Anuvaka 5
मन, शरीर आणि यज्ञकर्माची प्रगती स्थिर ठेवणारे, तसेच क्रोध, रोग, दु:स्वप्ने, अशौच/अपवित्रता आणि कीटकादी उपद्रव यांसारख्या हानींना दूर लोटणारे रक्षणात्मक व शांतिक विधी. उपविषय: (1) आयुष्यवृद्धी आणि अंतःकरणातील शक्ती—मनस्, प्रज्ञा, इंद्रिये—यांची स्थिरता. (2) मन्यु (क्रोध) शमन करून सौमनस्य/सम्मनस् पुनर्स्थापना. (3) दर्भगवताद्वारे शत्रुत्वजन्य उष्णता शीतल/निष्प्रभ करणे. (4) विश्वस्थैर्याच्या उपमानांनी रोग थांबवून स्तंभित करणे. (5) दु:स्वप्ने हाकलणे आणि अपवित्रता व कीटकादी उपद्रवांचा निवारण.
Suktas in Anuvaka 5
Sukta 41
हा संक्षिप्त आथर्वणिक सूक्त आयुष्यवृद्धीसाठीचा मंत्र-उपचार आहे. तो जीवनाची अंतःकरणे—मन, चेतना, संकल्प आणि इंद्रिये—स्थिर करतो, ज्यामुळे जाणिवा ढळू नयेत आणि प्राणशक्ती विखुरू नये. तो प्राण-संकीर्ण (प्राण, अपान, व्यान) यांचे सामंजस्य घडवतो आणि सरस्वतीची पोषक वाणी आवाहन करतो; नंतर दैवी ऋषींना ‘तनूपाः’ (देह-रक्षक) म्हणून विनवतो की त्यांनी मर्त्याजवळच राहून आयुष्य वाढवावे.
Sukta 42
AV 6.42 हे विरोधकाचा क्रोध (मन्यु) शांत करून वश करण्यासाठीचे संक्षिप्त मंत्र-उपचार आहे. वैरभावाचे रूपांतर संमनस् (एकमन/सौहार्द) यात करणे हा याचा हेतू. धनुष्याची दोरी सैल करणे, क्रोधाला दगडासारखे वजन देऊन खाली दाबणे, आणि पायाखाली तुडवणे अशा देह–वस्तू रूपकांद्वारे शत्रुत्वपूर्ण वाणी थांबवून, समोरच्याचे मन आज्ञाधारक व मैत्रीपूर्ण बनवावे, अशी या सूक्ताची कामना आहे.
Sukta 43
हे संक्षिप्त अथर्ववैदिक सूक्त दर्भगवताला स्पर्श्य, ठोस उपाय म्हणून सामर्थ्य देऊन स्वतःमध्ये उठणारा किंवा इतरांत दिसणारा ‘मन्यु’ (क्रोध/शत्रुत्वाची उष्णता) थंड करून निष्प्रभ करण्याचा हेतू ठेवते. दर्भाची कार्यक्षमता विश्व-स्थैर्याशी जोडली आहे—तो पृथ्वीजन्य, अनेक मुळांचा, आणि समुद्रासारखा दृढ. शेवटी विरोधकाच्या वाणीतील ‘शस्त्रे’ जबरदस्तीने निरस्त करून सुरक्षित संचार व सामाजिक संरक्षण सुनिश्चित केले जाते.
Sukta 44
हे संक्षिप्त भैषज्य सूक्त ‘स्थैर्य’ या विश्व-स्थिरता सूत्राने रोगाला जागीच थांबवते: जसे द्यावा, पृथ्वी, चराचर जग आणि ताठ उभी झाडे दृढपणे स्थिर आहेत, तसेच हे रोगा—तूही स्थिर उभा राहा, भटकू नकोस, फिरू नकोस, अशी आज्ञा देते. पुढे असंख्य उपाय-औषधांची शक्ती एकाच सर्वोच्च भेषजात एकवटते. शेवटी ‘विषाणका’ या विशिष्ट औषधाला रुद्र व अमृत यांच्याशी जोडून पवित्र ठरवते—विशेषतः वातजन्य विकारांच्या शमनासाठी.
Sukta 45
हे लघु अथर्ववैदिक सूक्त अपोत्प्रायिक व भैषज्य स्वरूपाचे मंत्ररूप आहे. ते दुःस्वप्न—हानीकारक स्वप्ने व त्यांमुळे सूचित होणारी मानसिक मलिनता—यांचा नाश करून मन घरात व पशुधनाच्या मध्ये सुरक्षितपणे विश्रांती घेऊ शकेल अशी कामना करते. ‘मनातील दुष्टता’ याचे थेट हाकलून देणे, तसेच जागेपणी व झोपेत साचलेल्या दुष्कृत्यांचे शोधन करून त्यांचा निवारण करावा अशी अग्नीला केलेली शुद्धीकरणात्मक प्रार्थना—या दोन्हींचा येथे संयोग आहे; आणि शेवटी इंद्र/ब्रह्मणस्पती यांना उद्देशून, चूक, पाप व क्लेश यांपासून रक्षण करावे अशी प्रायश्चित्तसदृश विनंती करून सूक्त समाप्त होते.
Sukta 46
हा संक्षिप्त अथर्ववैदिक मंत्र दु:स्वप्न (वाईट स्वप्ने) आणि त्यांच्याशी जोडलेल्या भयावह अपशकुनांना लक्ष्य करतो. दुःस्वप्नाला तो मृत्यूच्या सान्निध्यातील सीमास्थित (लिमिनल) शक्ती मानतो—जिला नाव देऊन, ओळखून, तिचा प्रवाह वळवता येतो. स्वप्नाची वंशपरंपरा (वरुणानी आणि यम) सांगून आणि त्याचा उगम पूर्णपणे ज्ञात आहे असा दावा करून, हा मंत्र स्वप्नाला पीडादायक न ठेवता रक्षक बनण्यास बाध्य करतो. शेवटी, सर्व वाईट-स्वप्नदर्शन शत्रुत्व असलेल्या प्रतिस्पर्ध्याकडे सोपविण्याच्या हस्तांतरण-सूत्राने तो समाप्त होतो आणि रुग्ण/आश्रिताची रात्रभरची सुरक्षितता दृढ करतो.
Sukta 47
ही संक्षिप्त अथर्वणिक स्तुती सोमाच्या तीन पिळण्यांना—प्रातः, मध्यान्ह, आणि तिसऱ्या पिळणीला—अग्नी वैश्वानर, इंद्र व मरुतांसह सर्वदेव, आणि यज्ञाला खरोखर ‘सु-इष्ट’ (स्विष्टि) बनविणारे ऋत-तत्त्व यांच्या संरक्षणाखाली पवित्र ठरवते. हिची शक्ती विधीत चूक/ढळ होऊ न देणे—“आम्हाला सोडू नका”—आणि योग्य आचरणाला ठोस फलांत रूपांतरित करणे: दीर्घायुष्य, सामायिक पोषण, संपत्ती, आणि ‘अधिक श्रेष्ठ कल्याण’ (वस्यस्).
Sukta 48
ही संक्षिप्त स्वस्तिवाचन (मंगलसूत्र) वేదछंदांच्या (छंदस्) रक्षणशक्तीचा आधार घेऊन यजमानाचा विधीतील प्रवास सुरक्षित व अखंड राहावा अशी कामना करते. गायतरीसह श्येन, जगतीसह ऋभु आणि त्रिष्टुभसह वृषण—या वाहकरूपांना ‘रभ्-’ (ग्रहण/पकड) या विधिक क्रियेद्वारे पकडून कर्त्याला यज्ञाच्या परमसमाप्तीपर्यंत नेले जाते; शेवटी ‘स्वाहा’च्या सीलसदृश उच्चाराने ते दृढ केले जाते.
Sukta 49
हा लघु अग्नि-स्तव सूक्त रक्षणात्मक व शुद्धीकरण करणारा मंत्र म्हणून कार्य करतो: “क्रूर” हानीसमोर अग्नी अजेय आहे असे तो घोषित करतो आणि त्याच्या भेदक तेजाने (तेजन) मलिन करणाऱ्या, कुरतडणाऱ्या किंवा धाग्यासारख्या व्याधी/उपद्रवांना हाकलून देतो. अग्नीची शुद्धीची शक्ती जलांच्या चिरडणाऱ्या बळाशी आणि वाच् (वाक्) यांच्या मार्गदर्शक क्षमतेशी एकत्र करून, तो हानिकारक शक्तींना “निष्कृती” (निष्कृती) या निर्गमनमार्गाकडे वळवतो आणि सौर स्थैर्याखाली सुव्यवस्थित प्राणशक्ती पुनर्स्थापित करतो.
Sukta 50
हा संक्षिप्त आथर्वण मंत्र साठवलेले धान्य—विशेषतः यव—याचे रक्षण करतो. अश्विनांना आवाहन करून बिळे खोदणाऱ्या तर्द/उंदीर व तत्सम कीटकांना मारणे, हाकलणे आणि निष्प्रभ करणे अशी आज्ञा देतो. यात ‘डोके छाट, पाठ मोड, तोंड बांध’ अशा थेट हिंसक आज्ञा आहेत; तसेच यवाला ‘ब्रह्मासारखा दृढ स्थिर केलेला हविस’ असे पवित्र चौकट देऊन कोठाराला विधीने संरक्षित अवकाश बनवले जाते. नाशकांची नावे घेणे, त्यांना निघून जाण्याची आज्ञा करणे आणि चावण्याची क्षमता विधीपूर्वक काढून टाकणे—यात या सूक्ताचे सामर्थ्य आहे.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.