Anuvaka 8
या अनुवाकाचा मुख्य आशय असा आहे की दृढ संरक्षित अवकाश, योग्य अर्पण आणि बंधमुक्ती यांच्या माध्यमातून विधी–आकाशीय संरक्षण व गृहसमृद्धी साधली जाते; तसेच गंडमाळा/अपचित-प्रकारच्या ग्रंथीवृद्धींसाठी विशेष उपचारप्रयोग दिला आहे. उपविषय: अग्नीच्या साहाय्याने राक्षोघ्न आवरण व वस्तीचे अपाय-निवारण; इंद्राला त्याचा योग्य भाग (देय) निश्चित करून कर्मातील त्रुटी दुरुस्त करणे; दूध–गाय–शुभभाग (भग) यांच्या द्वारा पशु/गृह पौष्टिक समृद्धी; मूळशक्ती आणि शोषक/भेदक गुणांनी गंडमाळा/अपचित सूजांवर मंत्रयुक्त भैषज्य चिकित्सा (औषध+मंत्र).
Suktas in Anuvaka 8
Sukta 71
हा एकऋचा रक्षोघ्न सूक्त अগ্নीला वस्तीभोवती उभ्या असलेल्या जिवंत किल्लेभिंतीप्रमाणे प्रतिष्ठित करतो. त्याच्या ज्वालामय बुद्धी व पराक्रमाने तो समुदायाला वलयाकार वेढून संरक्षण देतो. दररोज प्रेरित (विप्र) अগ্নीला परिघ/सीमा म्हणून स्थापन करून, या आवरणाला धक्का देणारे मानवी किंवा राक्षसी हल्लेखोर परतवणे, मोडून काढणे व संहार करणे हाच या मंत्राचा हेतू आहे.
Sukta 72
हा संक्षिप्त इंद्र-सूक्त यज्ञकर्माचे रक्षण करतो: यजमानांना “इंद्राचा भाग पाहा” असे आवाहन करून तो योग्य स्वरूपात इंद्रापर्यंत पोहोचेल याची खात्री करतो. हविषाच्या तयारीतील त्रुटी (चांगले शिजलेले–अपुरे/बिघडलेले) यांचा समन्वय साधत, तरीही इंद्राला तृप्त करणारी सुधारक अर्पण-भावना निर्देशित करतो. सूर्याच्या मध्यान्ह वळणाच्या वेळी अनुरूप राहून, मध्यान्ह सवनातील दही/दधि पिण्यास वज्रधारी इंद्राला आमंत्रित करून सूक्त समाप्त होते; ऋत (योग्य व्यवस्था) याच्याशी संलग्नतेने समृद्धी, पशुरक्षण आणि यज्ञसिद्धी प्राप्त होते.
Sukta 73
हे सूक्त पौष्टिक स्वरूपाचे आहे. यात दूध व गाय यांना ‘भग’ (शुभ वाटा/कल्याणाचा भाग) वाहून आणणारे पवित्र माध्यम मानून, गृहसमृद्धीचा संबंध सवितृच्या विश्वनियमिततेशी आणि उषेच्या तेजस्वी उदयाशी जोडला आहे. तापविलेल्या घर्माचे व नीट जपलेल्या कुरणाचे प्रतिमान घेऊन, विपुल दूधधार, निरोगी गुरे आणि भरभराटीच्या घराची शुभ ‘सिद्धि-लक्षणे’ यांसाठी प्रार्थना केली आहे. दैवी रीतीने उघडलेल्या ‘स्वर्गकपाट/आकाशकोशा’शी दैनंदिन गुरुपालन व अर्पण-आचार यांचे संधान घालण्यात या सूक्ताचे सामर्थ्य आहे; त्यामुळे पोषण हे एकाच वेळी यज्ञकर्मही ठरते आणि पुनर्स्थापनाही.
Sukta 74
AV 7.74 हा एक संक्षिप्त आथर्वणीय उपचार-मंत्र आहे. तो ग्रंथीजन्य सूज/गंडमाळ (gaṇḍamālā/apacit) फोडून-छेदून दूर करण्यावर केंद्रित असून, त्या व्याधीला मंत्रबळाने सिद्ध झालेल्या मुळाने आणि मंत्रातील भेदक वाणीने ‘फाडून वेगळी’ करता येईल असे मानतो. शारीरिक उपाय (मूळ, विशेषतः ‘कृष्णा’ ही वनस्पती-शक्ती) याबरोबरच, आजार वाढवू शकणाऱ्या शत्रुत्वपूर्ण भावना—असूया, राग—यांचेही निराकरण करतो. शेवटी, गार्हपत्य अग्नी आणि शिस्तबद्ध व्रतपालन यांत आरोग्याची प्रतिष्ठा करतो.
Sukta 75
ही संक्षिप्त दोन-मंत्रांची सूक्ती गायींसाठी रक्षण-समृद्धीचा मंत्रप्रयोग आहे. चरायला जाताना मार्गावर आणि पाणी पिण्याच्या ठिकाणी गायी सुरक्षित राहाव्यात, तसेच गोठा व घरातील आसन/ठाणे दृढ रक्षणाने बळकट व्हावे, असा याचा हेतू आहे. येथे रुद्राचा आवाहन संहारक म्हणून नव्हे, तर जागरूक रक्षक म्हणून केले आहे; त्याचे “अस्त्र” अपशकुन-निवारक परिघरक्षण बनून उभे राहते. जलदेवता आणि कल्याणकारी देवता गोधन व मालकाच्या क्षेत्राला शुद्ध करावे, अभिषेक/लेपन करावे आणि बळकट करावे, अशी प्रार्थना केली आहे.
Sukta 76
AV 7.76 हे भैषज्य सूक्त आहे. याचा उद्देश गंडमाळा प्रकारच्या सूजांना (मान/लसीकाग्रंथींची वाढ) विरघळवून व वाळवून टाकणे असा असून, रोगाला शत्रू मानून त्याला फोडून तुकडे करणे व शक्तिहीन करणे अभिप्रेत आहे. लवण (मीठ) याला साहाय्यक शोषक व शुद्धीकरणकारी शक्ती म्हणून आवाहन केले आहे; तसेच हा मंत्रप्रयोग व्यापक अथर्वणिक उपचार-तर्कानुसार शरीरात शिरलेल्या पीडाकारक घटकांना हाकलून देऊन देहाची अखंडता पुनर्स्थापित करण्यावर भर देतो.
Sukta 77
AV 7.77 हे संक्षिप्त मरुत्-सूक्त अपोत्प्रायिक (अपशकुन-निवारक) व बंध-विमोचन मंत्र म्हणून वापरले जाते. यात मरुतांनी “दाहक/तपस्वी” हविर्भाग स्वीकारावा, यजमानाचे रक्षण करावे आणि शत्रूची हानी भस्म करावी अशी प्रार्थना आहे. शत्रूने घातलेले बंधन आक्रमकावरच परत फिरवून, रुग्ण किंवा गृहस्थ यांच्यापासून ‘एनस्’ (अपराध/अशौच/पीडा) यांचे पाश सैल व्हावेत अशी विनंती केली आहे. या सूक्ताची वैशिष्ट्यपूर्ण शक्ती म्हणजे मरुत्-तपस्—शुद्ध करणारी व दंड करणारी उष्णता—आणि मरुतांची गणरक्षा व त्वरित हस्तक्षेप.
Sukta 78
हे संक्षिप्त आथर्वणिक सूक्त एक विधीमय “सोडवणं/उकलणं” करते: कैद, पीडा किंवा शत्रुत्वपूर्ण बांधणी दर्शवणाऱ्या दोऱ्या, जू, गाठी व आवळणी यांना वाणीने सैल करते. बंध सोडताच, दैवी ब्रह्माच्या साहाय्याने अग्नीला “जूळ घालून” त्या मुक्त अवस्थेला स्थैर्य देते; त्यामुळे लाभार्थ्यास क्षत्रसदृश संरक्षणशक्ती, शुभत्व आणि संपत्ती प्राप्त होते. दोन हालचालींमध्ये—बंधनमुक्ती आणि पुनःसामर्थ्यप्राप्ती—अग्नी शुद्धिकर्ता तसेच नव्या, अबंध अवस्थेचा हमीदार ठरतो.
Sukta 79
हे लघु चंद्रसूक्त अमावास्या (नवचंद्ररात्र) हिला सजीव, देवी-शक्ती म्हणून पवित्र ठरवते—जिच्यात देव एकत्र जमतात आणि जिच्यापासून गृहासाठीची समृद्धी ‘दोहून’ मिळवता येते. हविस अर्पण करून आणि रात्रि/अमावास्येला धन-निधींची संग्राहिका म्हणून आवाहन केल्याने पठक कर्मसंपूर्णता, पोषण (ऊर्ज), भरभराटीची वाढ (पुष्टी), संपत्ती (रयि) आणि बलवान संतती (सुवीर) यांची याचना करतो. सीमांत काळ असलेल्या अमावास्येच्या रात्रीला पुण्य व दैवी उपस्थिती धारण करणारे सामर्थ्यवान पात्र मानण्यातच याचे सामर्थ्य आहे; त्यामुळे गृह्य-पालन भौतिकदृष्ट्या फलदायी होते.
Sukta 80
हे लघु सूक्त पौर्णमासीला विजयी, सर्वकाही पूर्ण करणारी विश्वशक्ती म्हणून पवित्र ठरवते; जिच्यात देव वास करतात आणि जिच्या द्वारे मनुष्य यज्ञसमृद्धीत आनंद मानू शकतात. योग्य चंद्रानुष्ठान व अर्पणे यांचा संबंध पूर्णता (पूर्णता), समृद्धी, इच्छापूर्ती, तसेच स्वर्गप्राप्तीस नेणाऱ्या पुण्याशी जोडला आहे, असे हे सूक्त सांगते.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.