Anuvaka 5
चंद्र–प्रजननशक्ती, दैवी वैद्य आणि विजयाचे रक्षण करणाऱ्या मैत्रीबंधांद्वारे पूर्णत्व व लाभ सुरक्षित करणे हा मुख्य विषय. उपविषय: (1) सिनीवालीद्वारे गर्भधारणा, सुरक्षित प्रसूती व संततीस्थापना; (2) राकाद्वारे देहातील जखमा/इजा यांची पुनर्स्थापना/दुरुस्ती आणि प्रजननवृद्धी; (3) कुहूद्वारे अमावास्येला कर्मसिद्धी व धनवाटप; (4) सोम–रुद्र या दैवी वैद्यांद्वारे उपचार व शुद्धीकरण; (5) इंद्र व इंद्र–विष्णूद्वारे विजय, अग्रक्रम आणि शत्रूंच्या कटांचा भंग; (6) सामाजिक शांतता व समेट.
Kinds of charm
Suktas in Anuvaka 5
Sukta 41
हे संक्षिप्त दोन-मंत्रांचे सूक्त सूपर्ण/श्येन—अतिवेगवान, तीक्ष्णदृष्टी दिव्य पक्षी—याला कल्याणकारी वाहक म्हणून आवाहन करते. तो उजाड प्रदेश, जल आणि अधःस्थाने ओलांडून, इंद्राच्या साहाय्यशक्तीसह शुभ रीतीने येथे पोहोचो अशी प्रार्थना आहे. हे रक्षणात्मक “सफल वहन/सफल आगमन” मंत्ररूप आकर्षण म्हणून कार्य करते: इच्छित शक्ती/वरदान सुरक्षितपणे पोहोचवणे, नेलेली/अपहृत केलेली मालमत्ता परत मिळवून देणे, आणि पितृ (पितर) अनुमतीच्या स्थैर्याने त्या फलाची दृढ स्थापना करणे.
Sukta 42
अव 7.42 हा दोन मंत्रांचा संक्षिप्त उपचार‑शुद्धीकरण मंत्र आहे. यात सोम आणि रुद्र या युग्म शक्तींना दिव्य वैद्य म्हणून आवाहन केले आहे. भटकणारा उपद्रव (रोग/दुष्प्रभाव) दूर हाकलावा, निरृति (विपत्ती/विनाश) फार दूर पाठवावी, आणि देह व गृहाला चिकटून राहतो असे मानले जाणारे ‘एनस्’ (कृतदोषजन्य अपराध‑बंधन) याची बांधणारी शक्ती सैल करावी अशी विनंती केली आहे. या सूक्ताची ताकद दुहेरी क्रियेत आहे: दुर्दैवाचे बहिष्कारण आणि पापाला देहगत, स्पर्श्य बंधन मानून आतून त्याची गाठ सोडवणे.
Sukta 43
हा एक-ऋचांचा सूक्त वाच् (वाणी)ला अशी शक्ती म्हणून संबोधतो की जी शुभ आणि अशुभ अशा दोन्ही रूपांनी प्रकट होऊ शकते, आणि तिचे कृपामय रूपच प्रबळ व्हावे अशी प्रार्थना करतो. अथर्वणिक मंत्र-सिद्धांताचे प्रतिबिंब म्हणून, व्यक्तीमध्ये अनेक “स्वर” वसतात असे मानून, ध्वनीचे शिस्तबद्ध मुक्तीकरण व्हावे—जेणेकरून उच्चार हानिकारक न राहता रक्षक ठरेल—अशी अपेक्षा व्यक्त करतो.
Sukta 44
हा एक-ऋचात्मक अथर्ववैदिक मंत्र इंद्र–विष्णू यांच्या संयुक्त पराक्रमाला अजेय विजेते म्हणून आवाहन करतो; विजय निश्चित करीत पूर्ण पराभव किंवा हानी होऊ नये अशी रक्षा करतो. तसेच समृद्धीला त्यांच्या स्पर्धात्मक ऊर्जेने प्रवर्तित झालेली, दैवी मान्यतेच्या शिस्तीत घडणारी “हजार”ची “त्रिविध वाटणी” (लूट, पशुधन, बळ किंवा संसाधने) म्हणून मांडतो.
Sukta 45
हा दोन मंत्रांचा संक्षिप्त सूक्त सामाजिक-उपचारक मंत्र आहे. यात ईर्ष्या (मत्सर/हेवा) हिला जळजळीत, घातक शक्ती मानून तिला निष्प्रभ करण्यासाठी भेषज (औषध/प्रतिउपाय) बोलावले जाते. वक्ता हा प्रतिकारक दूरवरून—प्रतीकात्मकरीत्या सामायिक मानवी क्षेत्रातून आणि सिंधूपासूनही—‘आणतो’, आणि ईर्ष्येला बाहेर ओढून अग्निकाडी विझवावी तशी विझवण्याची आज्ञा करतो; त्यामुळे आश्रिताला सामाजिक शांतता व संरक्षण पुन्हा प्राप्त होते.
Sukta 46
हे संक्षिप्त अथर्ववैदिक गृह्य सूक्त गर्भधारणा, सुरक्षित प्रसूती आणि घरात संततीची स्थिर स्थापना यांची दैवी अधिष्ठात्री सिनिवाली हिला आवाहन करते. साध्या आहुती-अर्पणांद्वारे व थेट स्तुतीद्वारे वंध्यत्व दूर व्हावे, “अनेक अपत्ये” प्राप्त व्हावीत, तसेच वैवाहिक समृद्धी (योग्य पती) ही फलप्राप्ती व भरभराटीच्या यश-समृद्धीशी (राधस्) सुसंगत व्हावी, अशी प्रार्थना करते.
Sukta 47
हे संक्षिप्त पौष्टिक सूक्त अमावास्येच्या रात्रीशी निगडित अशा शुभ चंद्रशक्ती ‘कुहू’चे आवाहन करते, यज्ञ फलदायी व्हावा आणि यजमानाला सर्वांगीण—इच्छित व निवडक—समृद्ध संपत्ती ‘नेमून/वाटून’ द्यावी अशी प्रार्थना करते. ‘जोहवीमि’ या पुनःपुन्हा केलेल्या हाकेमुळे आणि तिने हविस स्वीकारावे या विनंतीमुळे, या सूक्ताचा उद्देश ‘रायस्-पोष’ (समृद्धीची वाढ) आणि बलवान वीरपुत्र (वीर) याचे दान हा आहे. घरातील अर्पण कुहूच्या स्वीकारशील, फलप्रद—संतती व समृद्धी देणाऱ्या—स्वभावाशी जुळवून देण्यातच याची शक्ती आहे; त्यामुळे ऐश्वर्य आणि वंशवृद्धी दोन्ही एकत्र सुरक्षित होतात.
Sukta 48
हे संक्षिप्त आथर्वणिक सूक्त पुनर्स्थापन व प्रजननशक्तीची पूर्णिमादेवी राका हिला आवाहन करते. भोसकलेले किंवा कापलेले जे आहे ते तिने ‘शिवून’ जोडावे आणि शरीर पुन्हा अखंड करावे, अशी प्रार्थना आहे. त्याच वेळी बलवान वीरपुत्र व समृद्धी देण्याची विनंती केली आहे; चंद्राची पूर्णता ही देहाची अखंडता आणि गृहवृद्धी यांचा आदर्श म्हणून मांडली आहे.
Sukta 49
AV 7.49 मध्ये देवपत्नींना—मुख्य देवतांच्या सहचारिणींना—एकत्रित रक्षकशक्ती म्हणून आवाहन करून, आरंभात, संघर्षात आणि बक्षीस-जिंकण्यात “आम्हाला पुढे जपावे” अशी विनंती केली आहे. अनामिक तसेच विशेष नामांकित दिव्य स्त्रिया (इंद्राणी, अग्नेयी, वरुणानी, अश्विनी) यांना बोलावून, आश्रयदायी शांती (शर्म) आणि शुभ ऋत-क्रमाची सक्रियता मागितली आहे; त्यात स्त्रियांसाठी योग्य वेळ/ऋतु (ऋतु) नीट प्रस्थापित होणेही अंतर्भूत आहे. ही रक्षणकारी कवच-व्यवस्था पृथ्वी व जलांना व्यापणाऱ्या विश्व-आवरणात पसरलेली आहे.
Sukta 50
हे सूक्त विजय व समृद्धी देणारे मंत्र-तंत्ररूप आकर्षण आहे. ते सर्व दिशांतून लाभ एकवटते, शत्रूंच्या कुटिल युक्त्या भेदते आणि राजकीय/स्पर्धात्मक प्रसंगांत अग्रक्रम दृढ करते. यात पुरुहूत इंद्राची जिंकणारी शक्ती ‘विश्वे’ या सर्वसमर्थ सहाय्यक शक्तींशी जोडून आवाहन केली आहे; तसेच भाग—भाग्याचा वाटपकर्ता—यालाही आकृष्ट करून धन व जिंकलेले लाभ ‘हातात’ यावेत अशी प्रार्थना आहे. हे सूक्त दुर्दैवावर थेट प्रहार करते: दुष्टबुद्धीचे कट, भूक, आणि प्रतिस्पर्ध्याने ‘घडवलेला’ (कृत) फायदा—हे सर्व आश्रयदात्याच्या लाभात रूपांतरित करते.
Inside Anuvaka 5
The theme
Securing wholeness and advantage through lunar-fertility powers, divine physicians, and victory-guarding alliances
Threads through it
- Conception, safe childbirth, and establishment of progeny (Sinīvālī)
- Restoration/repair of bodily injury and fertility (Rākā)
- Ritual efficacy and wealth-allotment at the new moon (Kuhū)
- Healing and purification by divine physicians (Soma–Rudra)
- Victory, precedence, and breaking hostile plots (Indra; Indra–Viṣṇu)
- Social pacification: neutralizing jealousy (īrṣyā)
- Protective escort by goddesses/consorts (Devapatnīs)
- Mantra-discipline: auspicious speech over inauspicious speech (Vāc)
- Auspicious arrival/transport and overcoming obstacles (Suparṇa/Śyena)
Who it serves
Household and public life: conception and childbirth rites, recovery from wounds/afflictions, ensuring ritual success and prosperity, winning contests/royal favor, and stabilizing social harmony and protection on the way.
The deities
- Indra (Puruhūta)victor/protector; breaker of hostile contrivances
- Indra–Viṣṇuvictory-bringers; prevent total defeat and secure ordered prosperity
- Soma–Rudrahealers/purifiers; physicians who drive off affliction
- Sinīvālīfertility/childbirth patroness; establisher of progeny
- Kuhūprosperity-giver; assigns wealth and makes sacrifice effective
- Rākārestorer/healer; repairs injury and supports fertility
- Devapatnīs (consorts of the gods)protectors/escorts; guard onward in contest and prize-winning
- Vāc (Speech)regulator of auspiciousness; ensures gracious speech prevails
- Suparṇa/Śyena (divine bird)messenger/guide; brings auspicious alliance and overcomes obstacles
What it heals
- Wandering affliction/disease and impuritySukta 7.42
- Wounds, piercings/cuts, bodily rupture; need for making the body wholeSukta 7.48
- Jealousy/envy (īrṣyā) causing social heat and harmSukta 7.45
- Infertility/difficulty conceiving; safeguarding pregnancy and childbirthSukta 7.46
- Need for protection and safe onward movement in contest/travel/undertakingsSukta 7.41, 7.49
- Threat from hostile plots/contrivances; risk of defeat or loss in competitionSukta 7.44, 7.50
Frequently Asked Questions
They coordinate healing and restoration (Soma–Rudra, Rākā), fertility and lineage (Sinīvālī), prosperity via lunar timing (Kuhū/Rākā), and protective-victorious power (Indra, Indra–Viṣṇu, Devapatnīs).
AV 7.42 treats affliction through Soma–Rudra as physicians, AV 7.48 repairs piercing/cutting and restores wholeness through Rākā, and AV 7.45 applies a remedy against the social illness of jealousy (īrṣyā).
Kuhū (new-moon power) is invoked to make the rite effective and allot wealth; Sinīvālī supports conception and safe childbirth; Rākā (full-moon power) restores what is damaged and strengthens fertility and well-being.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
