Anuvaka 9
प्राणशक्ती व सामाजिक सुव्यवस्था स्थिर करणे—गर्भाधान, विवाहापासून उपचार आणि दृढ राजसत्ता स्थापन होईपर्यंत. उपविषय: गर्भाधान व गर्भरक्षण; जायाकामना (योग्य पत्नी प्राप्ती) आणि गृहस्थाश्रमात एकात्मता; अपचिती, यक्ष्म इ. क्षयरोगांचे उच्चाटन व अंतर्गत वेदना-शमन; निरृति (विपत्ती, अपशकुन, बांधून ठेवणारे दुर्भाग्य) यापासून मुक्ती; ध्रुव या विश्वात्मक ‘स्थिरीकरणा’द्वारे सार्वभौमत्वाचे पौष्टिक दृढीकरण; प्रीती (स्नेह) वाढवणे व शीतलता/शांती प्रस्थापित करणे.
Suktas in Anuvaka 9
Sukta 81
हे लघु अथर्ववैदिक सूक्त गर्भाधान (गर्भस्थापना) व पुत्रकाम्या (संतानप्राप्तीची इच्छा) यांसाठीचे मंत्ररूप आकर्षण असून, गर्भाशयाची स्थापना व रक्षा करते—जेणेकरून जीवनक्षम भ्रूण स्थापित होऊन पूर्णकालपर्यंत धारण होईल. यात परिहस्त (सीमा-स्थापन करणारी, रक्षक शक्ती)चे आवाहन करून रक्षस् (हानिकारक सत्त्वे/प्रभाव) दूर केले जातात, तसेच संततीसिद्धी व गृहसमृद्धी सुरक्षित केली जाते.
Sukta 82
हे लघु अथर्ववैदिक सूक्त विवाह-आकर्षणमंत्र (जायाकामना) आहे; पठण करणाऱ्याच्या जीवनात व गृहस्थीत योग्य पत्नीचे आगमन घडवणे हा याचा हेतू आहे. अपेक्षित मानवी विवाहाला ते दैवी आदर्श पूर्वप्रसंगांशी जोडते—अश्विनांनी सूर्येचे वधू-नेयन केलेला प्रसंग आणि इंद्राची अटळ, धनदायी शक्ती—यामुळे भाग्य, संमती आणि सामाजिक यश हे सर्व वधू-प्राप्तीत एकत्र येतात.
Sukta 83
हे संक्षिप्त भैषज्य सूक्त क्षयकारक ‘अपचिती’ या व्याधीला तिच्या आसनस्थानातून “उडत” दूर पाठवून हाकलते आणि पुनर्स्थापनासाठी सूर्य–चंद्र यांची उपचारशक्ती प्रतिकारक बल म्हणून स्थापन करते. हे (1) जिवंत हकालपट्टीच्या प्रतिमांद्वारे (पक्ष्यासारखी व्याधी हुसकावून लावणे), (2) पुन्हा बाधा होऊ नये म्हणून अनेक रोगकारक शक्तींना नावाने ओळखून मार्ग बदलत दूर लोटणे, आणि (3) विधीची फलनिष्पत्ती निश्चित करणाऱ्या आहुती-सूत्राने त्या क्रियेला शिक्का मारणे—या तीन प्रकारांनी कार्य करते.
Sukta 84
हा संक्षिप्त आथर्वण मंत्र “निरृतीपासून मुक्तता” असा अपोत्प्रायिक (अपशकुन-निवारक) उपाय आहे. दुर्दैव, रोग किंवा मृत्यूची अपशकुने यांना बांधून ठेवणारी निरृतीची शक्ती हाकलून देणे आणि पीडिताला जखडणाऱ्या बेड्या सैल करणे हा याचा हेतू आहे. निरृतीच्या भयावह आसनात आहुती अर्पण करून तिच्या द्विरूपाचा—शोषून/आवरून घेणारी भूमी (भूmi) आणि विघटन करणारी नकारशक्ती (निरृती)—उल्लेख केल्याने लोखंडी फास तुटतात व रुग्ण पुन्हा जीवनाकडे परततो; किंवा मृत्यू अटळ असल्यास, त्या व्यक्तीस यम व पितरांच्या स्वाधीन करून सुरक्षित गती/उत्क्रमण घडवून आणले जाते.
Sukta 85
AV 6.85 हे यक्ष्म (क्षय/कृशता) हाकलून देऊन तो पुन्हा परत येऊ नये म्हणून रुग्णाभोवती रक्षणात्मक ‘आवरण/प्रतिबंध’ सीमा उभी करणारे संक्षिप्त उपचार-मंत्र आहे. यात वनस्पतीशक्ती (वनस्पती म्हणून वरण), दैवी वाणीचे अधिकारबळ (इंद्र–मित्र–वरुण आणि सर्व देव) तसेच अग्नी वैश्वानराची शुद्ध करणारी व आवर घालणारी उष्णता यांचा संयोग आहे. वृत्राने जलांना रोखले या पुराणदृष्टांताचा उपयोग करून, रोगाचा देहातील प्रसार व हालचाल ‘थांबवणे/आटोक्यात आणणे’ हे उद्दिष्ट साधले जाते.
Sukta 86
हे लघु अथर्ववैदिक सूक्त पौष्टिक “राज्य-स्थैर्य” मंत्ररूप प्रयोग असून, सार्वभौमत्व आणि पुरुषप्रधान श्रेष्ठत्व एका यजमानात (बहुधा राजामध्ये) एकवटते. त्याला विश्वाधिपत्यांशी जोडून—इंद्राचे वृषभ-बल, समुद्राचे प्रवाहांवरील नियंत्रण, अग्नीचे पृथ्वीवरील प्रभुत्व, आणि चंद्राचे तारकांवरील शासन—त्याला एकवृष (“एकमेव, अद्वितीय वृषभ”) बनविण्याचा हेतू आहे; म्हणजे अधिकारात आणि जनन-वीर्यात त्याला तोडीचा किंवा प्रतिस्पर्धी कोणीही राहू नये.
Sukta 87
हा संक्षिप्त राजमंत्र राजाला दृढ, अचल सार्वभौमत्वात “कुंपण घालून” सुरक्षित करतो, जेणेकरून राज्य हातातून निसटू नये आणि प्रजा स्वेच्छेने एकनिष्ठ राहावी. तो राजसत्ता “पर्वतासारखी” स्थिर करून, राजाला इंद्राच्या आदर्शावर घडवतो आणि सोम व ब्रह्मणस्पती यांच्या अनुमोदनाने यज्ञातील दृढता (ध्रुव) देऊन या कृत्याला शिक्कामोर्तब करतो.
Sukta 88
हे संक्षिप्त पौष्टिक सूक्त राजसत्ता ‘स्थिर’ करते: राजाला आकाश, पृथ्वी आणि पर्वत अशा अचल विश्वाधारांशी जोडून राज्य अढळ राहावे असा हेतू आहे. यात ध्रुव (स्थैर्य) तसेच वरुण, बृहस्पती, इंद्र आणि अग्नी या सार्वभौम धारक देवतांचे आवाहन करून राष्ट्र स्थिर करणे, शत्रू प्रतिस्पर्ध्यांचा पराभव करणे, आणि सभा व दिशांना एकमतात आणणे अशी प्रार्थना केली आहे.
Sukta 89
AV 6.89 हे प्रीती (आपुलकी/सामंजस्य) निर्माण करण्यासाठी आणि त्याच वेळी मनोदैहिक “हृदयदाह” (हार्दी) व मानसिक क्लेश कोरडे करून शमवण्यासाठीचे संक्षिप्त अथर्वणीय गृह्य-चर्म आहे. सोमशक्तीने समर्थित प्रभाव व्यक्तीकडे—विशेषतः शिराकडे—विधिपूर्वक हस्तांतरित करून ते कार्य करते; तसेच वारा/धुराचे प्रतिमान वाहक म्हणून वापरून, समोरच्याचे मन साधकाकडे ओढले जाते. अखेरीस मित्र–वरुण आणि सरस्वती यांच्या अधिपत्याखाली/साक्षीने, सामाजिकदृष्ट्या मान्य अशा भेटीने हे पूर्णत्वास जाते.
Sukta 90
हे संक्षिप्त अथर्ववैदिक भैषज्यसूक्त अवयवांत व हृदयात रुतलेल्या रुद्राच्या “बाणा”मुळे होणाऱ्या तीव्र अंतर्गत वेदनेचे वर्णन करते. मंत्राच्या साहाय्याने तो बाण (vi vṛh- या ‘उपसून काढणे’ अर्थाने) बाहेर ओढून काढून निरुपद्रवी करणे हा याचा हेतू आहे. धमन्या/नाडीमार्ग शुद्ध करून मोकळे करणे (dhāmanī-) हा भावही यात येतो. शेवटी बाणाच्या उड्डाणाच्या प्रत्येक अवस्थेत त्याला वारंवार नमस्कार अर्पून रुद्राला शांत केले जाते आणि वेदना/आघात पुन्हा होऊ नये म्हणून प्रतिबंध केला जातो.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.