण धारण करण्याची शक्तीही प्रदान केली।
Verse 43
ख्यातिं च बीजमेत्रेण तन्नाम्ना सर्वलौकिकीम् / तपः प्रभावं च महत्प्रददौ भार्गवाय सः
त्याने त्या नामाच्या बीजमात्रानेच सर्वलोकांत कीर्ती, आणि भार्गवाला महान तपःप्रभावही प्रदान केला।
Verse 44
भक्ति चात्मनि रामाय दत्त्वा राजन्यथोचिताम् / सहितः सकलैर्भूतैश्चामरैश्चन्द्रशेखरः
चंद्रशेखराने रामाला आपल्या प्रति राजोचित भक्ती दिली; आणि सर्व भूतगण व चामरधारी सेवकांसह तो तेथे उपस्थित राहिला।
Verse 45
तेनैव वपुषा शंभुः क्षिप्रमन्तरधाद्धरः / कृतकृत्यस्ततो रामो लब्ध्वा सर्वमभीप्सितम्
त्याच दिव्य वपुने धराधर शंभू शीघ्रच अंतर्धान पावला. मग रामाने सर्व अभिष्ट मिळवून कृतकृत्य झाला।
Verse 46
अदृश्यतां गते शर्वे महोदरमुवाच ह / महोदर मदर्थे त्वमिदं सर्वमशेषतः
शर्व अदृश्य झाल्यावर (राम) महोदराला म्हणाला— “हे महोदर! माझ्यासाठी हे सर्व काही उरलेशिवाय कर.”
Verse 47
रथचापादिकं तावत्परिरक्षितुमर्हसि / यदा कृत्यं ममैतेन तदानीं त्वं मया स्मृतः / रथचापादिकं सर्वं प्रहिणु त्वं मदन्तिकम्
आता तू रथ, धनुष्य इत्यादींचे रक्षण कर. जेव्हा मला याने काही कार्य असेल, तेव्हा मी तुला स्मरीन. तेव्हा रथ-धनुष्यादी सर्व माझ्याकडे पाठव.
Verse 48
वसिष्ठ उवाच तथेत्युक्त्वा गते तस्मिन्भृगुवर्यो महोदरे / कृतकृत्यो गुरुजनं द्रष्टुं गन्तुमियेष सः
वसिष्ठ म्हणाले— ‘तसेच होईल.’ तो निघून गेल्यावर महोदरात श्रेष्ठ भृगुवंशी ऋषी कृतकृत्य होऊन गुरुजनांचे दर्शन घेण्यासाठी जाण्यास उद्युक्त झाला.
Verse 49
गच्छन्नथ तदासौ तु हिमाद्रिवनगह्वरे / विवेश कन्दरं रामो भाविकर्मप्रचोदितः
मग चालता चालता राम हिमालयाच्या वनगह्वरात गेला आणि भावी कर्माच्या प्रेरणेने एका गुहेत प्रवेश केला.
Verse 50
स तत्र ददृशे बालं धृतप्राणमनुद्रुतम् / व्याघ्रेण विप्रतनयं रुदन्तं भीतभीतवत्
तेथे त्याने एक बालक पाहिला—प्राण रोखून, पळू न शकणारा—वाघामुळे भयभीत झालेला तो ब्राह्मणपुत्र रडत होता.
Verse 51
दृष्ट्वानुकंपहृदयस्तत्परित्राणकातरः / तिष्ठतिष्ठेति तं व्याघ्रं वदन्नुच्चैरथान्वयात्
ते पाहून त्याचे हृदय करुणेने भरले; त्याला वाचविण्यास व्याकुळ होऊन तो मोठ्याने ‘थांब, थांब’ असे म्हणत वाघाकडे धावला.
Verse 52
तमनुद्रुत्य वेगेन चिरादिव भृगूद्वहः / आससाद वने घोरं शार्दूलमतिभीषणम्
त्याला वेगाने पाठलाग करून भृगुवंशश्रेष्ठाने जणू फार काळानंतर वनात त्या अत्यंत भीषण वाघाला गाठले।
Verse 53
व्याघ्रेणानुद्रुतः सो ऽपि पलायन्वनगह्वरे / निपपात द्विजसुतस्त्रस्तः प्राणभयातुरः
वाघाने पाठलाग केल्याने तो द्विजपुत्रही वनगह्वरात पळत पळत प्राणभयाने व्याकुळ होऊन कोसळला।
Verse 54
रामो ऽपि क्रोधरक्ताक्षो विप्रपुत्रपरीप्सया / तृणमूलं समादाय कुशास्त्रेणाभ्यमन्त्रयत्
विप्रपुत्राचे रक्षण करण्यासाठी क्रोधाने रक्त झालेले नेत्र असलेल्या रामाने तृणमूळ उचलून कुशास्त्राने त्यास अभिमंत्रित केले।
Verse 55
तावत्तरक्षुर्बलवानाद्रवत्पतितं द्विजम् / दृष्ट्वा ननादसुभृशं रोदसी कम्पयन्निव
तेवढ्यात बलवान अस्वल पडलेल्या द्विजाला पाहून धावून आला आणि इतका प्रचंड गर्जला की जणू आकाश-पृथ्वी कंपित झाली।
Verse 56
दग्ध्वा त्वस्त्राग्निना व्याघ्रं प्रहरन्तं नखाङ्कुरैः / अकृतव्रणमेवाशु मोक्षयामास तं द्विजम्
नखांनी प्रहार करणाऱ्या त्या वाघाला अस्त्राग्नीने दग्ध करून, त्या द्विजाला एकही जखम न होता त्याने त्वरित सोडवले।
Verse 57
सो ऽपि ब्रह्माग्निनिर्दग्धदेहः पाप्मा नभस्तले / गान्धर्वं वपुरास्थाय राममाहेति सादरम्
तो पापीही ब्रह्माग्नीने दग्ध देह घेऊन आकाशात गान्धर्वरूप धारण करून आदराने रामास म्हणाला।
Verse 58
विप्रशापेन भोपूर्वमहं प्राप्तस्तरक्षुताम् / गच्छामि मोचितः शापात्त्वयाहमधुना दिवम्
हे भद्र! पूर्वी विप्राच्या शापाने मला राक्षसत्व प्राप्त झाले; आता तुझ्यामुळे शापमुक्त होऊन मी स्वर्गास जातो।
Verse 59
इत्युक्त्वा तु गते तस्मिन्रामो वेगेन विस्मितः / पतितं द्विजपुत्रं तं कृपया व्यवपद्यत
असे बोलून तो निघून गेल्यावर, राम वेगाने विस्मित होऊन करुणेने पडलेल्या त्या द्विजपुत्राजवळ गेले।
Verse 60
माभैरेवं वदन्वाणीमारादेव द्विजात्मजम् / परमृशत्तदङ्गानि शनैरुज्जीवयन्नृप
‘भिऊ नकोस’ असे म्हणत राजा राम जवळूनच त्या द्विजपुत्राच्या अंगांना स्पर्श करून हळूहळू त्याला सजीव करू लागला।
Verse 61
रामेणोत्थापितश्चैवं स तदोन्मील्य लोचने / विलोकयन्ददर्शाग्रे भृगुश्रेष्ठमवस्थितम्
रामाने उचलून धरल्यावर त्याने तेव्हा डोळे उघडले; पाहात असता समोर भृगुश्रेष्ठ उभा असल्याचे त्याला दिसले।
Verse 62
भस्मीकृतं च शार्दूलं दृष्टवा विस्मयमागतः / गतभीराह कस्त्वं भोः कथं वेह समागतः
भस्म झालेला वाघ पाहून तो विस्मयचकित झाला. भय दूर करून म्हणाला—“अहो, तू कोण? इथे कसा आलास?”
Verse 63
केन वायं निहन्तुं मामुद्यतो भस्मसात्कृतः / तरक्षुर्भीषणाकारः साक्षान्मृत्युरिवापरः
जो मला मारायला उद्यत होता, तो हा कोणाच्या हातून भस्म झाला? हा भयानक रूपाचा तरक्षु जणू प्रत्यक्ष दुसरा मृत्यूच आहे.
Verse 64
भयसंमूढमनमो ममाद्यापि महामते / हते ऽपि तस्मिन्नखिला भान्ति वै तन्मया दिशः
हे महामते! माझे मन अजूनही भयाने गोंधळलेले आहे. तो मारला गेला तरी सर्व दिशा मला त्याच्याच स्वरूपाने भरलेल्या भासतात.
Verse 65
त्वामेव मन्ये सकलं पिता माता सुत्दृद्गुरू / परमापदमापन्नं त्वं मां समुपजीवयन्
मी तुलाच सर्वस्व मानतो—पिता, माता, पुत्र आणि दृढ गुरु. मी परम संकटात पडलो होतो; तूच मला जगण्याचा आधार दिलास.
Verse 66
आसीन्मुनिवरः कश्चिच्छान्तो नाम महातपाः / पुत्रस्तस्यास्मि तीर्थार्थी शालग्राममयासिषम्
‘शांत’ नावाचे एक महातपस्वी मुनिवर होते. मी त्यांचा पुत्र, तीर्थयात्रेचा इच्छुक; आणि माझ्याकडे शालग्रामाची बनलेली तलवार आहे.
Verse 67
तस्मात्संप्रस्थितश्शैलं दिदृक्षुर्गन्धमादनम् / नानामुनिगणैर्जुष्टं पुण्यं बदरिकाश्रमम्
म्हणून मी गंधमादन पर्वत पाहण्याच्या इच्छेने निघालो आणि अनेक मुनिगणांनी सेविलेल्या पवित्र बदरिकाश्रमाकडे गेलो।
Verse 68
गन्तुकामो ऽपहायाहं पन्थानं तु हिमाचले / प्रविशन्गहनं रम्यं प्रदेशालोकनाकुलम्
हिमालयात जाण्याची इच्छा धरून मी वाट सोडली आणि दाट, रम्य अशा प्रदेशात शिरलो; आजूबाजूचे दृश्य पाहून मन व्याकुळ झाले।
Verse 69
दिशंप्राचीं समुद्दिश्य क्रोशमात्रमयासिषम् / ततो दिष्टवशेनाहं प्राद्रवं भयपीडितः
पूर्व दिशेकडे मी केवळ एक क्रोशभर चाललो होतो; तेवढ्यात दैवयोगाने भयाने पीडित होऊन मी धावू लागलो।
Verse 70
पतितश्च त्वया भूयोभूमेरुत्थापितो ऽधुना / पित्रेव नितरां पुत्रः प्रेम्णात्यर्थं दयालुना / इत्येष मम वृत्तान्तः साकल्येनोदितस्तव
मी पडून गेलो होतो; पण आता तू मला पुन्हा जमिनीवरून उचललेस—जसा अत्यंत दयाळू पिता प्रेमाने पुत्राला उचलतो. हा माझा वृत्तान्त मी तुला पूर्णपणे सांगितला।
Verse 71
वसिष्ठ उवाच इति पृष्टस्तदा तेन स्ववृत्तान्तमशेषतः / कथयामास राजेन्द्र रामस्तस्मै यथाक्रमम्
वसिष्ठ म्हणाले—हे राजेंद्र! असे विचारले गेल्यावर रामाने त्याला आपला सर्व वृत्तान्त क्रमाने सांगितला।
Verse 72
ततस्तौ प्रीतिसंयुक्तौ कथयन्तौ परस्परम् / स्थित्वा नातिचिरं कालमथ गन्तुमियेष सः
मग ते दोघे प्रीतियुक्त होऊन परस्परांशी बोलत थोडा वेळ थांबले; नंतर तो निघण्याची इच्छा करू लागला.
Verse 73
अन्वीयमानस्तेनाथ रामस्तस्माद्गुहामुखात् / निष्क्रम्यावसथं पित्रोः संप्रतस्थे मुदान्वितः
त्याच्या सोबत चालत राम त्या गुहेच्या मुखातून बाहेर पडून आई-वडिलांच्या निवासाकडे आनंदाने निघाला.
Verse 74
अकृतव्रण एवासौ व्याघ्रेण भुवि पातितः / रामेण रक्षितश्चाभुद्यस्माद्ध्याघ्रं विनिघ्नता
तो जखम न होता बिबट्याने जमिनीवर पाडला; पण रामाने वाघाला ठार करून त्याचे रक्षण केले, म्हणून तो वाचला.
Verse 75
तस्मात्तदेव नामास्य बभूव प्रथितं भुवि / विप्रपुत्रस्य राजेन्द्र तदेतत्सो ऽकृतव्रणः
म्हणून, हे राजेंद्र, त्या ब्राह्मणपुत्राचे तेच नाव पृथ्वीवर प्रसिद्ध झाले—तो ‘अकृतव्रण’ म्हणून ओळखला गेला.
Verse 76
तदा प्रभृति रामस्य च्छायेवातपगा भुवि / बभूव मित्रमत्यर्थं सर्वावस्थासु पार्थिव
तेव्हापासून, हे पार्थिव, तो रामासाठी पृथ्वीवर उन्हात सावलीसारखा झाला; सर्व अवस्थांत तो अत्यंत मित्र ठरला.
Verse 77
स तेनानुगतो राजन्भृगोरासाद्य सन्निधिम् / दृष्ट्वा ख्यातिं च सो ऽभ्येत्य विनयेनाभ्यवादयत्
हे राजन्, तो त्याच्या मागोमाग जाऊन भृगूंच्या सान्निध्यात पोहोचला. ख्यातीला पाहून तो पुढे जाऊन नम्रतेने प्रणाम करू लागला.
Verse 78
स ताभ्यां प्रियमाणाभ्यामाशीर्भिरभिनन्दितः / दिनानि कतिचित्तत्र न्यवसत्तत्प्रियेप्सया
त्या दोघींनी प्रसन्न होऊन आशीर्वादांनी त्याचे अभिनंदन केले. त्यांची प्रियता मिळविण्याच्या इच्छेने तो तेथे काही दिवस राहिला.
Verse 79
ततस्तयोरनुमते च्यवनस्य महामुनेः / आश्रमं प्रतिचक्राम शिष्यसंघैः समावृतम्
मग त्या दोघांच्या अनुमतीने तो महामुनी च्यवनांच्या आश्रमाकडे परत निघाला; तेथे ते शिष्यसमूहांनी वेढलेले होते.
Verse 80
नियन्त्रितान्तः करणं तं च संशान्तमानसम् / सुकन्याचापि तद्भार्यामवन्दत महामनाः
अंतःकरण संयमित व मन शांत असलेल्या त्या मुनिंना, तसेच त्यांच्या पत्नी सुकन्येलाही त्या महामनाने वंदन केले.
Verse 81
ताभ्यां च प्रीतियुक्ताभ्यां रामः समभिनन्दितः / और्वाश्रमं समापेदे द्रष्टुकामस्तपोनिधिम्
त्या दोघांच्या स्नेहयुक्त अभिनंदनाने सन्मानित होऊन राम, तपोनिधीचे दर्शन घ्यावे म्हणून और्वांच्या आश्रमात पोहोचला.
Verse 82
तं चाभिवाद्य मेधावी तेन च प्रतिनन्दितः / उवास तत्र तत्प्रीत्या दिनानि कतिचिन्नृप
त्या मेधावीने त्यास वंदन केले; त्यानेही त्याचा स्नेहपूर्वक सत्कार केला. हे नृपा, त्याच्या प्रीत्यर्थ तो तेथे काही दिवस राहिला.
Verse 83
विसृष्टस्तेन शनकैरृचीकभवनं मुदा / प्रतस्थे भार्गवः श्रीमानकृतव्रणसंयुतः
त्याने हळूहळू निरोप दिल्यावर, श्रीमान भार्गव आनंदाने ऋचीकाच्या आश्रमाकडे निघाला; त्याच्या जखमा भरून गेल्या होत्या.
Verse 84
अवन्दत पितुः पित्रोर्नत्वा पादौ पृथक् पृथक् / तौ च तं नृप संहर्षाच्चाशिषा प्रत्यनन्दताम्
त्याने वडील व आई यांच्या पायांना वेगवेगळे नमस्कार केला. हे नृपा, ते दोघेही हर्षाने त्याला आशीर्वाद देऊन प्रसन्न झाले.
Verse 85
पृष्टश्च ताभ्यामखिलं निजवृत्तमुदारधीः / कथयामास राजेन्द्र यथावृत्तमनुक्रमात्
त्या दोघांनी विचारल्यावर उदारबुद्धीने, हे राजेंद्र, जे घडले ते सर्व वृत्तांत क्रमाने सांगितला.
Verse 86
स्थित्वा दिनानि कतिचित्तत्रापि तदनुज्ञया / जगामावसथं पित्रोर्मुदा परमया युतः
तेथेही काही दिवस राहून, त्यांच्या अनुमतीने तो परम आनंदाने आई-वडिलांच्या निवासस्थानी गेला.
Verse 87
अभ्येत्य पितरौ राजन्नासी नावाश्रमोत्तमे / अवन्दत तयोः पादौ यथावद्भृगुनन्दन
हे राजन्, भृगुनंदन पित्यामात्यांजवळ येऊन श्रेष्ठ नावाश्रमात बसला आणि विधिपूर्वक त्यांच्या चरणांना वंदन केले।
Verse 88
पादप्रणामावनतं समुत्थाप्य च सादरम् / आश्लिष्य नेत्रसलिलैर्नन्दन्तौ पर्यषिञ्चताम्
चरणांवर नतमस्तक झालेल्या त्याला त्यांनी आदराने उचलले, आलिंगन दिले आणि आनंदाने डोळ्यांच्या अश्रूंनी त्याला भिजवले।
Verse 89
आशीर्भिरभिनन्द्याङ्के समारोप्य सुहुर्मुखम् / विक्षन्तौ तस्य चाङ्गानि परिस्पृश्यापतुर्मुदम्
आशीर्वाद देऊन त्यांनी त्याला प्रेमाने मांडीवर बसवले; त्याचे अवयव पाहत व स्पर्श करत दोघांनाही मोठा आनंद झाला।
Verse 90
अपृच्छताञ्च तौ रामं कलेनैतावता त्वया / किं कृतं पुत्र को वायं कुत्र वा त्वमुपस्थितः
मग दोघांनी रामाला विचारले— “पुत्रा, एवढ्या काळात तू काय केलेस? हा कोण आहे? आणि तू कुठून येथे आला आहेस?”
Verse 91
कथं सह सकाशे त्वमास्थितो वात्र वागतः / त्वयेतदखिलं वत्स कथ्यतां तथ्यमावयोः
“तू त्याच्याजवळ कसा राहिलास, किंवा इथे कसा आलास? वत्सा, हे सर्व आम्हाला सत्य सांग.”
Frequently Asked Questions
In the provided sample, the chapter’s emphasis is not a formal vamśa list but a legitimizing devotional frame: Rāma’s encounter with Śiva and the stuti supply divine identifiers and sanctioning context that can be attached to royal/epic line narratives elsewhere in the Purāṇa.
Rather than measurements, the chapter encodes cosmological governance through titles like ‘sarvalokaikapālin’ (protector of all worlds) and locational anchors such as Kailāsa and the cremation-ground (śmaśāna), which function as realm/abode nodes in a cosmological graph.
Based on the sample, the content is a Śaiva theophany and stuti centered on Rāma and Śiva, not an explicit Lalitopākhyāna segment and not a Vidyā/Yantra exposition; its primary utility is epithet-based entity mapping and mythic cross-references (Tripura, Dakṣa-yajña, Andhaka, Kālakūṭa).