Sukta 10
Rishi: Traditionally attributed within AV 9 as speculative seers (often Angiras/Atharvanic attribution in anukramaṇī traditions; exact r̥ṣi assignment depends on the AV anukramaṇī).
Devata: Gopā (cosmic guardian; interpreted as Sūrya/Brahman).
Chandas: Triṣṭubh-like cadence (as transmitted; metrical classification varies by pada-count and edition).
AV 9.10 हे तर्कचिंतनात्मक–विश्वविषयक सूक्त आहे. यात सर्वव्यापी “गोपाः” (कळपाचा राखणदार/संरक्षक) याचे चिंतन केले आहे—तो प्रत्येक मार्गाने संचारतो आणि आतूनच जगांना स्थिर ठेवतो. आद्य दर्शन-दृश्ये—विश्वगती, यज्ञधूर, आणि प्रथम प्रस्थापित झालेले धर्म—यांचे स्मरण करून हे सूक्त यज्ञस्थळ पवित्र करते व यजमान आणि समुदायावर ऋताचे रक्षण करणारी संरक्षण-व्यवस्था (ऋत-रक्षकत्व) प्रतिष्ठित करते.
Mantras
Mantra 1
आत्मा। यद् गा॑य॒त्रे अधि॑ गाय॒त्रमाहि॑तं॒ त्रैष्टु॑भं वा॒ त्रैष्टु॑भान्नि॒रत॑क्षत । यद् वा॒ जग॒ज्जग॒त्याहि॑तं प॒दं य इत् तद् वि॒दुस्ते अ॑मृत॒त्वमा॑नशुः
आत्मा—गायत्रीवर ‘गायत्र’ म्हणून जे स्थापित केले आहे; किंवा त्रैष्टुभातून त्रैष्टुभ (छंद) घडवून जे काढले आहे; किंवा जगतीत स्थापित होऊन ‘जगत्’ ठरणारे जे पद आहे—जे खरोखर ते जाणतात, ते अमरत्वाला प्राप्त होतात.
Mantra 2
गा॒य॒त्रेण॒ प्रति॑ मिमीते अ॒र्कम॒र्केण॒ साम॒ त्रैष्टु॑भेन वा॒कम्। वा॒केन॑ वा॒कं द्वि॒पदा॒ चतु॑ष्पदा॒क्षरे॑ण मिमते स॒प्त वाणीः॑
गायत्रीने तो ऋक् (ऋचा/स्तोत्र) मोजतो; ऋक् ने साम; त्रैष्टुभाने वाक् (वाणी) मोजतो। वाक् ने वाक् (मोजतो); अक्षराने ते सात वाणी मोजतात—द्विपदी आणि चतुष्पदी.
Mantra 3
जग॑ता॒ सिन्धुं॑ दि॒व्यऽस्कभायद् रथंत॒रे सूर्यं॒ पर्य॑पश्यत्। गा॒य॒त्रस्य॑ स॒मिध॑स्ति॒स्र आ॑हु॒स्ततो॑ म॒ह्ना प्र रि॑रिचे महि॒त्वा
जगतीने त्याने दिव्य लोकात सिंधु (प्रवाह/समुद्र)ला आधार देऊन स्थिर केले; रथंतरात त्याने सूर्याला सर्व बाजूंनी पाहिले। गायत्रासाठी तीन समिधा (इंधनकाठ्या) म्हणतात; तिथूनच, महिमेच्या बळाने, ते महत्त्वात ओसंडून वाहिले.
Mantra 4
उप॑ ह्वये सु॒दुघां॑ धे॒नुमे॒तां सु॒हस्तो॑ गो॒धुगु॒त दो॑हदेनाम्। श्रेष्ठं॑ स॒वं स॑वि॒ता सा॑विषन्नो॒ऽभीऽद्धो घ॒र्मस्तदु॒ षु प्र वो॑चत्
मी या उत्तम दूध देणाऱ्या धेनूला येथे आवाहन करतो; सुहस्त गो-दोहक तिला दुहू दे. सविता आमच्यासाठी श्रेष्ठ ‘सव’ (प्रेरणा/प्रवर्तन) प्रवर्तित करीत आहे; प्रज्वलित ‘घर्म’ (तप्त पात्र/अग्निताप) — हेच — निश्चयाने शुभ रीतीने घोषित करीत आहे.
Mantra 5
हि॒ङ्कृ॒ण्व॒ती व॑सु॒पत्नी॒ वसू॑नां व॒त्समि॒च्छन्ती॒ मन॑सा॒भ्यागा॑त्। दु॒हाम॒श्विभ्यां॒ पयो॑ अ॒घ्न्येयं सा व॑र्धतां मह॒ते सौभ॑गाय
‘हिंग्’ असा नाद करीत, वसूंांची वसुपत्नी, मनाने आपल्या वासराला शोधत येथे आली आहे. ही अघ्न्या (अवध्य) धेनू अश्विनांसाठी दूध दुहू दे; ती महान सौभाग्यासाठी वाढो.
Mantra 6
गौर॑मीमेद॒भि व॒त्सं मि॒षन्तं॑ मू॒र्धानं॒ हिङ्ङ॑कृणो॒न्मात॒वा उ॑ । सृक्वा॑णं घ॒र्मम॒भि वा॑वशा॒ना मिमा॑ति मा॒युं पय॑ते॒ पयो॑भिः
हलणाऱ्या वासरावर गाय रंभली; ‘हिङ्’ या ध्वनीने तिने जणू मातृवत् मस्तक (मूर्धा) घडविले. त्याला चाटत, उष्णतेकडे आकांत होऊन, ती आपला रंभण्याचा स्वर मोजून-मापून काढते; आणि आपल्या दुधांनी त्याला पिण्यास देते.
Mantra 7
अ॒यं स शि॑ङ्क्ते॒ येन॒ गौर॒भिवृ॑ता॒ मिमा॑ति मा॒युं ध्व॒सना॒वधि॑ श्रि॒ता। सा चि॒त्तिभि॒र्नि हि च॒कार॒ मर्त्या॑न् वि॒द्युद् भव॑न्ती॒ प्रति॑ व॒व्रिमौ॑हत
हेच ते आहे ज्याने ती शिंपडते: सर्व बाजूंनी वेढून असलेली गाय, गोठ्यात स्थिर होऊन, आपला मायू (रंभण्याचा स्वर) मोजून वाटते. तिने आपल्या युक्तींनी मर्त्यांना खरोखरच अधीन केले; विद्युत् होऊन तिने आच्छादन करणाऱ्या वेढ्याला प्रत्याघाताने फोडून टाकले.
Mantra 8
अ॒नच्छ॑ये तु॒रगा॑तु जी॒वमेज॑द् ध्रु॒वं मध्य॒ आ प॒स्त्याऽनाम्। जी॒वो मृ॒तस्य॑ चरति स्व॒धाभि॒रम॑र्त्यो॒ मर्त्ये॑ना॒ सयो॑निः
अक्षय (लोकात) वेगाने जाणारी जीवशक्ती गृहांच्या मध्यभागी ध्रुव (स्थिर) होऊन चालते. तो जीव आपल्या स्वधा (नियमां)ने मृतांच्या मध्ये वावरतो—अमर्त्य असूनही मर्त्याशी एकाच योनी/उद्गमाचा.
Mantra 9
वि॒धुं द॑द्रा॒णं स॑लि॒लस्य॑ पृ॒ष्ठे युवा॑नं॒ सन्तं॑ पलि॒तो ज॑गार । दे॒वस्य॑ पश्य॒ काव्यं॑ महि॒त्वाद्य म॒मार॒ स ह्यः समा॑न
पाण्याच्या पाठीवर धावणाऱ्या विधुला—युवा असूनही—पलित (धवलकेशी) ने जागे केले. देवाचे काव्यकौशल्य त्याच्या महत्त्वामुळे पाहा: जो काल तोच होता, तो आज मेला.
Mantra 10
य ईं॑ च॒कार॒ न सो अ॒स्य वे॑द॒ य ईं॑ द॒दर्श॒ हिरु॒गिन्नु तस्मा॑त्। स मा॒तुर्योना॒ परि॑वीतो अ॒न्तर्ब॑हुप्र॒जा निरृ॑ति॒रा वि॑वेश
ज्याने हे केले, तो याचे ज्ञान ठेवत नाही; ज्याने हे पाहिले—पहा—ते त्याच्यापासूनही निसटून गेले. मातृगर्भ-योनीत आतून वेढलेली ती बहुप्रजा (शक्ती)—निरृति—त्यात प्रवेशली.
Mantra 11
अप॑श्यं गो॒पाम॑नि॒पद्य॑मान॒मा च॒ परा॑ च प॒थिभि॒श्चर॑न्तम्। सस॒ध्रीचीः॒ स विषू॑ची॒र्वसा॑न॒ आ व॑रीवर्ति॒ भुव॑नेष्व॒न्तः
मी गोपालाला (पालकाला) पाहिले—जो कधीही खाली कोसळत नाही—जो इकडे आणि तिकडे, जवळच्या व दूरच्या मार्गांनी फिरतो. सरळ जाणारे आणि आडवे जाणारे असे आपले मार्ग धारण करून, तो भुवनांच्या आत निरंतर इकडे-तिकडे फिरत/लोटत राहतो.
Mantra 12
द्यौर्नः॑ पि॒ता ज॑नि॒ता नाभि॒रत्र॒ बन्धु॑र्नो मा॒ता पृ॑थि॒वी म॒हीयम्। उ॒त्ता॒नयो॑श्च॒म्वो॒३र्योनि॑र॒न्तरत्रा॑ पि॒ता दु॑हि॒तुर्गर्भ॒माधा॑त्
द्यौ हा आमचा पिता—जनक; आणि इथेच आमची नाभी आहे; महती पृथ्वी ही आमची माता—आमची बंधु आहे. त्या दोन पसरलेल्या पात्रांच्या मध्ये योनी (गर्भस्थान) आहे; तेथेच पित्याने कन्येचा गर्भ स्थापित केला.
Mantra 13
पृ॒च्छामि॑ त्वा॒ पर॒मन्तं॑ पृथि॒व्याः पृ॒च्छामि॒ वृष्णो॒ अश्व॑स्य॒ रेतः॑ । पृ॒च्छामि॒ विश्व॑स्य॒ भुव॑नस्य॒ नाभिं॑ पृ॒च्छामि॑ वा॒चः प॑र॒मं व्योऽम
मी तुला पृथ्वीच्या परम अंताविषयी विचारतो; मी वीर्यवान अश्वाच्या रेतस् (बीज) विषयी विचारतो. मी समस्त भुवनाच्या नाभीविषयी विचारतो; मी वाणीच्या परम व्योम (उच्चतम आकाश) विषयी विचारतो.
Mantra 14
इ॒यं वेदिः॒ परो॒ अन्तः॑ पृथि॒व्या अ॒यं सोमो॒ वृष्णो॒ अश्व॑स्य॒ रेतः॑ । अ॒यं य॒ज्ञो विश्व॑स्य॒ भुव॑नस्य॒ नाभि॑र्ब्र॒ह्मायं वा॒चः प॑र॒मं व्योऽम
ही वेदि पृथ्वीचा परम अंत आहे; हा सोम वीर्यवान अश्वाचा रेतस् (बीज) आहे. हा यज्ञ समस्त भुवनाची नाभी आहे; हेच ब्रह्म—वाणीचे परम व्योम (उच्चतम आकाश) आहे.
Mantra 15
न वि जा॑नामि॒ यदि॑वे॒दमस्मि॑ नि॒ण्यः संन॑द्धो॒ मन॑सा चरामि । य॒दा माग॑न् प्रथम॒जा ऋ॒तस्यादिद् वा॒चो अ॑श्नुवे भा॒गम॒स्याः
मी नेमके जाणत नाही की मी खरेच काय आहे; आत लपलेला, घट्ट बांधलेला, मी मनासह भटकत राहतो. जेव्हा माझ्याकडे ऋताचा प्रथमज (पहिला जन्मलेला) आला, तेव्हा खरोखरच मला या वाणीचा एक भाग प्राप्त झाला.
Mantra 16
अपा॒ङ् प्राङे॑ति स्व॒धया॑ गृभी॒तोऽम॑र्त्यो॒ मर्त्ये॑ना॒ सयो॑निः । ता शश्व॑न्ता विषू॒चीना॑ वि॒यन्ता॒ न्य॑१न्यं चि॒क्युर्न नि चि॑क्युर॒न्यम्
स्वधा यांनी गृहीत तो मागे व पुढे चालतो—अमर, मर्त्याबरोबर, एकाच योनीचा (एकाच उगमाचा). ते दोघेही शाश्वत; वेगवेगळ्या दिशांनी पसरत व विभक्त होत, एकमेकांना ओळखतात; तरी त्या दुसऱ्याला (पूर्णतः) ओळखत नाहीत.
Mantra 17
स॒प्तार्ध॑ग॒र्भा भुव॑नस्य॒ रेतो॒ विष्णो॑स्तिष्ठन्ति प्र॒दिशा॒ विध॑र्मणि । ते धी॒तिभि॒र्मन॑सा॒ ते वि॑प॒श्चितः॑ परि॒भुवः॑ परि॑ भवन्ति वि॒श्वतः॑
सात—अर्धगर्भ—भुवनाचे बीज (रेतस्), विष्णूच्या विधीमध्ये दिशांमध्ये स्थिर उभे आहेत. ते धिती व मनाने—ते विपश्चित—सर्व बाजूंनी परिभू (आवरण करणारे), सर्वत्र प्रबळ होतात.
Mantra 18
ऋ॒चो अ॒क्षरे॑ पर॒मे व्योऽम॒न् यस्मि॑न् दे॒वा अधि॒ विश्वे॑ निषे॒दुः । यस्तन्न वेद॒ किमृ॒चा क॑रिष्यति॒ य इत् तद् वि॒दुस्ते अ॒मी समा॑सते
ऋचा अक्षर (अविनाशी) तत्त्वात—परम व्योमात—आहेत; जिथे सर्व देव अधिष्ठित होऊन बसले आहेत. जो ते तत्त्व जाणत नाही, तो ऋचेमुळे काय करील? आणि जे ते जाणतात, तेच एकमताने एकत्र बसतात.
Mantra 19
ऋ॒चः प॒दं मात्र॑या क॒ल्पय॑न्तोऽर्ध॒र्चेन॑ चाक्लृपु॒र्विश्व॒मेज॑त्। त्रि॒पाद् ब्रह्म॑ पुरु॒रूपं॒ वि त॑ष्ठे॒ तेन॑ जीवन्ति प्र॒दिश॒श्चत॑स्रः
ऋचा मात्रेच्या नियमाने ‘पद’ (शब्द-पाऊल) घडवीत, अर्ध-ऋचेनेच सर्व हालचाल करणारे जग व्यवस्थित करतात. त्रिपाद ब्रह्म—बहुरूपी—सर्वत्र विस्तारले; त्याच्यामुळेच चारही दिशा जिवंत राहतात.
Mantra 20
सू॒य॒व॒साद् भग॑वती॒ हि भू॒या अधा॑ व॒यं भग॑वन्तः स्याम । अ॒द्धि तृण॑मघ्न्ये विश्व॒दानीं॒ पिब॑ शु॒द्धमु॑द॒कमा॒चर॑न्ती
सुंदर कुरणातून, हे भगवती, तू निश्चयाने वाढत-फुलत राहा; मग आम्हीही तुझ्यासह भगवंत (धन्य) होऊ. हे अघ्न्ये—जिला मारू नये—सर्वदायिनी, आता सर्वत्र तृण खा; विचरत असताना शुद्ध पाणी पी.
Mantra 21
गौरिन्मि॑माय सलि॒लानि॒ तक्ष॒त्येक॑पदी द्वि॒पदी॒ सा चतु॑ष्पदी । अ॒ष्टाप॑दी॒ नव॑पदी बभू॒वुषी॑ स॒हस्रा॑क्षरा॒ भुव॑नस्य प॒ङ्क्तिस्तस्याः॑ समु॒द्रा अधि॒ वि क्ष॑रन्ति
गौरी (दीप्तिमती) हिने जलांचे मोजमाप करून त्यांची विभागणी केली; तीच कारागीरिणी होऊन त्यांना घडविते. ती एकपदी, द्विपदी, आणि तीच चतुष्पदी; ती अष्टपदी, नवपदीही झाली—भुवनाची सहस्राक्षरा पङ्क्ती. तिच्यावर समुद्र विस्तारत वरून-वरून वाहत सर्वत्र ओसंडून पसरतात.
Mantra 22
कृ॒ष्णं नि॒यानं॒ हर॑यः सुप॒र्णा अ॒पो वसा॑ना॒ दिव॒मुत्प॑तन्ति । तं आव॑वृत्र॒न्त्सद॑नादृ॒तस्यादिद् घृ॒तेन॑ पृथि॒वीं व्यूऽदुः
कृष्ण बंधन हरून टाकणारे, हरितवर्ण, सुपर्ण (सुंदर पंखांचे) बल—जल वस्त्रासारखे परिधान करून—स्वर्गाकडे झेपावतात. त्यांनी ऋताच्या आसनातून त्या कृष्ण-नियमनावर मात केली; मग खरोखरच घृताने पृथ्वी उघडून तिचा अभिषेक करून पवित्र केले.
Mantra 23
अ॒पादे॑ति प्रथ॒मा प॒द्वती॑नां॒ कस्तद् वां॑ मित्रावरु॒णा चि॑केत । गर्भो॑ भा॒रं भ॑र॒त्या चि॑दस्या ऋ॒तं पिप॒र्त्यनृ॑तं नि पा॑ति
पदवती (पाय असलेल्या) रूपांमध्ये प्रथम ती पुढे येते—हे मित्र-वरुणा, तुमच्यापैकी दोघांत कोणाला ते कळले? गर्भही तिचे ओझे वाहतो; तो ऋत परिपूर्ण करतो आणि अनृत खाली दाबून आवरतो.
Mantra 24
वि॒राड् वाग् विरा॑ट् पृ॑थि॒वी वि॒राड॒न्तरि॑क्षं वि॒राट् प्र॒जाप॑तिः । वि॒राण्मृ॒त्युः सा॒ध्याना॑मधिरा॒जो ब॑भूव॒ तस्य॑ भू॒तं भव्यं॒ वशे॒ स मे॑ भू॒तं भव्यं॒ वशे॑ कृणोतु
विराज् ही वाणी आहे; विराज् ही पृथ्वी आहे; विराज् हेच अंतरिक्ष आहे; विराज् हाच प्रजापती आहे. विराज् पासून मृत्यू साध्यांचा अधिराज (परम-राजा) झाला; भूत व भविष्य त्याच्या अधीन आहेत—तो माझ्यासाठीही भूत व भविष्य वश करून देवो.
Mantra 25
श॒क॒मयं॑ धू॒ममा॒राद॑पश्यं विषू॒वता॑ प॒र ए॒नाव॑रेण । उ॒क्षाणं॒ पृश्नि॑मपचन्त वी॒रास्तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन्
दूरून मला शेण-इंधनाचा धूर दिसला—विषुवकाळी, दूरची बाजू आणि जवळची बाजू—दोन्हींकडून. वीरांनी ठिपक्यांचा बैल शिजविला; तेच प्रथम-स्थापित धर्म-नियम होते.
Mantra 26
त्रयः॑ के॒शिन॑ ऋतु॒था वि च॑क्षते संवत्स॒रे व॑पत॒ एक॑ एषाम्। विश्व॑म॒न्यो अ॑भि॒चष्टे॒ शची॑भि॒र्ध्राजि॒रेक॑स्य ददृशे॒ न रू॒पम्
तीन ‘केशिन’ (दीर्घकेशी) शक्ती आहेत; त्या ऋतू-ऋतूंनी वेगवेगळ्या दिसतात. संवत्सरात त्यांपैकी एक आपले केस कापतो. दुसरा आपल्या शचीभिः (प्रभावी शक्तींनी) सर्व विश्वाकडे पाहतो; एकाचा ध्राजिः (चमचमीत तेज) दिसतो—पण त्याचे रूप दिसत नाही.
Mantra 27
च॒त्वारि॒ वाक् परि॑मिता प॒दानि॒ तानि॑ विदुर्ब्राह्म॒णा ये म॑नी॒षिणः॑ । गुहा॒ त्रीणि॒ निहि॑ता॒ नेङ्ग॑यन्ति तु॒रीयं॑ वा॒चो म॑नु॒ष्याऽवदन्ति
वाक् (वाणी)ची चार परिमित पदे (स्तर/स्थान) आहेत—ही मनीषिणः (विवेकी) ब्राह्मण जाणतात. तीन गुहा (गुप्त) मध्ये निहित आहेत; ती हलत नाहीत. वाणीचा चौथा भाग तोच, जो मनुष्य बोलतात.
Mantra 28
इन्द्रं॑ मि॒त्रं वरु॑णम॒ग्निमा॑हु॒रथो॑ दि॒व्यः स सु॑प॒र्णो ग॒रुत्मा॑न्। ए॒कं सद् विप्रा॑ बहु॒धा व॑दन्त्य॒ग्निं य॒मं मा॑त॒रिश्वा॑नमाहुः
त्याला इंद्र, मित्र, वरुण, अग्नी असे म्हणतात; आणि तोच दिव्य, सुंदर-पंखांचा गरुत्मान् (सुपर्ण) आहे. सत्/सत्य एकच आहे—विप्र (ऋषी) त्याचे अनेक प्रकारे वर्णन करतात; त्यालाच अग्नी, यम, मातरिश्वान् असेही म्हणतात.
Frequently Asked Questions
Gopā is the cosmic “Herdsman/Guardian” who moves on every path and circulates within all worlds. Many traditions interpret this power as Sūrya-like (sun as overseer) or as Brahman-like (the inner regulator of reality).
It is primarily protective (shāntika): it stabilizes a space, reinforces right order (ṛta/dharma), and strengthens the effectiveness of a rite by aligning it with primordial precedent described in the hymn.
Not necessarily. The hymn works as a contemplative-protective recitation; optional supports include simple water-sprinkling for boundary-setting, or (if integrating with household ritual) fire with dung-fuel and/or milk as auspicious substances.
Ask anything about Sukta 10 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.