Anuvaka 6
अथर्वणीय शुद्धीकरण, संरक्षण आणि विजय-तंत्रांच्या मंत्रांद्वारे प्राणशक्ती, प्रतिष्ठा व समृद्धी यांचे पुनर्स्थापन व रक्षण हा मुख्य विषय आहे. उपविषय: एनस् (कर्म/नैतिक मलिनता) याचे प्रायश्चित्त करून निवारण; सूर्यप्रेरित अपोत्प्रायिक संरक्षणाने अदृष्ट (अदृश्य) बाधा व राक्षसपीडा यांपासून रक्षा; शत्रुनिग्रहाद्वारे विजय व राजकीय उत्कर्ष (अमित्र-दंभन); सामाजिक सौहार्द व शुभशांती (सौमनस्य/शांती); यश व सार्वजनिक मान्यता; गोसंपत्तीचे संरक्षण व पुनर्प्राप्ती; सर्पसंबंध भयांचे शमन.
Suktas in Anuvaka 6
Sukta 51
AV 6.51 हे संक्षिप्त प्रायश्चित्त–शांतीसूक्त आहे. ‘एनस्’ (कर्म/नैतिक मलिनता) निष्प्रभ करण्यासाठी ते शुद्धीकरणाला उलटवता येणाऱ्या, थांबवता न येणाऱ्या प्रवाहासारखे मांडते: सोम गाळला जाऊन अपायाच्या पलीकडे “परत वळवला” जातो; आपः (जल) सर्व कलुष धुऊन काढतात; आणि अनवधानाने झालेल्या अतिक्रमणाबद्दल वरुण प्रसन्न होतो. वायू/गाळणीद्वारे शुद्धी, घृतयुक्त लustral जलप्रक्षालन, आणि वरुणासमोरची स्वीकारोक्ति—या तीन पारंपरिक शुद्धिकारकांचा संयोग करून, मलिनता लपवली न जाता पूर्णपणे दूर होते व दंडात्मक परिणाम टळतात—हीच याची शक्ती आहे.
Sukta 52
हे संक्षिप्त उपचारक–संरक्षक सूक्त उगवत्या सूर्याला (सूर्य/आदित्य) दृश्य शक्ती मानून राक्षसांना चिरडणारा आणि “अदृश्य” (अदृष्ट)—गूढ अपाय, लपलेला रोग व दुष्ट प्रभाव—दूर करणारा म्हणून आवाहन करते. पुढे हीच शमनकारी शक्ती घरगुती क्षेत्रात (गुरेढोरे, हिंस्त्र पशू/भक्षक, नदीचा कल्लोळ) पसरवली जाते. शेवटी कण्वाची प्रसिद्ध औषधी वनस्पती सर्वव्यापी उपाय म्हणून मांडून, रुग्णातील अदृश्य उपद्रव शांत करण्यासाठी ती समर्थ आहे असे सांगून सूक्त समाप्त होते.
Sukta 53
AV 6.53 हे अथर्वण परंपरेतील संक्षिप्त संरक्षण‑आणि‑पुनर्स्थापन सूक्त आहे. प्रथम द्यावापृथिवी (आकाश‑पृथ्वी) आणि पोषण करणाऱ्या देवतांच्या वलयाने सर्व दिशांना रक्षण स्थापन केले जाते; नंतर पीडित व्यक्तीतील विखुरलेल्या जीवनशक्ती—प्राण, आत्मा, दृष्टी, जीवनतेज—यांना परत बोलावून त्याच्यात स्थिर केले जाते. शेवटी त्वष्टृचे दुरुस्तीकार्य निर्णायक ठरते: जे नुकसान झाले आहे ते पुन्हा घडवणे, शरीर‑मनाला तेज व पोषणाने एकत्र बांधणे, आणि अंतर्गत‑बाह्य दुर्दैवापासून त्या जागेला/व्यक्तीला ‘सील’ करून सुरक्षित करणे; येथे स्वधा ही धारण‑पोषण करणारी शक्ती म्हणून अधोरेखित होते.
Sukta 54
AV 6.54 हे संक्षिप्त राजकीय-राज्यरक्षणाचे मंत्रसूक्त आहे. यात समृद्धी (रयि, श्री) आणि शत्रु-निग्रह करणारा बलविजय (अमित्र-दंभन) यांची सांगड घालून, प्रत्येक संघर्षात यजमान नेहमी “वरचढ” राहावा अशी कामना केली आहे. इंद्राची जयोन्मुख शक्ती आणि अग्नी–सोम या द्वयाची क्षत्र-समर्थक यज्ञ-युद्ध धुरीणता आवाहून, राजकीय दबावाखाली सार्वभौमत्व, साधनसंपत्ती व प्रभुत्व स्थिर केले जाते.
Sukta 55
AV 6.55 हे एक लघु शांती–पौष्टिक सूक्त आहे. यात वक्ता द्यावा–पृथिवी (स्वर्ग–पृथ्वी) यांमधील संपर्कमार्ग, ऋतू आणि स्वयं संवत्सर—अशी संपूर्ण दैवी व्यवस्था—यांनी त्याला सौमनस्य (सद्भाव, सलोखा, सौम्य मनोवृत्ती) यांनी वेढावे अशी प्रार्थना करतो. ऋतु व संवत्सर या विश्वलयींचे (cosmic rhythms) समन्वयन करून काळ व पर्यावरणातील व्यत्यय शांत व्हावेत, सुरक्षित निवास, पशुधन व संततीची समृद्धी, आणि स्थिर शांततेचे वातावरण लाभावे—हा या सूक्ताचा हेतू आहे.
Sukta 56
हे संक्षिप्त रक्षासूक्त सर्पांपासून संरक्षण मिळवण्यासाठी सर्पजातींना ‘नमो’ म्हणत शांतिप्रद नमस्कार आणि दंश निष्प्रभ करणारा जोरदार “बंधन/बंद” मंत्र यांचा संयोग करते. अही पुढे झेपावू नये म्हणून देवांनी त्याला आवर घालावा अशी विनंती करते; आणि नंतर विधिपूर्वक सर्पाचे दात, जबडे, जीभ व तोंड बंद करून विष व धोका निष्क्रिय करते, ज्यामुळे संपूर्ण घराण्याचे रक्षण होते.
Sukta 57
अथर्ववेद 6.57 हे जल-चिकित्सेचे संक्षिप्त आरोग्य-मंत्र आहे. यात तीक्ष्ण, भेदक वेदना रुद्राच्या “बाणां”प्रमाणे मानून, अभिमंत्रित औषधी जल (जालाष) यांच्या साहाय्याने त्यांचा प्रतिकार केला जातो. वारंवार शिंपडणे (प्रोक्षण) आणि शेवटी सर्वव्यापी आशीर्वाद यांद्वारे, हा सूक्त विशिष्ट वेदनेच्या उपचारापासून पुढे जाऊन सर्वसमावेशक संरक्षणाकडे विस्तारतो—जिथे पृथ्वी व आपः (जल) स्वतःच भेषज (उपाय/औषध) बनतात.
Sukta 58
हे लघु पौष्टिक सूक्त यशस्—लोकप्रसिद्धी, प्रतिष्ठा आणि सामाजिक मान्यता—मिळवण्यासाठी व स्थिर करण्यासाठीचे एक मंत्र-चर्म आहे. विशेषतः यजमानपणा, आश्रयदातृत्व आणि दक्षिणा यांच्या विधीय अर्थव्यवस्थेत मिळणाऱ्या मान-सन्मानावर याचा भर आहे. इंद्र, द्यावापृथिवी, सवितृ (आणि विस्ताराने अग्नी व सोम) अशा सर्वाधिक अधिकारसंपन्न विश्वात्मक व यज्ञीय स्रोतांकडून कीर्ती खाली आणून, ती सार्वत्रिक केली जाते; त्यामुळे वक्ता सर्व प्राणिमात्रांमध्ये ‘सर्वात प्रसिद्ध’ ठरावा अशी प्रार्थना आहे.
Sukta 59
हे लघु अथर्वणिक सूक्त उपचारक औषधी-शक्ती अरुंधती (ओषधी) हिचे आवाहन करून गो-धन—बैल, दुभत्या गायी, कोरड्या गायी, वासरे आणि संपूर्ण चतुष्पाद कळप—यांचे रक्षण व पुनर्स्थापन व्हावे अशी प्रार्थना करते. दूधसमृद्ध, रोगमुक्त गोठा लाभावा अशी मागणी करून तीच सुरक्षा मानवी गृहस्थीपर्यंतही विस्तारते; रुद्राचे भयावह ‘शस्त्र/बाण’ (अचानक मुर्रेन/साथीजन्य बाधा) दूर पळवावी असे विनवते. अथर्ववैदिक गृह्य शैलीत, जप व साध्या औषधी-विधीद्वारे हा मंत्रच गोठा व कळपावर ठेवलेला रक्षात्मक संचार/कवच म्हणून कार्य करतो.
Sukta 60
हे संक्षिप्त पति-लाभ सूक्त सामाजिकदृष्ट्या मान्य व धर्मसंमत विवाहबंधांचा रक्षक आर्यमन् याला विनवते—एका कन्येस योग्य वर मिळवून दे, आणि तिचा फलदायी पत्नीभावात प्रवेश सुरक्षित कर. विवाहनिवडीचे स्पर्धात्मक क्षेत्र ("सामान्य भेट") हे मान्य करून, प्रतिस्पर्ध्यांवर दैवी अनुकूलता व वरचढपणा मिळावा अशी प्रार्थना करते. शेवटचा मंत्र धातृच्या विश्व-व्यवस्थापन शक्तीत ही मागणी अधिष्ठित करतो; योग्य जुळलेला विवाह हा ऋत (स्थिर विश्व-क्रम) याचा भाग असून, तो संतती व समृद्धीकडे नेतो, असे सूचित होते.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.