Sukta 53
Rishi: Atharvanic tradition (exact r̥ṣi attribution for this verse not securely fixed across indices)
Devata: Prāṇa and Apāna (vital breaths)
Chandas: Anuṣṭubh (approx.)
हे भैषज्य (उपचारक) सूक्त रुग्णाच्या प्राणशक्तीची व्यवस्था स्थिर करते. मृत्यू जवळ आला तरी प्राण (आत घेण्याचा श्वास) आणि अपान (बाहेर सोडण्याचा श्वास) निघून जाऊ नयेत म्हणून त्यांना स्मरून पुन्हा त्यांच्या स्थानावर प्रतिष्ठित करते. यम/मृत्यूचा दावा उलटवून दिव्य वैद्यांना (अश्विन, अग्नि भिषज्) आवाहन करते आणि पीडिताला सप्तर्षींच्या रक्षणकारी वाहनाखाली ठेवून सुरक्षित वार्धक्याकडे नेते. याची शक्ती ‘क्षयाविरुद्धचा खजिना’ (जरिमान) अशी मांडली असून, अबाधित जीवनशक्ती व जीवनाची अखंडता पुनर्स्थापित करते.
Mantras
Mantra 1
दीर्घायुः। अ॒मु॒त्र॒भूया॒दधि॒ यद् य॒मस्य॒ बृह॑स्पतेर॒भिश॑स्तेर॑मुञ्चः । प्रत्यौ॑हताम॒श्विना॑ मृ॒त्युम॒स्मद् दे॒वाना॑मग्ने भि॒षजा॒ शची॑भिः
दीर्घायुष्य लाभो! यमाने त्याला धरले तरी तो परलोकाचा होऊ नये—बृहस्पतीच्या अभिशस्ति (शाप/निषेध) व शापवाणीपासून तू त्याला मुक्त केले आहेस. अश्विनौ मृत्यूस आम्हापासून मागे ढकलोत; आणि हे अग्ने, देवांचा भिषज (वैद्य), तुझ्या समर्थ शची (चिकित्साशक्ती/कौशल्य)ने आमचे रक्षण कर.
Mantra 2
सं क्रा॑मतं॒ मा ज॑हीतं॒ शरी॑रं प्राणापा॒नौ ते॑ स॒युजा॑वि॒ह स्ता॑म्। श॒तं जी॑व श॒रदो॒ वर्ध॑मानो॒ऽग्निष्टे॑ गो॒पा अ॑धि॒पा वसि॑ष्ठः
एकत्र पुढे चला; शरीर सोडू नका. तुमचे प्राण व अपान—एकाच योगात जुळलेले—इथेच एकत्र स्थिर राहोत. वाढत वाढत शंभर शरद् (वर्षे) जगा; अग्नी तुमचा गोपा (रक्षक) व अधिप (स्वामी) राहो—हे वसिष्ठ, परम श्रेष्ठ।
Mantra 3
आयु॒र्यत् ते॒ अति॑हितं परा॒चैर॑पा॒नः प्रा॒णः पुन॒रा तावि॑ताम्। अ॒ग्निष्टदाहा॒र्निरृ॑तेरु॒पस्था॒त् तदा॒त्मनि॒ पुन॒रा वे॑शयामि ते
तुझा जो आयुः (जीवनबल) दूर कुठे तरी झाकला/अडकला आहे, तो अपान व प्राण पुन्हा इथे परत आणोत. अग्नी तो निरृतीच्या कुशीतून (मांडीवरून) आणून दिला आहे; तोच मी तुझ्या आत्मन् मध्ये पुन्हा स्थापतो आणि तुझ्यात प्रवेश करतो।
Mantra 4
मेमं प्रा॒णो हा॑सी॒न्मो अ॑पा॒नोऽव॒हाय॒ परा॑ गात्। स॒प्त॒र्षिभ्य॑ एनं॒ परि॑ ददामि॒ त ए॑नं स्व॒स्ति ज॒रसे॑ वहन्तु
या पुरुषाला प्राण सोडू नये; अपान त्याला उचलून दूर नेऊन परागामी होऊ नये. मी त्याला सर्व बाजूंनी सप्तर्षींना अर्पण करतो; ते त्याला स्वस्ति (सुरक्षा) सहित जरा (वृद्धत्व) पर्यंत पोहोचवोत.
Mantra 5
प्र वि॑शतं प्राणापानावन॒ड्वाहा॑विव व्र॒जम्। अ॒यं ज॑रि॒म्णः शे॑व॒धिररि॑ष्ट इ॒ह व॑र्धताम्
हे प्राण व अपान, पुढे येऊन आत प्रवेश करा—जसे दोन ओढणारे बैल गोठ्यात प्रवेश करतात. येथे जरीम्ण (क्षय/जर्जरता) विरुद्धचा हा खजिना, अरिष्ट (अक्षत) राहून, वाढो व समृद्ध होवो.
Mantra 6
आ ते॑ प्रा॒णं सु॑वामसि॒ परा॒ यक्ष्मं॑ सुवामि ते । आयु॑र्नो वि॒श्वतो॑ दधद॒यम॒ग्निर्वरे॑ण्यः
आम्ही तुझा प्राण इथे ओढून आणतो; तुझा यक्ष्म (क्षयरोग) दूर हाकलतो. आमच्यासाठी सर्व दिशांनी आयुष्य स्थापन करणारा हा अग्नी अत्यंत वरेण्य (अतिशय वरणीय) आहे.
Mantra 7
उद् व॒यं तम॑स॒स्परि॒ रोह॑न्तो॒ नाक॑मुत्त॒मम्। दे॒वं दे॑व॒त्रा सूर्य॒मग॑न्म॒ ज्योति॑रुत्त॒मम्
आम्ही तमस् (अंधार) याच्या पलीकडे वर चढत परम उच्च स्वर्गापर्यंत पोहोचलो. देवत्रा—देवांकडे—जाऊन आम्ही देव सूर्याला, परम उत्तम ज्योतीला, प्राप्त झालो.
Frequently Asked Questions
It is a healing and longevity hymn used when someone is weak, wasting, or feared to be near death—meant to restore breath (prāṇa/apāna) and push Death’s influence away.
In Atharvavedic healing, the vital breaths are treated as living powers that can be summoned, stabilized, and commanded not to depart, because their steadiness is identified with life itself.
No specific substance is required by the hymn’s wording. The primary ‘medicine’ is mantra-recitation and protective intent, though some traditions may add water-sprinkling or a small lamp/fire as supportive ritual context.
Ask anything about Sukta 53 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.