Adhyaya 24
Rāma’s Inquiry into the Hidden Identity of the Radiant Stranger (Dialogue Frame)
हा अध्याय संवादरूप आहे. राजा राम एका तेजस्वी अपरिचित व्यक्तीस प्रश्न विचारतात; त्याचे तेज व वाणी सामान्य मानवमर्यादेपलीकडे आहेत. असामान्य प्रभा, शांत-गंभीर आणि सर्वज्ञासारख्या भाषणावरून राम त्याचे दैवीत्व ओळखतात. मग ते संभाव्य ओळखींची तुलना करतात—इंद्र, अग्नी, यम, धाता, वरुण, कुबेर असे लोकपाल; ब्रह्मा, वायु, सोम अशी उच्च तत्त्वे; तसेच विष्णु (मायावी पुरुषोत्तम) आणि सर्वव्यापी शिव. लक्षणांवरून ओळख ठरवणे व भक्तीने संशय निवृत्त करणे ही पुराणीय पद्धत येथे दिसते. शेवटी राम स्वरूप-दर्शनाची विनंती करतात आणि मनातील अनिश्चितता दूर करण्यासाठी ध्यानात एकाग्र होतात—प्रश्नातून शरणागती व प्रत्यक्ष अनुभूतीकडे वाटचाल।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे त्रयोविंशतितमो ऽध्यायः वसिष्ठ उवाच इत्युक्तस्तेन भूपाल रामो मतिमतां वरः / निरूप्य मनसा भूयस्तमुवाचाभिविस्मितम्
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणात (वायुप्रोक्त) मध्यभागातील तृतीय उपोद्धातपादातील तेवीसावा अध्याय. वसिष्ठ म्हणाले—त्याच्या बोलण्यावर बुद्धिमानांतील श्रेष्ठ राजा रामाने मनात पुन्हा विचार करून, विस्मित होऊन त्याला म्हटले.
Verse 2
राम उवाच कस्त्वं ब्रूहि महाभाग न वै प्राकृतपूरुषः / इन्द्रस्येवानुभावेन वपुरालक्ष्यते तव
राम म्हणाला—हे महाभाग, तू कोण आहेस ते सांग; तू साधा मनुष्य नाहीस. तुझ्या देहात इंद्रासारखा प्रभाव व तेज दिसते.
Verse 3
विचित्रार्थपदौदार्यगुणगांभीर्यजातिभिः / सर्वज्ञस्यैव ते वाणी श्रूयते ऽतिमनोहरा
विचित्र अर्थ, उदात्त पद, गुण आणि गांभीर्य यांनी युक्त तुझी वाणी सर्वज्ञाचीच जणू; ती अत्यंत मनोहर ऐकू येते.
Verse 4
इन्द्रो वह्निर्यमो धाता वरुणो वा धनाधिपः / ईशानस्तपनो ब्रह्मा वायुः सोमो गुरुर्गुहः
तू इंद्र आहेस का, अग्नी, यम, धाता, वरुण किंवा धनाधिप कुबेर? की ईशान, सूर्य, ब्रह्मा, वायु, सोम, गुरु (बृहस्पती) किंवा गुह?
Verse 5
एषामन्यतमः प्रायो भवान्भवितुमर्हति / अनुभावेन जातिस्ते हृदिशङ्कां तनोति मे
यांपैकी कोणीतरी आपणच असावे; आपल्या प्रभावातून प्रकटलेली आपली जात माझ्या हृदयात शंका पसरविते.
Verse 6
मायावी भगवान्विष्णुः श्रूयते पुरुषोत्तमः / को वा त्वं वपुषानेन ब्रूहि मां समुपागतः
मायावी भगवान विष्णू पुरुषोत्तम म्हणून प्रसिद्ध आहेत; या रूपाने तू कोण आहेस, जो माझ्याजवळ आला आहेस—मला सांग.
Verse 7
अथ वा जगतां नाथः सर्वज्ञः परमेश्वरः / परमात्मात्मसंभूतिरात्मारामः सनातनः
किंवा तू जगतांचा नाथ, सर्वज्ञ परमेश्वर—परमात्म्यापासून प्रकट, आत्माराम, सनातन आहेस.
Verse 8
स्वच्छन्दचारी भगवाञ्छिवः सर्वजगन्मयः / वपुषानेन संयुक्ते भवान्भवितुमर्हति
स्वच्छंदचारी, सर्वजगन्मय भगवान शिव—या रूपाने संयुक्त असा तूच असणे योग्य आहेस.
Verse 9
नान्यस्येदृग्भवेल्लोके प्रभावानुगतं वपुः / जात्यर्थसौष्ठवोपेता वाणी चौदार्यशालिनी
जगात दुसऱ्या कोणाचे असे प्रभावयुक्त शरीर असू शकत नाही; तसेच जातीय गौरव व अर्थसौष्ठवयुक्त, उदारतेने भरलेली वाणीही नाही.
Verse 10
मन्ये ऽहं भक्तवात्सल्याद्वानेन वपुषाहरः / प्रत्यक्षतामुपगतो संदेहो ऽस्मत्परीक्षया
मला वाटते, भक्तवत्सल्यामुळे वनवासी रूप धारण करून हरि प्रत्यक्ष प्रकट झाले; माझ्या परीक्षेमुळे संशयही निवळला।
Verse 11
न केवलं भवान् व्याधस्तेषां नेदृग्विधाकृतिः / तस्मात्तुभ्यं नमस्तस्मै सुरुपं संप्रदर्शय
तू केवळ व्याध नाहीस; त्यांचा असा देह-रूप नसतो। म्हणून तुला नमस्कार, आणि त्या परमाला ही नमस्कार—तुझे सुंदर दिव्य रूप दाखव।
Verse 12
आविष्कुर्वन्प्रसीदात्ममहिमानुगुणं वपुः / ममानेकविधा शङ्कामुच्येत येन मानसी
आपल्या आत्ममहिमेस अनुरूप रूप प्रकट करून प्रसन्न व्हा, ज्यामुळे माझ्या मनातील अनेक प्रकारच्या शंका दूर होतील।
Verse 13
प्रसीद सर्वभावेन बुद्धिमोहौ ममाधुना / प्रणाशय स्वरूपस्य ग्रहणादेव केवलम्
सर्वभावाने प्रसन्न व्हा; आत्ता माझा बुद्धिभ्रम व मोह, केवळ आपल्या स्वरूपाचे दर्शन घडवून, नष्ट करा।
Verse 14
प्रार्थयेत्वां महाभाग प्रणम्य शिरसासकृत् / कस्त्वं मे दर्शयात्मानं बद्धो ऽयं ते मयाञ्जलिः
हे महाभाग! एकदा शिर झुकवून प्रणाम करून मी विनंती करतो—तू कोण आहेस? मला तुझे स्वरूप दाखव; ही माझी बांधलेली अंजली तुझ्यासाठी आहे।
Verse 15
इत्युक्त्वा तं महाभाग ज्ञातुमिच्छन्भृगूद्वहः / उपविश्य ततो भूमौ ध्यानमास्ते समाहितः
असे बोलून तो महाभाग भृगुकुलश्रेष्ठ त्याला जाणण्याची इच्छा धरून भूमीवर बसला आणि एकाग्र होऊन ध्यानस्थ झाला।
Verse 16
बद्धपद्मासनो मौनी यतवाक्कायमानसः / निरुद्धप्राणसंचारो दध्यौ चिरमुदारधीः
तो पद्मासन बांधून मौन झाला; वाणी, देह व मन संयमित करून, प्राणांचा संचार रोखून, उदार बुद्धीचा तो ऋषी दीर्घकाळ ध्यान करीत राहिला।
Verse 17
सन्नियम्येन्द्रियग्रामं मनो हृदि निरुध्य च / चिन्तयामास देवेशं ध्यानदृष्ट्या जगद्गुरुम्
इंद्रियसमूह नीट संयमित करून आणि मन हृदयात रोखून, त्याने ध्यानदृष्टीने देवेश, जगद्गुरूचे चिंतन केले।
Verse 18
अपश्यच्च जगन्नाथमात्मसंधानचक्षुषा / स्वभक्तानुग्रहकरं मृगव्याधस्वरूपिणम्
त्याने आत्मसंधानाच्या दृष्टीने जगन्नाथाला पाहिले—जो आपल्या भक्तांवर कृपा करणारा आणि मृगव्याध (शिकारी) रूप धारण केलेला होता।
Verse 19
तत उन्मील्य नयने शीघ्रमुत्थाय भार्गवः / ददर्श देवं तेनैव वपुषा पुरतः स्थितम्
मग भार्गवाने डोळे उघडून त्वरेने उठून उभा राहिला आणि त्याच रूपात देवाला आपल्या समोर उभे असलेले पाहिले।
Verse 20
आत्मनो ऽनुग्रहार्थाय शरण्यं भक्तवत्सलम् / आविर्भूतं महाराज दृष्ट्वा रामः ससंभ्रमम्
हे महाराज, आत्मअनुग्रहासाठी शरण्य व भक्तवत्सल देव प्रकट झालेला पाहून राम अत्यंत संभ्रमाने भरून गेला।
Verse 21
रोमाञ्छोद्भिन्नसर्वाङ्गो हर्षाश्रुप्लुतलोचनः / पपात पादयोर्भूमौ भक्त्या तस्य महामतिः
रोमांच उठलेले सर्वांग आणि हर्षाश्रूंनी भरलेले नेत्र असलेल्या त्या महामतीने भक्तीने त्याच्या चरणांपाशी भूमीवर पडून प्रणाम केला।
Verse 22
स गद्गदमुवाचैनं संभ्रमाकुलया गिरा / शरणं भव शर्वेति शङ्करेत्यसकृन्नृप
हे नृप, तो गद्गद वाणीने व संभ्रमाने व्याकुळ होऊन वारंवार म्हणाला— “हे शर्वा, हे शंकरा, तूच माझी शरण हो.”
Verse 23
ततः स्वरुपधृक् शंभुस्तद्भक्तिपरितोषितः / राममुत्थापयामास प्रणा मावनतं भुवि
त्यानंतर स्वरूपधारी शंभू त्याच्या भक्तीने संतुष्ट होऊन, भूमीवर प्रणामात नतमस्तक झालेल्या रामाला उचलून उभे करू लागला।
Verse 24
उत्थापितो जगद्धात्रा स्वहस्ताभ्यां भृगूद्वहः / तुष्टाव देवदेवेशं पुरः स्थित्वा कृताजलिः
जगद्धात्याने त्याला आपल्या दोन्ही हातांनी उचलले; मग तो भृगुवंशश्रेष्ठ समोर उभा राहून हात जोडून देवदेवेशाची स्तुती करू लागला।
Verse 25
राम उवाच नमस्ते देवदेवाय शङ्करायादिमूर्त्तये / नमः शर्वाय शान्ताय शाश्वताय नमोनमः
राम म्हणाला— देवदेव, आदिमूर्ती शंकराला नमस्कार. शांत, शाश्वत शर्वाला पुनःपुन्हा प्रणाम.
Verse 26
नमस्ते नीलकण्ठाय नीललोहितमूर्त्तये / नमस्ते भूतनाथाय भूतवासाय ते नमः
नीलकंठ, नील-लोहित मूर्तीधारा! तुला नमस्कार. भूतनाथ, भूतवास! तुला प्रणाम.
Verse 27
व्यक्ताव्यक्तस्वरूपाय महादेवाय मीढुषे / शिवाय बहुरूपाय त्रिनेत्राय नमोनमः
व्यक्त-अव्यक्त स्वरूप असलेल्या महादेवा, वरदायका! बहुरूपी, त्रिनेत्रधारी शिवाला पुनःपुन्हा नमस्कार.
Verse 28
शरणं भव मे शर्व त्वद्भक्तस्य जगत्पते / भूयो ऽनन्याश्रयाणां तु त्वमेव हि परायणम्
हे शर्व, जगत्पते! मी तुझा भक्त आहे; माझे शरण हो. ज्यांना दुसरा आधार नाही, त्यांचा परम आधार तूच आहेस.
Verse 29
यन्मयापकृतं देव दुरुक्तं वापि शङ्कर / अजानता त्वां भगवन्मम तत्क्षन्तुमर्हसि
हे देव, हे शंकर! माझ्याकडून जे काही अपराध किंवा कठोर वचन झाले असेल, तुला न ओळखता—हे भगवन्—ते कृपया क्षमा कर.
Verse 30
अनन्यवेद्यरुपस्य सद्भावमिहकः पुमान् / त्वामृते तव सर्वेश सम्यक् शक्रोति वेदितुम्
हे सर्वेश! ज्याचे रूप अन्य कोणत्याही प्रकारे जाणता येत नाही, त्या तुझ्या सत्यस्वरूपाला तुझ्यावाचून येथे कोण मनुष्य नीट जाणू शकेल?
Verse 31
तस्मात्त्वं सर्वभावेन प्रसीद मम शङ्कर / नान्यास्ति मे गतिस्तुभ्यं नमो भूयो नमो नमः
म्हणून, हे माझ्या शंकरा, सर्वभावाने माझ्यावर प्रसन्न हो. तुझ्यावाचून माझी दुसरी गती नाही; नमो, पुन्हा नमो, वारंवार नमो.
Verse 32
वसिष्ठ उवाच इति संस्तूयमानस्तु कृताञ्जलिपुटं पुरः / तिष्ठन्तमाह भगवान्प्रसन्नात्मा जगन्मयः
वसिष्ठ म्हणाले—अशा प्रकारे स्तुती होत असताना, हात जोडून समोर उभ्या असलेल्या त्याला, प्रसन्नचित्त व जगन्मय भगवान म्हणाले.
Verse 33
भगवानुवाच प्रीतो ऽस्मि भवते तात तपसानेन सांप्रतम् / भक्त्या चैवानपायिन्या ह्यपि भार्गवसत्तम
भगवान म्हणाले—तात, या वेळी तुझ्या या तपाने मी प्रसन्न आहे; आणि हे भार्गवश्रेष्ठ, तुझ्या अविचल भक्तीनेही.
Verse 34
दास्ये चाभि मतं सवे भवते ऽहं त्वया वृतम् / भक्तो हि मे त्वमत्यर्थं नात्र कार्या विचारणा
आणि दास्यभावातही, हे सर्वे, तू मला आपल्या सेवेसाठी वरण केले आहेस. तू माझा अत्यंत भक्त आहेस; यात विचार करण्याचे कारण नाही.
Verse 35
मयैवावगतं सर्वं त्दृदि वत्ते ऽद्यवर्त्तते / तस्माद्ब्रवीमि यत्त्वाहं तत्कुरुष्वाविशङ्कितम्
आज तुझ्या हृदयात जे आहे ते सर्व मला पूर्णपणे ज्ञात आहे. म्हणून मी जे सांगतो ते निःशंकपणे कर.
Verse 36
नास्त्राणां धारणे वत्स विद्यते शक्तिरद्य ते / रौद्राणां तेन भूयो ऽपि तपो घोरं समाचर
वत्सा, आज तुझ्यात अस्त्र धारण करण्याची शक्ती नाही. म्हणून रौद्र अस्त्रांसाठी पुन्हा घोर तप आचर.
Verse 37
परीत्य पृथिवीं सर्वां सर्वतीर्थेषु च क्रमात् / स्रात्वा पवित्रदेहस्त्तवं सर्वाण्यस्त्राण्यवाप्स्यसि
संपूर्ण पृथ्वीची परिक्रमा करून आणि क्रमाने सर्व तीर्थांत स्नान करून, पवित्र देह होऊन तू सर्व अस्त्रे प्राप्त करशील.
Verse 38
इत्युक्त्वान्तर्दधे देवस्तेनैव वपुषा विभुः / रामस्य पश्यतो राजन्क्षणेन भवभागकृत्
असे बोलून तो विभु देव त्याच रूपाने अंतर्धान पावला. हे राजन्, राम पाहत असतानाच तो क्षणात अदृश्य झाला.
Verse 39
अन्तर्हिते जगन्नाथे रामो नत्वा तु शङ्करम् / परीत्यवसुधां सर्वां तीर्थस्नाने ऽकरोन्मनः
जगन्नाथ अंतर्धान पावल्यानंतर रामाने शंकराला नमस्कार केला आणि संपूर्ण पृथ्वीची परिक्रमा करून तीर्थस्नान करण्याचा निश्चय केला.
Verse 40
ततः स पृथिवीं सर्वां परिक्रम्य यथाक्रमम् / चकार सर्वतीर्थेषु स्नानं विधिवदात्मवान्
त्यानंतर तो आत्मसंयमी पुरुष यथाक्रम सर्व पृथ्वीची परिक्रमा करून सर्व तीर्थांत विधिपूर्वक स्नान करू लागला।
Verse 41
तीर्थेषु क्षेत्रमुख्येषु तथा देवालयेषु च / पितॄन्देवांश्च विधिवदतर्पयदतन्द्रितः
तीर्थे, प्रमुख क्षेत्रे तसेच देवालयांत तो आळस न करता पितरांना व देवांना विधिपूर्वक तर्पण करीत राहिला।
Verse 42
उपवासतपोहोमजपस्नानादिसुक्रियाः / तीर्थेषु विधिवत्कुर्वन्परिचक्राम मेदिनीम्
उपवास, तप, होम, जप, स्नान इत्यादी शुभकर्मे तीर्थांत विधिपूर्वक करीत तो मेदिनीची परिक्रमा करीत राहिला।
Verse 43
एवं क्रमेण तीर्थेषु स्नात्वा चैव वसुंधराम् / प्रदक्षिणीकृत्य शनैः शुद्धदेहो ऽभवन्नृप
हे नृपा! अशा रीतीने क्रमाने तीर्थांत स्नान करून वसुंधरेची प्रदक्षिणा करीत तो हळूहळू शुद्ध देहाचा झाला।
Verse 44
परीत्यैवं वसुमतीं भार्गवः शंभुशासनात् / जगाम् भूयस्तं देशं यत्र पूर्वमुवास सः
अशा प्रकारे वसुमतीची परिक्रमा करून, शंभूच्या आज्ञेने भार्गव पुन्हा त्या देशात गेला जिथे तो पूर्वी राहात होता।
Verse 45
गत्वा राजन्सतत्रैव स्थित्वा देवमुमापतिम् / भक्त्या संपूजयामास तपोभिर्न्नियमैरपि
हे राजन्, तो तेथे जाऊन तिथेच स्थिर राहिला आणि उमापती देवाचे भक्तीने पूजन केले; तप व नियमांनीही त्यांची आराधना केली।
Verse 46
एतस्मिन्नेव काले तु देवानामसुरैः सह / बभूव सुचिरं राजन्संग्रामो रोमहर्षणः
हे राजन्, याच काळात देवांचा असुरांशी फार काळ चाललेला, अंगावर शहारे आणणारा संग्राम झाला।
Verse 47
ततो देवान्पराजित्य युद्धे ऽतिबलिनो ऽसुराः / अवापुरमरैश्वर्यमशेषमकुतोभयाः
मग अतिबलवान असुरांनी युद्धात देवांना पराजित करून, निर्भय होऊन देवांचे सर्व ऐश्वर्य प्राप्त केले।
Verse 48
युद्धे पराजिता देवाः सकला वासवादयः / शङ्करं शरणं चग्मुर्हतैश्वर्या ह्यरातिभिः
युद्धात पराजित झालेले इंद्रादि सर्व देव, शत्रूंनी ऐश्वर्य हिरावून घेतल्यामुळे, शंकराच्या शरणास गेले।
Verse 49
तोषयित्वा जगन्नाथं प्रणामजय संस्तवैः / प्रार्थयामासुरसुरान्हन्तुं देवाः पिनाकिनम्
प्रणाम, जयघोष व स्तोत्रांनी जगन्नाथाला संतुष्ट करून, देवांनी पिनाकधारीकडे असुरांचा संहार करण्याची प्रार्थना केली।
Verse 50
ततस्तेषां प्रतिश्रुत्य दानवानां वधं नृप / देवानां वरदः शंभुर्महो दरमुवाच ह
तेव्हा, हे नृपा! दानवांच्या वधाची प्रतिज्ञा करून, देवांना वर देणारे शंभू महोदरास म्हणाले।
Verse 51
हिमद्रेर्दक्षिणे भागे रामो नाम महातपाः / मुनिपुत्रो ऽतितेजस्वी मामुद्दिश्य तपस्यति
हिमालयाच्या दक्षिण भागात ‘राम’ नावाचा महातपस्वी, मुनिपुत्र, अतितेजस्वी, मला उद्देशून तप करीत आहे।
Verse 52
तत्र गत्वात्वमद्यैव निवेद्य मम शासनम् / महोदर तपस्यन्तं तमिहानय माचिरम्
तू आजच तेथे जाऊन माझा आदेश कळव; हे महोदर! तप करणाऱ्या त्या (राम) ला विलंब न करता इथे घेऊन ये।
Verse 53
इत्याज्ञप्रस्तथेत्युक्त्वा प्रणभ्येशं महोदरः / जगाम वायुवेगेन यत्र रामो व्यवस्थितः
‘आज्ञा’ असे म्हणत महोदराने ईश्वराला प्रणाम केला आणि वाऱ्याच्या वेगाने जिथे राम होते तिथे गेला।
Verse 54
समासाद्य स तं देशं दृष्ट्वा रामं महामुनिम् / तपस्यन्तमिदं वाक्यमुवाच विनयान्वितः
त्या ठिकाणी पोहोचून महोदराने तपस्यारत महामुनी रामाला पाहिले आणि विनयाने हे वचन बोलला।
Verse 55
द्रष्टुमिच्छति शम्भुस्त्वां भृगुवर्यं तदाज्ञया / आगतो ऽहं तदागच्छ तत्पादांबुजसन्निधिम्
शंभू तुम्हाला, हे भृगुवर्य, दर्शन द्यावे अशी इच्छा करतात; त्यांच्या आज्ञेने मी आलो आहे। म्हणून या, त्यांच्या चरणकमळांच्या सान्निध्यात चला।
Verse 56
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य शीघ्रमुत्थाय भार्गवः / तदाज्ञां शिरसानन्द्य तथेति प्रत्यभाषत
त्याचे वचन ऐकून भार्गव त्वरित उठले; ती आज्ञा मस्तकावर घेऊन आनंदाने ‘तसेच’ असे उत्तर दिले।
Verse 57
ततो रामं त्वरोपेतः शंभुपार्श्वं महोदरः / प्रापयामास सहसा कैलासे नागसत्तमे
मग महोदर घाईघाईने रामाला शंभूच्या सान्निध्यात घेऊन गेला आणि श्रेष्ठ नागाच्या कैलासावर क्षणात पोहोचविले।
Verse 58
सहितं सकलैर्भूतैरिन्द्राद्यैश्च सहामरैः / ददर्श भार्गवश्रेष्ठः शङ्करं भक्तवत्सलम्
तेव्हा भार्गवश्रेष्ठाने भक्तवत्सल शंकरांना पाहिले—जे सर्व भूतगणांसह आणि इंद्रादि देवांसह विराजमान होते।
Verse 59
संस्तूयमानं मुनिभिर्नारदाद्यैस्तपोधनैः / गन्धर्वैरुपगायद्भिर्नृत्यद्भिश्चाप्सरोगणैः
नारदादि तपोधन मुनी त्यांची स्तुती करीत होते; गंधर्व गान करीत होते आणि अप्सरांचे समूह नृत्य करीत होते।
Verse 60
उपास्यमानं देवेशं गजचर्मधृताम्बरम् / भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गं त्रिनेत्रं चन्द्रशेखरम्
उपास्य देवेश, गजचर्म-वस्त्रधारी, भस्माने धूसरलेला सर्वांग, त्रिनेत्र व चंद्रशेखर।
Verse 61
धृतपिङ्गजटाभारं नागाभरमभूषितम् / प्रलम्बोष्ठभुजं सौम्यं प्रसन्नमुखपङ्कजम्
पिंगट जटांचा भार धारण केलेला, नागाभरणांनी विभूषित; लांब ओठ व भुजा असलेला, सौम्य, प्रसन्न कमलमुख।
Verse 62
आस्थितं काञ्चने पट्टे गीर्वाणसमितौ नृप / उपासर्पत्तु देवेशं भृगुवर्यः कृताञ्जलिः
हे नृपा! देवसभेत सुवर्ण आसनावर विराजमान देवेशाजवळ भृगुश्रेष्ठ हात जोडून पुढे गेला।
Verse 63
श्रीकण्ठदर्शनोद्वत्तरोमाञ्चाञ्चितविग्रहः / बाष्पत्तु सिक्तकायेन स तु गत्वा हरान्तिकम्
श्रीकंठाचे दर्शन होताच रोमांचित देह झालेला तो, अश्रूंनी भिजलेल्या काया सहित हराच्या समीप गेला।
Verse 64
भक्त्या ससंभ्रमं वाचा हर्षगद्गदयासकृत् / नमस्ते देवदेवेति व्यालपन्नाकुलाक्षरम्
भक्तीने व संभ्रमाने, हर्षाने गद्गद झालेल्या वाणीने वारंवार ‘देवदेव, नमस्कार’ असे म्हणत, अडखळत्या अक्षरांनी बोलू लागला।
Verse 65
पपात संस्पृशन्मूर्ध्ना चरणौ पुरविद्विषः / पश्यतां देववृन्दानां मध्ये भृगुकुलोद्वहम्
भृगुकुलश्रेष्ठ देववृंद पाहत असताना पुरविद्विषाच्या चरणांना मस्तक लावून भूमीवर पडून प्रणाम करू लागला।
Verse 66
तमुत्थाप्य शिवः प्रीतः प्रसन्नमुखपङ्कजम् / रामं मधुरया वाचा प्रहसन्नाह सादरम्
त्याला उठवून प्रसन्न शिव आनंदित झाला; प्रसन्न मुखकमल रामाला मधुर वाणीने हसत आदराने म्हणाला।
Verse 67
इमे दैत्यगणैः क्रान्ताः स्वाधिष्ठानात्परिच्युताः / अशक्रुवन्तस्तान्हन्तुं गीर्वाणा मामुपागताः
हे देव दैत्यगणांनी आक्रमित होऊन आपल्या अधिष्ठानातून ढळले आहेत; त्यांना मारू न शकल्याने देवगण माझ्याकडे आले आहेत।
Verse 68
तस्मान्ममाज्ञया राम देवानां च प्रियेप्सया / जहि दैत्यगणान्सर्वान्समर्थस्त्वं हि मे मतः
म्हणून, हे राम, माझ्या आज्ञेने आणि देवांच्या हितासाठी तू सर्व दैत्यगणांचा संहार कर; तू समर्थ आहेस असे मला वाटते।
Verse 69
ततो रामो ऽब्रवीच्छर्वं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः / शृण्वतां सर्वदेवानां सप्रश्रयमिदं वचः
मग रामाने शर्वाला प्रणाम करून हात जोडले; सर्व देव ऐकत असताना नम्रतेने हे वचन बोलला।
Verse 70
स्वामिन्न विदितं किं ते सर्वज्ञस्याखिलात्मनः / तथापि विज्ञापयतो वचनं मे ऽवधारय
स्वामी! सर्वज्ञ व अखिलात्मा असलेल्या तुम्हाला काय अज्ञात आहे? तरीही विनवणी करणाऱ्या माझे वचन कृपया ऐका।
Verse 71
यदि शक्रादिभिर्देवैरखिलैरमरारयः / न शक्या हन्तुमेकस्य शक्याः स्यस्ते कथं मम
जर इंद्रादी सर्व देवांनाही त्या अमर-शत्रूंपैकी एकालाही मारता येत नसेल, तर मी त्यांना कसा मारू शकेन?
Verse 72
अनस्त्रज्ञो ऽस्मि देवेश युद्धानामप्यकोविदः / कथं हनिष्ये सकलान्सुरशत्रूननायुधः
देवेश! मी अस्त्रविद्येत अज्ञ आहे, युद्धातही अकुशल आहे; निःशस्त्र मी सर्व देवशत्रूंना कसा मारू?
Verse 73
इत्युक्तस्तेन देवेशः सितं कालाग्निसप्रभम् / शैवमस्त्रमयं तेजो ददौ तस्मै महात्मने
असे ऐकून देवेशाने त्या महात्म्यास काळाग्नीप्रमाणे दीप्त, शैव अस्त्रस्वरूप शुभ्र तेज प्रदान केले।
Verse 74
आत्मीयं परशुं दत्वा सर्वशस्त्राभिभावकम् / रामपाह प्रसन्नात्मा गीर्वाणानां तु शृण्वतम्
सर्व शस्त्रांवर विजय मिळवणारा आपला परशु देऊन तो प्रसन्नचित्त झाला आणि देवांच्या ऐकण्यात म्हणाला—“राम, रक्षण कर!”
Verse 75
मत्प्रसादेन सकलान्सुरशत्रून्विनिघ्नतः / शक्तिर्भवतु ते सौम्य समस्तारिदुरासदा
माझ्या प्रसादाने तू सर्व देवशत्रूंना संहारशील; हे सौम्य, तुझी शक्ती अशी होवो की ती सर्व शत्रूंना दुर्जेय ठरो।
Verse 76
अनेनैवायुधेन त्वं गच्छ युध्यस्व शत्रुभिः / स्वयमेव च वेत्सि त्वं यथावद्युद्धकौशलम्
हेच शस्त्र घेऊन तू जा आणि शत्रूंशी युद्ध कर; मग तू स्वतःच यथार्थ युद्धकौशल्य जाणशील।
Verse 77
वसिष्ठ उवाच एवमुक्तस्ततो रामः शंभुना तं प्रणम्य च / जग्राह परशुं शैव विबुधारिवधोद्यतः
वसिष्ठ म्हणाले— शंभूने असे सांगितल्यावर रामाने त्यांना प्रणाम केला आणि देवशत्रूंच्या वधासाठी उद्यत होऊन शैव परशु धारण केला।
Verse 78
ततः स शुशुभे रामो विष्णुतेर्ञ्जो ऽशसंभवः / रुद्रभक्त्या समायुक्तो द्युत्येव सवितुर्महः
त्यानंतर राम शोभून दिसला— विष्णुतेजापासून उत्पन्न, रुद्रभक्तीने युक्त; तो जणू महान् सूर्याच्या प्रभेसारखा दीप्त झाला।
Verse 79
सो ऽनुज्ञातस्त्रिनेत्रेण देवैः सर्वैः समन्वितः / जगाम हन्तुमसुरान्युद्धाय कृतनिश्चयः
त्रिनेत्राची आज्ञा मिळवून आणि सर्व देवांसह, तो युद्धाचा निश्चय करून असुरांचा वध करण्यास निघाला।
Verse 80
ततो ऽभवत्पुनर्युद्धं देवानामसुरैः सह / त्रैलोक्यविजयोद्युक्तै राजन्नतिभयङ्करम्
मग देव आणि असुर यांच्यात पुन्हा युद्ध झाले. हे राजन्, त्रैलोक्य जिंकण्यास उद्यत असलेल्या त्या वीरांचे ते युद्ध अत्यंत भयावह होते.
Verse 81
अथ रामो महाबाहुस्तस्मिन्युद्धे सुदारुणे / कुद्धः परशुना तेन निजघान महासुरान्
मग त्या अत्यंत दारुण युद्धात महाबाहू राम क्रुद्ध झाले आणि त्या परशूने त्यांनी महाअसुरांचा संहार केला.
Verse 82
प्रहारैरशनिप्रख्यैर्निघ्नन्दैत्यान्सहस्रशः / चचार समरे रामः क्रुद्धः काल इवापरः
वज्रासारख्या प्रहारांनी हजारो दैत्यांना ठार मारत, क्रुद्ध राम रणांगणात असा फिरला जणू दुसराच काळ होय.
Verse 83
हत्वा तु सकलान्दैत्यान्देवान्सर्वानहर्षयत् / क्षणेन नाशयामास रामः प्रहरतां वरः
सर्व दैत्यांचा वध करून त्यांनी सर्व देवांना आनंदित केले. प्रहार करणाऱ्यांत श्रेष्ठ रामाने क्षणातच त्यांचा नाश केला.
Verse 84
रामेण हन्यमा नास्तु समस्ता दैत्यदानवाः / ददृशुः सर्वतो रामं हतशेषा भयान्विताः
रामाकडून मारले जात असताना जे काही दैत्य-दानव उरले, ते भयभीत होऊन सर्व दिशांनी रामालाच पाहू लागले.
Verse 85
हतेष्वसुरसंघेषु विद्रुतेषु च कृत्स्नशः / राममामन्त्र्य विबुधाः प्रययुस्त्रिदिवं पुनः
असुरांचे संघ मारले गेले आणि उरलेले सर्व पळून गेल्यावर, देवांनी रामास निरोप देऊन पुन्हा त्रिदिव (स्वर्ग) येथे प्रस्थान केले।
Verse 86
रामो ऽपि हत्वा दितिजानभ्यनुज्ञाप्य चामरान् / स्वमाश्रमं समापेदे तपस्यासक्तमानसः
रामानेही दितिजांचा वध करून आणि देवांना निरोप देऊन, तपस्येत आसक्त मनाने आपल्या आश्रमास गमन केले।
Verse 87
मृगव्याधप्रतिकृतिं कृत्वा शम्भोर्महामतिः / भक्त्या संपूजयामास स तस्मिन्नाश्रमेवशी
महामती (राम) यांनी मृगव्याधाची प्रतिकृती करून, त्या आश्रमात संयमी होऊन, भक्तीने शंभू (शिव) यांची सम्यक पूजा केली।
Verse 88
गन्धैः पुष्पैस्तथा हृद्यैर्नैवेद्यैरभिवन्दनैः / स्तोत्रैश्च विधिवद्भक्त्या परां प्रीतिमुपानयत्
सुगंध, पुष्पे, मनोहर नैवेद्य, वंदन आणि स्तोत्रे यांद्वारे—विधिपूर्वक भक्ती करून—त्यांनी परम प्रीती प्राप्त केली।
Frequently Asked Questions
It serves as a dialogic ‘identity-resolution’ node: Rāma uses observable signs (radiance, speech qualities) to classify possible divine identities, then requests direct revelation to remove doubt—an archetypal Purāṇic method of authentication.
The chapter names major cosmic regulators (Indra, Agni, Yama, Dhātā, Varuṇa, Kubera), plus higher principles/figures (Brahmā, Vāyu, Soma, Guru/Bṛhaspati, Guha) and culminates in Viṣṇu and Śiva. The list functions as a hierarchy/map of divine possibilities, useful for entity-graphing and for understanding how Purāṇas encode cosmic administration.
In the sampled portion, it is primarily theological and epistemic rather than genealogical or cosmographic: it catalogs divine identities and titles, models recognition through lakṣaṇas, and frames a movement toward revelation and meditation rather than listing lineages or measurements.