Anuvaka 12
मुख्य विषय: ग्राही/उन्माद यांसारख्या झडपड-बंधनांपासून, पाप (एनस्) व ऋण (ऋण) यांच्या बंधनांपासून शुद्धीकरणात्मक आणि धर्म-न्यायसंबंधी विधींनी मोचन (मोकळे करणे). उपविषय: ग्राही, उन्माद इ. झडपड/विक्षेप यांचे भूतबाधा-निवारक उपचार; जागेपणी व झोपेत झालेल्या ज्ञात/अज्ञात अपराधांपासून प्रायश्चित्ताने मुक्ती; ऋणमुक्ती (आनृण्य) व यमाच्या पाशांचे शिथिलीकरण; जुगारामुळे ऋण व अपराधबोध (किल्बिष) वाढणे; धर्माच्या देखरेखीखाली अन्न-सुरक्षा व शिस्तबद्ध उपभोग; परलोकसंबंधी दुरुस्ती: ऋत/धर्माशी सुसंगत योग्य नाते पुनःस्थापित करणे.
Suktas in Anuvaka 12
Sukta 111
हा संक्षिप्त आथर्वणिक उपचारसूक्त उन्माद (विक्षिप्तता/वेड) याला बंधन व शत्रुत्वपूर्ण ग्रास (आवेश) अशी अवस्था मानतो; अগ্নीच्या शुद्धीकरण करणाऱ्या व मुक्त करणाऱ्या शक्तीने ती सैल होऊन दूर होते असे सांगतो. यात राक्षस, “दुष्ट अप्सरा,” तसेच देव-एनस् (दैवी कलंक/पापदोष) यांचे भूतबाधा-निवारण करून हाकलणे आणि रुग्णाचे मन, वाणी व सामाजिक-धार्मिक सामान्यत्व “परत आणणे” अशी पुनर्स्थापना—दोन्ही एकत्र येतात. शेवटी अগ্নीस योग्य भागधेय (यज्ञभाग) पुन्हा अर्पण करून विधिपूर्वक आचरणाची पुनरारंभता होते.
Sukta 112
AVŚ 6.112 हे अथर्वण परंपरेतील संक्षिप्त ‘बंधनमुक्तीचे’ मंत्ररूप आहे. येथे ‘पाश’ (pāśa) ही प्रतिमा पकड, आवळण, आणि प्राणघातक व्याधी/आकस्मिक आपत्ती यांचे प्रतीक म्हणून येते. ‘ग्राह्य’ (पकडणारे/आविष्ट करणारे) जे काही आहे ते कसे छेदायचे हे जाणणारा कुशल मुक्तिदाता म्हणून अग्नीला पाशमोचक म्हणून आवाहन केले आहे; आणि या कृतीला विश्वे देवाः अनुमती व अधिकार देतात. मंत्रातील मुक्तीचा विस्तार बाधित व्यक्तीपासून संपूर्ण घराण्यापर्यंत होतो आणि शेवटी बंधन टिकवून धरणाऱ्या दुरित (दुष्टता/दुर्दैव) या मूळ कारणाचे शोधन करून समाप्ती होते.
Sukta 113
हे संक्षिप्त भैषज्य–अपोत्प्रायिक स्तोत्र ‘ग्राही’—पकडून ठेवणारा रोग किंवा आवेश—याचा भंग करते. प्रथम त्रिताच्या शुद्धीकरणाच्या पुराणप्रसिद्ध आदर्शाने मानवांचे ‘एनस्’ (दोष/अपवित्रता) दूर करते. नंतर पाप्मान (व्यक्तिरूप दुष्टता) याला विखुरणाऱ्या नैसर्गिक वाहकांत—किरण, धूर, धुके आणि नदीचा फेस—यांत ढकलून देते. विश्वे देवाः आणि पूषन् यांना आवाहन करून, दुरित ‘पुसून टाकावे’ आणि ब्रह्मन् (मंत्रशक्ती) द्वारे त्या पकडणाऱ्याचा नाश करावा अशी विनंती करते.
Sukta 114
हे संक्षिप्त प्रायश्चित्त सूक्त ‘उन्मोचन’ (बंधनमुक्ती) प्रार्थना आहे. यात आदित्यांना व सर्व देवांना आवाहन करून, दैवी अपराध, विधीतील दुर्लक्ष, किंवा संकल्पातील दोष यांमुळे यजमानावर आलेल्या बंधनांतून त्याची मुक्तता करावी अशी विनंती केली आहे. येथे ‘ऋत’—‘ऋतानेच ऋत’ (क्रमाने क्रम)—हेच दोष रद्द करून उपासक, यज्ञ आणि देव यांच्यातील योग्य संबंध पुनःस्थापित करणारे पुनर्स्थापन-बल म्हणून साद घातले आहे.
Sukta 115
ही लघु प्रायश्चित्त–शांती सूक्ती विश्वे देवांना विनवते की जागृत अवस्थेत किंवा झोपेत, जाणून किंवा नकळत केलेले सर्व ‘एनस्’ (नैतिक/विधीगत दोष) “सैल करा/मुक्त करा”. लाकडी ठोकळ्यातून सुटका, स्नानाने मळ धुवून जाणे, आणि गाळणीतून शुद्ध झालेले तूप—अशा जिवंत रूपकांद्वारे बाह्य आचरण व अंतर्मन यांचे पूर्ण शोधन मागितले आहे. याची शक्ती देवतांच्या एकमताने होणाऱ्या क्षमेत (सजोṣस) आणि बंधनातून शुद्धतेकडे होणाऱ्या परिवर्तनात आहे.
Sukta 116
हे लघु पौष्टिक सूक्त अन्न “मधुर-गोड” राहावे, विपुल मिळावे आणि विधिपूर्वक (यज्ञकर्मास योग्य) ठरावे यासाठी अन्न-प्राणाला मृत्यू/क्षयावर नियमन करणाऱ्या राजा वैवस्वत (यम) यांच्या सुव्यवस्थित अधिकाराखाली ठेवून संरक्षण मागते. हे सूक्त शांत प्रायश्चित्तासारखेही कार्य करते: आई, वडील, भाऊ, पुत्र किंवा मनाचा संकल्प—यांपैकी कुठूनही आलेला वारसागत/नातेसंबंधजन्य दोष अन्नावर कुज, हानी किंवा पीकबाधा म्हणून प्रकट होऊ नये म्हणून तो दोष नामनिर्देश करून शमवून निष्प्रभ केला जातो. अन्नाला ‘यज्ञीय’ (यागाने संरक्षित) म्हणून पुनर्स्थापित करणे आणि समृद्धीला अडथळा आणणाऱ्या पितृ/परलोकीय शक्तींना शांत करणे—यात या सूक्ताची शक्ती आहे.
Sukta 117
हे संक्षिप्त अनृण्य-सूक्त न भरलेल्या ऋणबाध्यतेमुळे येणाऱ्या सक्तीच्या बंधनातून—यमाच्या पाशांप्रमाणे कल्पिलेल्या—मुक्ती मागणारे धर्म-नैतिक व परलोकसंबंधी मंत्ररूप आकर्षण आहे. अग्नीला शुद्धकर्ता, साक्षी आणि बंधमोचक म्हणून आवाहन केले आहे; तो “सर्व पाश जाणणारा” असल्याने ऋणफेड शक्य होणे, न भरता उपभोगलेल्या अन्न/साधनांच्या पापदोषाचा नाश होणे, आणि ऋणरहित होऊन लोकांमधून सुरक्षित गमन होणे—हे या सूक्ताचे प्रयोजन आहे.
Sukta 118
हा संक्षिप्त अनुष्टुभ् सूक्त जुगारामुळे निर्माण होणाऱ्या सामाजिक व नैतिक विकृतीला उद्देशून, पासांच्या खेळातून झालेलं ऋण (ṛṇa) आणि जिंकण्याच्या लोभातून लागलेला अपराध/पापभार (kilbiṣa) विधिपूर्वक दूर हस्तांतरित करतो. पासांशी संबंधित उग्रंपश्याः व उग्रजित् या अप्सरांना आवाहन करून “ऋण दूर निघून जाऊ दे” अशी विनंती केली आहे; तसेच असे ऋण अपराध्यावर यमाचा पाश/फास अधिक घट्ट होतो ही परलोकी भीतीही परतवली जाते. अंतिम मंत्रात ऋण‑निरसन हे अधिकारयुक्त, दैवी पाठबळ असलेल्या वाणी (vāc)च्या सामर्थ्यावर अवलंबून आहे असे मांडून, अनुकूल तडजोड व पुन्हा सॉल्व्हन्सी/ऋणमुक्ती (ānṛṇya) प्रस्थापित केली जाते.
Sukta 119
AV 6.119 हे आनृण्य—ऋणाच्या “पाशां”मधून सुटका—आणि वादविवादांमुळे निर्माण होणाऱ्या नैतिक–कायदेशीर गुंत्यातून मुक्ती यासाठीचे संक्षिप्त आथर्वणिक मंत्ररूप आकर्षण आहे. यात गृहस्वामी, साक्षी आणि शुद्धकर्ता अशा अग्नी वैश्वानराचे आवाहन करून, तो दायित्वांच्या लपलेल्या गाठी ओळखून त्या सैल करील व याचकाला ‘सुकृतलोक’ (पुण्य व सद्भाव/चांगली प्रतिष्ठा) याकडे परत नेईल अशी प्रार्थना केली आहे. अज्ञानाने किंवा निराश आशेने स्पर्धेत उतरल्यामुळे लागलेल्या एनेस (दोष/कलुष) यापासून शुद्धीचीही या सूक्तात याचना आहे.
Sukta 120
हे तीन ऋचांचे अथर्ववैदिक सूक्त ‘सुकृत-लोक’ (पुण्याने प्राप्त होणारा लोक) येथे सुरक्षित आरोहण व्हावे अशी प्रार्थना करते. भूतल–अंतरिक्ष–द्यौः या विश्वकुटुंब-त्रयीविरुद्ध, तसेच आई-वडिलांविरुद्ध झालेल्या अपराधांमुळे पडलेल्या भेगा भरून काढून संधि व्हावी अशी विनंती करते. गार्हपत्य अग्नीला वर नेणारा शुद्धिकर्ता म्हणून आवाहन करून, दोषरहित व आरोग्यपूर्ण स्वर्गस्थितीचे चित्र उभे करते—जिथे पितरांशी पुनर्मिलन आणि वंशजांशी पुन्हा नाते जुळते. मंत्रशक्ती येथे प्रायश्चित्तात्मक (दोष व शापभार दूर करणारी) आणि पौष्टिक (कल्याण, स्थैर्य, व मृत्यूनंतर शुभ स्थान निश्चित करणारी) अशी दोन्ही रूपांनी मांडली आहे.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.